|

کودتای 28 مرداد آغاز گفتمان انقلاب

گروه اندیشه: در مورد مبارزات ملی‌شدن نفت و کودتای 28 مرداد 1332 تاکنون کتاب‌های زیادی به انگلیسی و فارسی منتشر شده است. کتاب «همه مردان شاه» نوشته استیون کینزر، روزنامه‌نگار آمریکایی یکی از این کتاب‌هاست که با روایتی داستانی و جذاب نوشته شده است. کینزر با مرور اجمالی تاریخ معاصر ایران و ماجراهای کشف نفت و روند ملی‌شدن آن، به روزهای پرآشوب تهرانِ منتهی به کودتا و شرح ساعت به ساعت آن رخداد می‌پردازد. در سال 2000 برخی از اسناد محرمانه سیا در مورد این کودتا به دست «جیمز رازن»، خبرنگار روزنامه نیویورک‌تایمز افتاد و کینزر بخش عمده کتاب را بر اساس آن اسناد نوشته است.
پس از جنگ‌جهانی دوم با شعله‌ور‌شدن آتش جنگ سرد بین دو قدرت عمده پیروز جنگ‌جهانی یعنی ایالات‌متحده و اتحاد شوروی، هری ترومن، رییس‌جمهور وقت آمریکا در پاسخ به رویدادهای جنگ داخلی یونان که درحال یکسره‌شدن به سود کمونیست‌ها بود، در مارس 1947 دکترین خود را دایر بر کمک نظامی و اقتصادی به یونان و ترکیه برای جلوگیری از سقوط آنها به دامن شوروی، اعلام کرد. از آن زمان به بعد و با توجه به تحولات خاور دور (پیروزی کمونیست‌ها در جنگ داخلی چین در سال 1949، جنگ داخلی کره در سال 1950 و...) آمریکا به رصد مبارزات استقلال‌طلبانه کشورهای جهان سوم پرداخت تا اینکه در سال 1951 (1330) مسئله جنبش ملی‌شدن نفت ایران پیش آمد. البته شخص ترومن تا پایان دوران ریاست‌جمهوری‌اش نظر مثبتی به جنبش ملی ایران و شخص رهبری آن دکتر مصدق داشت و از بریتانیا می‌خواست که به خواسته‌های مشروع ایران توجه کند. اما با به بن‌بست رسیدن مذاکرات نفت و سرسختی مصدق در پافشاری بر قانون ملی‌شدن نفت از یک‌سو و تغییر دولت‌ها در بریتانیا و آمریکا در پاییز و زمستان 1331 و حاکم‌شدن احزاب محافظه‌کار و جمهوری‌خواه در این دو کشور و نیز نزدیک‌شدن مواضع حزب توده به مصدق پس از جریانات 9 اسفند، از سوی دیگر ابتدا بریتانیا و سپس آمریکا «خطر سرخ» و ضرورت مبارزه با آن را در ایران در دستور کار قرار دادند. در متن کتاب توضیح داده می‌شود که شرایط زندگی وخیم کارگران شرکت نفت در آبادان و دیگر شهرهای نفتی جنوب نیز، نقش مهمی در جنبش ملی‌شدن نفت داشت. شرکت نفت انگلیسی چه در قرارداد 1933 و چه در قرارداد الحاقی گس- گلشاییان متعهد به بهبود شرایط وخیم زندگی کارگران صنعت نفت شده بود، که هرگز به آن عمل نکرد و همین امر یکی از انگیزه‌های اعتصابات نفتی جنوب و در نهایت تصویب قانون ملی‌شدن صنعت نفت در مجلس شد. موضوع دیگر کتاب که بنا به گزارش‌های مأموران انگلیسی و آمریکایی نقل شده، روانشناسی شخصیت مصدق و صفاتی همچون لجاجت و یکدندگی اوست. گروهی، حتی یاران نزدیک مصدق بعدها گفتند که وی زیادی سختگیر و آرمانگرا بود و می‌توانست به ویژه پیشنهاد هریمن را بپذیرد و بحران ایجاد‌شده را فرو نشاند اما در این میان چند نکته ظاهرا مغفول مانده است. نخست اینکه، پیشنهاد 50-50 هریمن به ایران هرگز به‌عنوان یک پیشنهاد مدون و رسمی ارائه نشد و بیشتر در حد حرف بود. دوم اینکه خود بریتانیا به‌عنوان یک طرف ماجرا هرگز به‌طور مشخص این پیشنهاد را نپذیرفته و با آن موافقت نکرده بود. سوم اینکه، اگرچه پیشنهاد سهم برابر طرفین از درآمد نفت وسوسه‌انگیز بود ولی کنترل تولید را همچنان در دست شرکت نفت انگلیس می‌گذاشت که این کاملا با قانون ملی‌شدن نفت در تضاد بود. چهارم اینکه، حضور بریتانیا در خوزستانِ نفتی، نه صرفا یک حضور اقتصادی و فنی، که افزون بر آن حضوری سیاسی، نظامی و امنیتی بود و بریتانیا به بهانه حفظ منافع نفتی خود در امور داخلی ایران دخالت موثر می‌کرد و به اصطلاح برای خود «ستون پنجم» داشت.
کودتای 28مرداد نقطه پایانی بر فضای باز سیاسی و دموکراسی پارلمانی نیم‌بند ایران گذاشت که از شهریور 1320 با حمله متفقین به ایران و تبعید رضاشاه شکل گرفته بود. کودتای 28مرداد در عین حال آغازِ پایان قدرت‌نمایی نیروهای سیاسی غیرمذهبی، اعم از ملی و چپ و به صحنه آمدن تدریجی نیروهای مذهبی سنتی و نواندیش بود که در خرداد 42 قدرت خیره‌کننده‌ای را به نمایش گذاشتند و در بهمن 57 قدرت سیاسی را در دست گرفتند. کودتای 28 مرداد و تثبیت قدرت استبدادی شاه، حکومت مشروطه و قانون اساسی آن را که در دوران رضاشاه موقتا تعطیل شده بود، یکسره به زباله‌دان ریخت. از آن پس گفتمان انقلاب و قیام مسلحانه، به‌ویژه پس از رویدادهای 1342، به‌جای گفتمان اصلاحات نشست و چنانکه می‌دانیم حتی اصلاحات گسترده سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی رژیم شاه تحت عنوان «انقلاب سفید» نه تنها نتوانست مانع جنبش انقلابی شود، چه‌بسا سوخت‌رسان آن نیز شد.

