کرونا و بحران مسئولیت فردی و اجتماعی
شراره کامرانی*: یک جامعه به مثابه یک ارگانیسم زنده، در معرض انواع بیماریهایی قرار دارد که عوارضی سوء بر حیات فردی، اجتماعی، سیاسی، بهداشتی، اقتصادی و امنیتی مردم دارند. ضعف یا فقدان «انسجام اجتماعی»، یکی از مهمترین اَبَربیماریهای اجتماعی و نشانه وجود یا تشدیدکننده بسیاری از ناهنجاریها و بیماریهای دیگر اجتماعی ازجمله بیتفاوتی اجتماعی، بیگانگی اجتماعی، انزوای اجتماعی و... است که البته اثرات ضعف یا فقدان آن، به دیگر بافتهای ارگانیسم جامعه سرایت کرده و در یک بافت محدود نمیماند؛ همانطور که خود انسجام اجتماعی نیز ممکن است در معرض اثرپذیری مخرب از دیگر بیماریهای اجتماعی قرار بگیرد. هرچه میزان فاصله یک جامعه با «توسعه» کمتر شود، از شدت رفتارهای هیجانی و مبتنی بر احساسات کاسته شده و بر میزان رفتارهای مبتنی بر «عقل» افزوده میشود؛ یعنی در یک جامعه توسعهیافته یا روبهتوسعه، بهجای اخلاق یا احساسات، «نهادهای کارگزار» در ساحتهای مختلف، به صورت تفکیکشده به ایفای مسئولیت میپردازند و هرگونه خلل در کار هریک از نهادهای یادشده، به مثابه نقصی سیستماتیک در عملکرد جامعه ارزیابی شده و بهعنوان عامل مخل «انسجام
اجتماعی»، عارضهزدایی میشود. از ایران بهعنوان کشوری در گذار یاد میشود؛ گذار از سنت به مدرنیسم؛ یعنی ایران جامعهای است که در درگاه گذشته و بر آستانه آینده ایستاده است. در چنین جامعهای -که گویی تا حدی جامعهای بلاتکلیف به نظر میرسد- انسجام نه مانند جوامع سنتی صرفا مبتنی بر اخلاق، احساسات و عواطف انسانی است، نه مانند جوامع مدرن، عمدتا مبتنی بر تقسیم کار اجتماعی. به همین خاطر، در بحرانها -خصوصا بحرانهای دارای ابعاد کوچکتر مانند سیل یا زلزله در یک منطقه- ممکن است مسئولیت اجتماعی در قالب امواج متعددی از احساسات مردمی در کمکرسانی به بحرانزدگان شکل بگیرد؛ حال آنکه ممکن است سازوکار رسمی دقیقی برای کمکرسانی مانند جوامع غیرسنتی تعبیه نشده باشد! شدت این بلاتکلیفی زمانی بیشتر حس میشود که به یاد آوریم سنت در ایران از مراجع دوگانه «فرهنگ ملی» و «فرهنگ مذهبی» نشئت میگیرد که نقاط فصلی بین آنها وجود دارد و البته هر دو مرجع یادشده، شکاف بزرگی با دنیای مدرن دارند. این بلاتکلیفی در لایههای پیدا و پنهان و مختلف اجتماعی، از مردم تا دولت، تسری دارد و خصوصا در بحرانهای اجتماعی و بزنگاههای مسئولیت اجتماعی، نمود
بیشتری یافته و در نهایت کمبود یا نبود انسجام اجتماعی را به نمایش میگذارد که اثرات منفی آن از جامعه به دولت و از دولت به جامعه باعث تخریب بافتهای مختلف اجتماعی میشود. برای مثال، در بحران کرونا، نبود عقلانیت بوروکراتیک -که از مشخصههای جوامع غیرسنتی است- به اعمال روشهای هیجانی و احساسی، سلیقهای یا تعلیل و تعلل در مدیریت بحران و ایفای مسئولیتها منجر شد و در نهایت دولت اجرای قرنطینه را به مردم واگذار کرد؛ مردمی که با وجود مظاهر مدرنیته در زندگیشان، عمدتا در ساختارهای فکری و عملی سنتی حیات دارند و البته واگذاری اجرای قرنطینه به مردم در جامعهای که با دموکراسی فاصلهای بعید دارد، به معنای درخواست دموکراتیک از یک جامعه غیردموکراتیک و مردمان سنتی است؛ حال آنکه حکومت چین با توجه به ساختار توتالیتر قدرت در این کشور، با انتخاب منطق مناسب با سیستم اجتماعی خود، با اجرای قرنطینه اجباری، توانست بحران را مهار کند. فقدان یا ضعف عقلانیت بوروکراتیک دولت در مواجهه با بحران کرونا، نمودهای دیگری هم دارد؛ برای مثال، برخی از دیدگاهها به تقلیلگرایی دولت در ارائه آمار مبتلایان و قربانیان کرونا قائل هستند. صحتداشتن این
