|

با خشم به ویروس بنگر

نغمه ثمینی

در این شرایط ویروسی چگونه باید بود؟ این ویروس را چگونه باید نگریست؟ این ویروس که بی‌هوا آمده و زندگی همه را فلج کرده؛ مرزها را بسته، کسب‌وکار را کساد کرده، اعتماد را ربوده و وسواس و جنون به جانمان انداخته است؛ ویروسی که ما را از هم ترسانده، ما را به قاتلان معصومی بدل کرده که ناخواسته همدیگر را به کام مرگ می‌فرستیم و وادارمان کرده در پیاده‌رو به محض دیدن کسی که از روبه‌رو می‌آید، مسیرمان را عوض کنیم و از سمت دیگر برویم... . انگار همه در حال یک جور عملیات انتحاری ناخواسته‌ایم و بمبی - ویروسی- به ما وصل است که می‌تواند جان خودمان و دیگری را بگیرد.‌کرونا نه جان دارد که بشود با او سخن گفت و نه درمان که بشود از خانه تن به‌راحتی بیرونش راند. ناخوانده آمده و حضور منحوسش را بر سطوح پهن کرده و دارد پدر آدمیزاد را درمی‌آورد اما گریز از باور هستی نفرین‌شده‌اش و حتی آن را به‌فال‌نیک‌گرفتن، کم‌کم دارد خودش به کنش بحث‌برانگیزی بدل می‌شود؛ مثلا عده‌ای می‌گویند چه خوب که حالا تمام بشریت باهم سر موضوعی متحد شده‌اند‌! کجا تمام بشریت سر موضوعی متحد شده‌اند؟ هنوز شاخ‌وشانه‌کشی‌های قدرت‌مداران در جهان ادامه دارد، جنگ‌مداران به راه خود ادامه می‌دهند و هنوز مرزبان‌ها با بی‌رحمی قساوت‌بارتری از ویروس‌ها به مهاجران حمله می‌برند. اتفاقا این ویروس دارد ثابت می‌کند که میل به قدرت از مرگ قوی‌تر است. یا مثلا این حرف که حالا طبیعت دارد نفسی می‌کشد و نوبت انسان است که پا پس بکشد و خانه‌نشین شود هم می‌تواند یکی از همان گریزهای حاصل از ناتوانی انسان برای پذیرش واقعیت باشد. کسی به ته این حرف فکر کرده؟ اگر قرار است طبیعت واقعا نفسی بکشد، ما باید منقرض شویم و این «ما» فقط همسایه ما نیست که باید منقرض شود تا ما در هوای پاک نفس بکشیم. دقیقا «ماییم» که باید منقرض شویم؛ بچه‌های ما، پدر و مادر ما، محبوب و معشوق و همسر ما. اگر هم منقرض نشویم، چه فایده دارد که امروز طبیعت نفس بکشد و فردای کرونا با قوای بیشتری به آن حمله کنیم و انتقام خانه‌نشینی‌هایمان را دوروزه از خاک و آب‌وهوا بگیریم؟ یا این ایده که کرونا باعث شده بنشینیم در خانه و کمی خودنگری کنیم و وقت را با خانواده بگذرانیم هم عمیق نیست و فقط برای کسانی کاربرد دارد که حساب بانکی قابل‌اعتمادی دارند. چطور می‌شود با گرسنگی و بی‌کاری در خانه نشست و مسیر تکامل روح را از سر گذراند؟ چطور آدم‌های عصبی کلافه در یک خانه با‌هم بنشینند به مراقبه و از بودن این ویروس شادمان باشند که به آنها فرصت خودشناسی داده است؟ آمار خرید اسلحه در آمریکا بالا رفته است. یعنی سیر خودشناسی - که طبعا باید باعث صلح با خود و دیگری شود- دارد معکوس عمل می‌کند. آمارهای طلاق هم گویا بالا رفته و این یعنی روان‌های افسرده، جان‌های مضطرب، کنارهم‌بودن‌های زورکی.

انگار هر گریزی از هولناک‌بودن این پدیده و بحرانی که ما را فراگرفته، به‌سرعت نقیض خود را آشکار و حتی درست همسوی قدرت‌هایی عمل می‌کند که می‌خواهند اصل موضوع را نادیده بگیرند یا کم‌اهمیت جلوه دهند؛ یا اگر هم جدی بگیرند، از خود سلب مسئولیت کنند و همه‌چیز را بیندازند گردن سماجت این ویروس. پس به نظر می‌رسد احساس خشم و کنش حاصل از آن در این وضعیت واقعی‌تر است از دوست‌داشتن ویروس و لذت‌بردن از شرایط موجود. اما چیست چیستی این خشم و هدفش کجاست؟
فرهنگ یک چیز است و تمدن چیز دیگر. جهان‌گیرشدن کرونا محصول تمدن است؛ همان‌طور که گوشی موبایل و تلویزیون و لپ‌تاپ و آیفون تصویری محصولات تمدن هستند. تمدن اینجا به معنی همه آن سخت‌افزاری است که انسان در پیشرفت تاریخ تولید کرده و تولید خواهد کرد؛ بیشتر خواسته و کمتر ناخواسته. همه‌گیر‌شدن کرونا «احتمالا» بخش ناخواسته تمدن است. در دوران جهانی‌شدن، فقط سینما و برندهای لباس و تکنولوژی نیست که جهانی می‌شود، ویروس هم می‌تواند جهانی شود اما از تمدن نمی‌توان خشمگین شد. این سیر ناگریز تاریخ بشر است. راستش از تمدن هم می‌شود خشمگین شد اما این خشم، خشمی سازنده نخواهد بود؛ مگر ممکن است این سیر جنون‌آمیز را متوقف کرد؟ خشم نسبت به تمدن زمانی سازنده است که بشود زمان را عقب‌عقب برد و رسید به رستنگاه‌های تاریخ و همه‌چیز را از نو ساخت که خب... ممکن نیست. اما تمدن امکانی پیش‌روی ما می‌گذارد؛ محصولات تمدن را می‌توان مهار کرد، می‌توان به هزار شکل با آنها روبه‌رو شد، می‌توان رویکرد‌های مختلف را در باب استفاده‌شان اعمال کرد و این «مهار» و «روبه‌روشدن» و «رویکردها» همه می‌توانند فرهنگ خوانده شوند. یعنی راهی که هر نهاد، قوم، ملت یا هر جمعی برای روبه‌رو‌شدن با نشانه‌های تمدن اعمال می‌کند. ویروس کرونا محصول تمدن یا اگر به تمدن خیلی خوش‌بین باشیم، مازاد ناخواسته تمدن است. نحوه برخورد ما با ویروس ناخوانده است که فرهنگ را می‌سازد و از فرهنگ برمی‌آید. تمدن در مسیری ساخته می‌شود و پیش می‌رود که دخل‌و‌تصرف در آن کمابیش از دست ما خارج است اما فرهنگ را مردم و حکمرانانمان - که خودشان هم بخشی از همان مردم هستند - باهم می‌سازند. یعنی باید بشود در آن تغییر ایجاد کرد. راستش هیچ چیزی مثل یک پدیده بحران‌زای زاییده تمدن، نمی‌تواند یک فرهنگ را از بیخ و بن آشکار کند. این روزها می‌شود به دنیا چشم دوخت و از طریق برخورد‌های مختلف با این ویروس در کشورهای متفاوت فرهنگ‌ها را رصد کرد؛ آن‌سوی کره زمین - جایی که ینگه دنیا می‌خوانیمش -فرهنگ «کارت اعتباری» (کردیت‌کارت) تازه دارد آشکار می‌کند که چقدر زندگی مرفه بی‌بنیاد است و چقدر این خانه‌های ویلایی و این اتومبیل‌های آخرین مدل و این سوپرمارکت‌های اشباع از محصول دروغین است؛ انگار همه‌چیز توهم است. توهم داشتن، توهم ثروتمندبودن، توهم رفاه که همه اینها به کوچک‌ترین