دیدگاهها، به معنای کوچکنمایی ابعاد یک بحران جهانی از سوی دولت است و در این صورت ناگفته پیداست که با توجه به هجمههای بینالمللی به ایران در ساحات مختلف، دولت قصد داشته از این طریق نشان دهد کنترل همه چیز را در دست دارد و از این راه از فشار مضاعف هجمهها به مناسبت این بحران بکاهد؛ امری که در نوبه خود، موجب نوعی احساس امنیت کاذب در جامعه و در نهایت منجر به گسترش فراگیرتر ویروس میشود و همراه با تناقضهای آمارهای رسمی و غیررسمی -که بعضا از سوی برخی مسئولان ارائه میشود- به سقوط هرچه بیشتر اعتماد در جامعه و در نهایت کاهش انسجام اجتماعی دامن میزند؛ درحالیکه ایجاد و تقویت اعتماد و انسجام اجتماعی از وظایف دولتها به شمار میرود. نداشتن مکانیسم تشویق یا پاداش اجتماعی نیز از نشانگان ضعف عقلانیت بوروکراتیک دولت، نقصی جدی برای مغز سیستم اجتماعی و عامل کاهش انسجام اجتماعی در بحران کروناست. امروز در بحرانیترین شرایط واگیری کرونا، بین افراد مقید یا نامقید به قرنطینه تفاوتی وجود ندارد. در بحران کرونا نشانگان دیگری نیز از کمبود انسجام اجتماعی را میتوان دید؛ رشد ناهنجار فردگرایی در جامعه درحالگذار ایران و اصالت
کامجوییهای فردی و به حاشیه راندهشدن هنجارهای فرهنگی مثبت و رفتارهای مطلوب اجتماعی از فرهنگ عمومی -مانند رفتارهای دیگرخواهانه- از مشخصات جامعه امروز ایران است. رفتارهای مطلوب اجتماعی، زیرساختهای مفهوم مسئولیت اجتماعی بوده و شامل دامنهای از رفتارهای فرد است که بیشتر متوجه دیگران بوده و اگرچه حتی ممکن است به زیان خود فرد تمام شود، اما به دلیل اثری که بر بقای جامعه یا کمک به نظم اجتماعی دارد، مورد تقدیر جامعه است؛ رفتارهایی از قبیل فداکاری، همدلی، مشارکت، حمایت، نجاتبخشی، احساس مسئولیت مشترک، احساس تعهد، علاقه به دیگران، همکاری و... . رفتارهای مطلوب اجتماعی، در همبستگی اجتماعی و رشد اخلاقی جامعه نقشی اساسی دارند و این رفتارها که در فرهنگ سنتی ایرانیان توصیه شدهاند، در حالی نزد برخی افراد در حال استحاله است که نهادهای رسمی به روال جوامع غیرسنتی، قیمومیت آحاد جامعه را نپذیرفتهاند و برای مثال در بحران کرونا، دولت هزینه «خیر جمعی» در قالب اجرای قرنطینه با تقبل مسئولیت تأمین نیازهای مردم را هنوز گردن نگرفته است. کرونا، نام یک بحران است؛ اولین و آخرین بحران در جهان و در کشور ما نیست، اما به دلیل ابعاد وسیع
آن، تأثیرات گستردهای (پارادایمیک و انگارهای، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی) بر زیست مردم داشته و خواهد داشت؛ بااینحال انسجام اجتماعی در کشور ما در هر بحران ریز و درشت دیگری درست به اندازه بحران کرونا، در معرض خطر خواهد بود و تا وقتی تکلیف فرد و جامعه ایرانی در قبال سنت و مدرنیته معلوم نشود، وظیفه مردم و دولت نیز در قبال یکدیگر و در قبال جامعه، روشن نخواهد بود و در چنین فضای مبهم، زمینههای همآیندی و حتی متاستاز انواع بیماریهای اجتماعی با انسجام اجتماعی و سایر حوزههای اجتماعی از قبیل اعتماد، مشارکت، مسئولیت اجتماعی و... مهیا خواهد بود.