بحرانی فرومی‌ریزد، چون فرهنگی است که در آن آدم‌ها می‌خواهند تمام محصولات تمدن را یک‌جا داشته باشند و یک‌جا ببلعند و این تنها با روش مقروض ابدی بودن و با کارت اعتباری زندگی‌کردن ممکن می‌شود. انگار نمی‌شود کل محصولات تمدن را داشت و این محصول ویروسی (کووید 19) را نداشت. حالا تمام نگرانی قدرت‌مداران هم این است که اقتصاد دارد فلج می‌شود و مصرف‌کننده‌های پیشین و برده‌های مدرن شرکت‌ها و کارخانه‌ها حالا افتاده‌اند به خاک سیاه و دیگر با افسار کارت اعتباری و شلاق پر‌کردن اعتبار، نمی‌شود به کار جنون‌آمیز وادارشان کرد. این سوی دنیا هم دقیقا فرهنگ است که دارد کرونا را در دامنش می‌پرورد. فرهنگ دروغ‌گویی؛ «چه کاری است؟ تا به مرز اشباع نرسیده که گندش دربیاید، بهتر است پنهانش کنیم» که این فرهنگ من و شما و بالا‌وپایین و دورونزدیک نمی‌شناسد. فرهنگ رندی؛ «کرونا سگ کی باشد؟ شاخ‌و‌شانه‌ای می‌کشیم و کرونا گورش را گم می‌کند. مگر کم شاخ‌و‌شانه کشیده‌ایم و بدتر از کرونا‌ها گورشان را گم کرده‌اند و نشسته‌اند سر جایشان؟» که این فرهنگ ثروتمند و فقیر و کهتر و برتر نمی‌شناسد. فرهنگ خودبزرگ‌بینی؛ «ما با مردم دنیا فرق داریم. به دلایل نامعلومی برگزیده و حفاظت‌شده‌ایم و برای ما اتفاقی نخواهد افتاد» که این فرهنگ من و همسایه من و این محله‌ها و آن محله‌ها و فراتر و فروتر نمی‌شناسد. واقعیت این است که خشم از تمدن خشم باطل بی‌حاصلی است. نمی‌شود یک بخش از «تمدن» را دوست داشت و بخش دیگرش را نه. اصلا نمی‌شود از «تمدن» خشمگین بود؛ مگر آنکه با تمام عناصرش درافتاد و چنان‌که اشاره شد، بشر را واداشت که تاریخ را دوباره از سر بگیرد اما از فرهنگ می‌شود خشمگین بود. عاملان فرهنگ تک‌تک ما هستیم. چه ما که بر صدر قدرت نشسته‌ایم و چه ما که آدم‌های کوچه و خیابانیم. خشم نسبت به فرهنگ در خوش‌بینانه‌ترین حالت می‌تواند تغییر ایجاد کند. می‌تواند یادآوری کند که نقاط ضعف این فرهنگ چطور زمان بحران دامنمان را می‌گیرد. چطور دروغ‌گفتن به فاجعه می‌انجامد. چطور رندبازی و خودبزرگ‌بینی ناتوانی‌مان را به رخمان می‌کشد و البته بسیار فراتر از اینها اینکه اگر تحریم به این فرهنگ تحمیل نشده بود، اگر مردم این‌همه رنج‌کشیده و به خموشی اجبارشده نبودند...

اگر این‌همه میان رسانه‌های رسمی مؤثر بر فرهنگ و آدم‌ها بی‌اعتمادی حاکم نبود و «اگر»‌های بسیار دیگر که اگر نبودند، این شرایط بحرانی گریزناپذیر ممکن بود راحت‌تر بگذرد.
خشم نسبت به تمدن کنشی باطل است، اما خشم از فرهنگ ممکن است راهگشا باشد و شاید کمک کند تا در عصر پساکرونا چیز‌هایی عوض شود. خشم از همه آن چیزهایی که حالا دارند به‌عنوان نقاط ضعف فرهنگ‌ها با ویروس همدستی می‌کنند و رنج را چندبرابر بر جان آدمیزاد می‌نشانند؛ خشمی خلاق، کنشگر و طرفدار تغییر؛ با خشم به ویروس نگریستن و جهان پس از ویروس را متفاوت خواستن.

در این شرایط ویروسی چگونه باید بود؟ این ویروس را چگونه باید نگریست؟ این ویروس که بی‌هوا آمده و زندگی همه را فلج کرده؛ مرزها را بسته، کسب‌وکار را کساد کرده، اعتماد را ربوده و وسواس و جنون به جانمان انداخته است؛ ویروسی که ما را از هم ترسانده، ما را به قاتلان معصومی بدل کرده که ناخواسته همدیگر را به کام مرگ می‌فرستیم و وادارمان کرده در پیاده‌رو به محض دیدن کسی که از روبه‌رو می‌آید، مسیرمان را عوض کنیم و از سمت دیگر برویم... . انگار همه در حال یک جور عملیات انتحاری ناخواسته‌ایم و بمبی - ویروسی- به ما وصل است که می‌تواند جان خودمان و دیگری را بگیرد.‌کرونا نه جان دارد که بشود با او سخن گفت و نه درمان که بشود از خانه تن به‌راحتی بیرونش راند. ناخوانده آمده و حضور منحوسش را بر سطوح پهن کرده و دارد پدر آدمیزاد را درمی‌آورد اما گریز از باور هستی نفرین‌شده‌اش و حتی آن را به‌فال‌نیک‌گرفتن، کم‌کم دارد خودش به کنش بحث‌برانگیزی بدل می‌شود؛ مثلا عده‌ای می‌گویند چه خوب که حالا تمام بشریت باهم سر موضوعی متحد شده‌اند‌! کجا تمام بشریت سر موضوعی متحد شده‌اند؟ هنوز شاخ‌وشانه‌کشی‌های قدرت‌مداران در جهان ادامه دارد، جنگ‌مداران به راه خود ادامه می‌دهند و هنوز مرزبان‌ها با بی‌رحمی قساوت‌بارتری از ویروس‌ها به مهاجران حمله می‌برند. اتفاقا این ویروس دارد ثابت می‌کند که میل به قدرت از مرگ قوی‌تر است. یا مثلا این حرف که حالا طبیعت دارد نفسی می‌کشد و نوبت انسان است که پا پس بکشد و خانه‌نشین شود هم می‌تواند یکی از همان گریزهای حاصل از ناتوانی انسان برای پذیرش واقعیت باشد. کسی به ته این حرف فکر کرده؟ اگر قرار است طبیعت واقعا نفسی بکشد، ما باید منقرض شویم و این «ما» فقط همسایه ما نیست که باید منقرض شود تا ما در هوای پاک نفس بکشیم. دقیقا «ماییم» که باید منقرض شویم؛ بچه‌های ما، پدر و مادر ما، محبوب و معشوق و همسر ما. اگر هم منقرض نشویم، چه فایده دارد که امروز طبیعت نفس بکشد و فردای کرونا با قوای بیشتری به آن حمله کنیم و انتقام خانه‌نشینی‌هایمان را دوروزه از خاک و آب‌وهوا بگیریم؟ یا این ایده که کرونا باعث شده بنشینیم در خانه و کمی خودنگری کنیم و وقت را با خانواده بگذرانیم هم عمیق نیست و فقط برای کسانی کاربرد دارد که حساب بانکی قابل‌اعتمادی دارند. چطور می‌شود با گرسنگی و بی‌کاری در خانه نشست و مسیر تکامل روح را از سر گذراند؟ چطور آدم‌های عصبی کلافه در یک خانه با‌هم بنشینند به مراقبه و از بودن این ویروس شادمان باشند که به آنها فرصت خودشناسی داده است؟ آمار خرید اسلحه در آمریکا بالا رفته است. یعنی سیر خودشناسی - که طبعا باید باعث صلح با خود و دیگری شود- دارد معکوس عمل می‌کند. آمارهای طلاق هم گویا بالا رفته و این یعنی روان‌های افسرده، جان‌های مضطرب، کنارهم‌بودن‌های زورکی.