* دکترای جامعهشناسی، عضو کارگروه توانمندسازی تشکلهای اتاق تهران
شراره کامرانی*: یک جامعه به مثابه یک ارگانیسم زنده، در معرض انواع بیماریهایی قرار دارد که عوارضی سوء بر حیات فردی، اجتماعی، سیاسی، بهداشتی، اقتصادی و امنیتی مردم دارند. ضعف یا فقدان «انسجام اجتماعی»، یکی از مهمترین اَبَربیماریهای اجتماعی و نشانه وجود یا تشدیدکننده بسیاری از ناهنجاریها و بیماریهای دیگر اجتماعی ازجمله بیتفاوتی اجتماعی، بیگانگی اجتماعی، انزوای اجتماعی و... است که البته اثرات ضعف یا فقدان آن، به دیگر بافتهای ارگانیسم جامعه سرایت کرده و در یک بافت محدود نمیماند؛ همانطور که خود انسجام اجتماعی نیز ممکن است در معرض اثرپذیری مخرب از دیگر بیماریهای اجتماعی قرار بگیرد. هرچه میزان فاصله یک جامعه با «توسعه» کمتر شود، از شدت رفتارهای هیجانی و مبتنی بر احساسات کاسته شده و بر میزان رفتارهای مبتنی بر «عقل» افزوده میشود؛ یعنی در یک جامعه توسعهیافته یا روبهتوسعه، بهجای اخلاق یا احساسات، «نهادهای کارگزار» در ساحتهای مختلف، به صورت تفکیکشده به ایفای مسئولیت میپردازند و هرگونه خلل در کار هریک از نهادهای یادشده، به مثابه نقصی سیستماتیک در عملکرد جامعه ارزیابی شده و بهعنوان عامل مخل «انسجام
اجتماعی»، عارضهزدایی میشود. از ایران بهعنوان کشوری در گذار یاد میشود؛ گذار از سنت به مدرنیسم؛ یعنی ایران جامعهای است که در درگاه گذشته و بر آستانه آینده ایستاده است. در چنین جامعهای -که گویی تا حدی جامعهای بلاتکلیف به نظر میرسد- انسجام نه مانند جوامع سنتی صرفا مبتنی بر اخلاق، احساسات و عواطف انسانی است، نه مانند جوامع مدرن، عمدتا مبتنی بر تقسیم کار اجتماعی. به همین خاطر، در بحرانها -خصوصا بحرانهای دارای ابعاد کوچکتر مانند سیل یا زلزله در یک منطقه- ممکن است مسئولیت اجتماعی در قالب امواج متعددی از احساسات مردمی در کمکرسانی به بحرانزدگان شکل بگیرد؛ حال آنکه ممکن است سازوکار رسمی دقیقی برای کمکرسانی مانند جوامع غیرسنتی تعبیه نشده باشد! شدت این بلاتکلیفی زمانی بیشتر حس میشود که به یاد آوریم سنت در ایران از مراجع دوگانه «فرهنگ ملی» و «فرهنگ مذهبی» نشئت میگیرد که نقاط فصلی بین آنها وجود دارد و البته هر دو مرجع یادشده، شکاف بزرگی با دنیای مدرن دارند. این بلاتکلیفی در لایههای پیدا و پنهان و مختلف اجتماعی، از مردم تا دولت، تسری دارد و خصوصا در بحرانهای اجتماعی و بزنگاههای مسئولیت اجتماعی، نمود
بیشتری یافته و در نهایت کمبود یا نبود انسجام اجتماعی را به نمایش میگذارد که اثرات منفی آن از جامعه به دولت و از دولت به جامعه باعث تخریب بافتهای مختلف اجتماعی میشود. برای مثال، در بحران کرونا، نبود عقلانیت بوروکراتیک -که از مشخصههای جوامع غیرسنتی است- به اعمال روشهای هیجانی و احساسی، سلیقهای یا تعلیل و تعلل در مدیریت بحران و ایفای مسئولیتها منجر شد و در نهایت دولت اجرای قرنطینه را به مردم واگذار کرد؛ مردمی که با وجود مظاهر مدرنیته در زندگیشان، عمدتا در ساختارهای فکری و عملی سنتی حیات دارند و البته واگذاری اجرای قرنطینه به مردم در جامعهای که با دموکراسی فاصلهای بعید دارد، به معنای درخواست دموکراتیک از یک جامعه غیردموکراتیک و مردمان سنتی است؛ حال آنکه حکومت چین با توجه به ساختار توتالیتر قدرت در این کشور، با انتخاب منطق مناسب با سیستم اجتماعی خود، با اجرای قرنطینه اجباری، توانست بحران را مهار کند. فقدان یا ضعف عقلانیت بوروکراتیک دولت در مواجهه با بحران کرونا، نمودهای دیگری هم دارد؛ برای مثال، برخی از دیدگاهها به تقلیلگرایی دولت در ارائه آمار مبتلایان و قربانیان کرونا قائل هستند. صحتداشتن این