انگار هر گریزی از هولناک‌بودن این پدیده و بحرانی که ما را فراگرفته، به‌سرعت نقیض خود را آشکار و حتی درست همسوی قدرت‌هایی عمل می‌کند که می‌خواهند اصل موضوع را نادیده بگیرند یا کم‌اهمیت جلوه دهند؛ یا اگر هم جدی بگیرند، از خود سلب مسئولیت کنند و همه‌چیز را بیندازند گردن سماجت این ویروس. پس به نظر می‌رسد احساس خشم و کنش حاصل از آن در این وضعیت واقعی‌تر است از دوست‌داشتن ویروس و لذت‌بردن از شرایط موجود. اما چیست چیستی این خشم و هدفش کجاست؟
فرهنگ یک چیز است و تمدن چیز دیگر. جهان‌گیرشدن کرونا محصول تمدن است؛ همان‌طور که گوشی موبایل و تلویزیون و لپ‌تاپ و آیفون تصویری محصولات تمدن هستند. تمدن اینجا به معنی همه آن سخت‌افزاری است که انسان در پیشرفت تاریخ تولید کرده و تولید خواهد کرد؛ بیشتر خواسته و کمتر ناخواسته. همه‌گیر‌شدن کرونا «احتمالا» بخش ناخواسته تمدن است. در دوران جهانی‌شدن، فقط سینما و برندهای لباس و تکنولوژی نیست که جهانی می‌شود، ویروس هم می‌تواند جهانی شود اما از تمدن نمی‌توان خشمگین شد. این سیر ناگریز تاریخ بشر است. راستش از تمدن هم می‌شود خشمگین شد اما این خشم، خشمی سازنده نخواهد بود؛ مگر ممکن است این سیر جنون‌آمیز را متوقف کرد؟ خشم نسبت به تمدن زمانی سازنده است که بشود زمان را عقب‌عقب برد و رسید به رستنگاه‌های تاریخ و همه‌چیز را از نو ساخت که خب... ممکن نیست. اما تمدن امکانی پیش‌روی ما می‌گذارد؛ محصولات تمدن را می‌توان مهار کرد، می‌توان به هزار شکل با آنها روبه‌رو شد، می‌توان رویکرد‌های مختلف را در باب استفاده‌شان اعمال کرد و این «مهار» و «روبه‌روشدن» و «رویکردها» همه می‌توانند فرهنگ خوانده شوند. یعنی راهی که هر نهاد، قوم، ملت یا هر جمعی برای روبه‌رو‌شدن با نشانه‌های تمدن اعمال می‌کند. ویروس کرونا محصول تمدن یا اگر به تمدن خیلی خوش‌بین باشیم، مازاد ناخواسته تمدن است. نحوه برخورد ما با ویروس ناخوانده است که فرهنگ را می‌سازد و از فرهنگ برمی‌آید. تمدن در مسیری ساخته می‌شود و پیش می‌رود که دخل‌و‌تصرف در آن کمابیش از دست ما خارج است اما فرهنگ را مردم و حکمرانانمان - که خودشان هم بخشی از همان مردم هستند - باهم می‌سازند. یعنی باید بشود در آن تغییر ایجاد کرد. راستش هیچ چیزی مثل یک پدیده بحران‌زای زاییده تمدن، نمی‌تواند یک فرهنگ را از بیخ و بن آشکار کند. این روزها می‌شود به دنیا چشم دوخت و از طریق برخورد‌های مختلف با این ویروس در کشورهای متفاوت فرهنگ‌ها را رصد کرد؛ آن‌سوی کره زمین - جایی که ینگه دنیا می‌خوانیمش -فرهنگ «کارت اعتباری» (کردیت‌کارت) تازه دارد آشکار می‌کند که چقدر زندگی مرفه بی‌بنیاد است و چقدر این خانه‌های ویلایی و این اتومبیل‌های آخرین مدل و این سوپرمارکت‌های اشباع از محصول دروغین است؛ انگار همه‌چیز توهم است. توهم داشتن، توهم ثروتمندبودن، توهم رفاه که همه اینها به کوچک‌ترین بحرانی فرومی‌ریزد، چون فرهنگی است که در آن آدم‌ها می‌خواهند تمام محصولات تمدن را یک‌جا داشته باشند و یک‌جا ببلعند و این تنها با روش مقروض ابدی بودن و با کارت اعتباری زندگی‌کردن ممکن می‌شود. انگار نمی‌شود کل محصولات تمدن را داشت و این محصول ویروسی (کووید 19) را نداشت. حالا تمام نگرانی قدرت‌مداران هم این است که اقتصاد دارد فلج می‌شود و مصرف‌کننده‌های پیشین و برده‌های مدرن شرکت‌ها و کارخانه‌ها حالا افتاده‌اند به خاک سیاه و دیگر با افسار کارت اعتباری و شلاق پر‌کردن اعتبار، نمی‌شود به کار جنون‌آمیز وادارشان کرد. این سوی دنیا هم دقیقا فرهنگ است که دارد کرونا را در دامنش می‌پرورد. فرهنگ دروغ‌گویی؛ «چه کاری است؟ تا به مرز اشباع نرسیده که گندش دربیاید، بهتر است پنهانش کنیم» که این فرهنگ من و شما و بالا‌وپایین و دورونزدیک نمی‌شناسد. فرهنگ رندی؛ «کرونا سگ کی باشد؟ شاخ‌و‌شانه‌ای می‌کشیم و کرونا گورش را گم می‌کند. مگر کم شاخ‌و‌شانه کشیده‌ایم و بدتر از کرونا‌ها گورشان را گم کرده‌اند و نشسته‌اند سر جایشان؟» که این فرهنگ ثروتمند و فقیر و کهتر و برتر نمی‌شناسد. فرهنگ خودبزرگ‌بینی؛ «ما با مردم دنیا فرق داریم. به دلایل نامعلومی برگزیده و حفاظت‌شده‌ایم و برای ما اتفاقی نخواهد افتاد» که این فرهنگ من و همسایه من و این محله‌ها و آن محله‌ها و فراتر و فروتر نمی‌شناسد. واقعیت این است که خشم از تمدن خشم باطل بی‌حاصلی است. نمی‌شود یک بخش از «تمدن» را دوست داشت و بخش دیگرش را نه. اصلا نمی‌شود از «تمدن» خشمگین بود؛ مگر آنکه با تمام عناصرش درافتاد و چنان‌که اشاره شد، بشر را واداشت که تاریخ را دوباره از سر بگیرد اما از فرهنگ می‌شود خشمگین بود. عاملان فرهنگ تک‌تک ما هستیم. چه ما که بر صدر قدرت نشسته‌ایم و چه ما که آدم‌های کوچه و خیابانیم. خشم نسبت به فرهنگ در خوش‌بینانه‌ترین حالت می‌تواند تغییر ایجاد کند. می‌تواند یادآوری کند که نقاط ضعف این فرهنگ چطور زمان بحران دامنمان را می‌گیرد. چطور دروغ‌گفتن به فاجعه می‌انجامد. چطور رندبازی و خودبزرگ‌بینی ناتوانی‌مان را به رخمان می‌کشد و البته بسیار فراتر از اینها اینکه اگر تحریم به این فرهنگ تحمیل نشده بود، اگر مردم این‌همه رنج‌کشیده و به خموشی اجبارشده نبودند...

اگر این‌همه میان رسانه‌های رسمی مؤثر بر فرهنگ و آدم‌ها بی‌اعتمادی حاکم نبود و «اگر»‌های بسیار دیگر که اگر نبودند، این شرایط بحرانی گریزناپذیر ممکن بود راحت‌تر بگذرد.
خشم نسبت به تمدن کنشی باطل است، اما خشم از فرهنگ ممکن است راهگشا باشد و شاید کمک کند تا در عصر پساکرونا چیز‌هایی عوض شود. خشم از همه آن چیزهایی که حالا دارند به‌عنوان نقاط ضعف فرهنگ‌ها با ویروس همدستی می‌کنند و رنج را چندبرابر بر جان آدمیزاد می‌نشانند؛ خشمی خلاق، کنشگر و طرفدار تغییر؛ با خشم به ویروس نگریستن و جهان پس از ویروس را متفاوت خواستن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.