دیدگاهها، به معنای کوچکنمایی ابعاد یک بحران جهانی از سوی دولت است و در این صورت ناگفته پیداست که با توجه به هجمههای بینالمللی به ایران در ساحات مختلف، دولت قصد داشته از این طریق نشان دهد کنترل همه چیز را در دست دارد و از این راه از فشار مضاعف هجمهها به مناسبت این بحران بکاهد؛ امری که در نوبه خود، موجب نوعی احساس امنیت کاذب در جامعه و در نهایت منجر به گسترش فراگیرتر ویروس میشود و همراه با تناقضهای آمارهای رسمی و غیررسمی -که بعضا از سوی برخی مسئولان ارائه میشود- به سقوط هرچه بیشتر اعتماد در جامعه و در نهایت کاهش انسجام اجتماعی دامن میزند؛ درحالیکه ایجاد و تقویت اعتماد و انسجام اجتماعی از وظایف دولتها به شمار میرود. نداشتن مکانیسم تشویق یا پاداش اجتماعی نیز از نشانگان ضعف عقلانیت بوروکراتیک دولت، نقصی جدی برای مغز سیستم اجتماعی و عامل کاهش انسجام اجتماعی در بحران کروناست. امروز در بحرانیترین شرایط واگیری کرونا، بین افراد مقید یا نامقید به قرنطینه تفاوتی وجود ندارد. در بحران کرونا نشانگان دیگری نیز از کمبود انسجام اجتماعی را میتوان دید؛ رشد ناهنجار فردگرایی در جامعه درحالگذار ایران و اصالت
کامجوییهای فردی و به حاشیه راندهشدن هنجارهای فرهنگی مثبت و رفتارهای مطلوب اجتماعی از فرهنگ عمومی -مانند رفتارهای دیگرخواهانه- از مشخصات جامعه امروز ایران است. رفتارهای مطلوب اجتماعی، زیرساختهای مفهوم مسئولیت اجتماعی بوده و شامل دامنهای از رفتارهای فرد است که بیشتر متوجه دیگران بوده و اگرچه حتی ممکن است به زیان خود فرد تمام شود، اما به دلیل اثری که بر بقای جامعه یا کمک به نظم اجتماعی دارد، مورد تقدیر جامعه است؛ رفتارهایی از قبیل فداکاری، همدلی، مشارکت، حمایت، نجاتبخشی، احساس مسئولیت مشترک، احساس تعهد، علاقه به دیگران، همکاری و... . رفتارهای مطلوب اجتماعی، در همبستگی اجتماعی و رشد اخلاقی جامعه نقشی اساسی دارند و این رفتارها که در فرهنگ سنتی ایرانیان توصیه شدهاند، در حالی نزد برخی افراد در حال استحاله است که نهادهای رسمی به روال جوامع غیرسنتی، قیمومیت آحاد جامعه را نپذیرفتهاند و برای مثال در بحران کرونا، دولت هزینه «خیر جمعی» در قالب اجرای قرنطینه با تقبل مسئولیت تأمین نیازهای مردم را هنوز گردن نگرفته است. کرونا، نام یک بحران است؛ اولین و آخرین بحران در جهان و در کشور ما نیست، اما به دلیل ابعاد وسیع
آن، تأثیرات گستردهای (پارادایمیک و انگارهای، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی) بر زیست مردم داشته و خواهد داشت؛ بااینحال انسجام اجتماعی در کشور ما در هر بحران ریز و درشت دیگری درست به اندازه بحران کرونا، در معرض خطر خواهد بود و تا وقتی تکلیف فرد و جامعه ایرانی در قبال سنت و مدرنیته معلوم نشود، وظیفه مردم و دولت نیز در قبال یکدیگر و در قبال جامعه، روشن نخواهد بود و در چنین فضای مبهم، زمینههای همآیندی و حتی متاستاز انواع بیماریهای اجتماعی با انسجام اجتماعی و سایر حوزههای اجتماعی از قبیل اعتماد، مشارکت، مسئولیت اجتماعی و... مهیا خواهد بود.
* دکترای جامعهشناسی، عضو کارگروه توانمندسازی تشکلهای اتاق تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.