گروه اندیشه: در مورد مبارزات ملی‌شدن نفت و کودتای 28 مرداد 1332 تاکنون کتاب‌های زیادی به انگلیسی و فارسی منتشر شده است. کتاب «همه مردان شاه» نوشته استیون کینزر، روزنامه‌نگار آمریکایی یکی از این کتاب‌هاست که با روایتی داستانی و جذاب نوشته شده است. کینزر با مرور اجمالی تاریخ معاصر ایران و ماجراهای کشف نفت و روند ملی‌شدن آن، به روزهای پرآشوب تهرانِ منتهی به کودتا و شرح ساعت به ساعت آن رخداد می‌پردازد. در سال 2000 برخی از اسناد محرمانه سیا در مورد این کودتا به دست «جیمز رازن»، خبرنگار روزنامه نیویورک‌تایمز افتاد و کینزر بخش عمده کتاب را بر اساس آن اسناد نوشته است.
پس از جنگ‌جهانی دوم با شعله‌ور‌شدن آتش جنگ سرد بین دو قدرت عمده پیروز جنگ‌جهانی یعنی ایالات‌متحده و اتحاد شوروی، هری ترومن، رییس‌جمهور وقت آمریکا در پاسخ به رویدادهای جنگ داخلی یونان که درحال یکسره‌شدن به سود کمونیست‌ها بود، در مارس 1947 دکترین خود را دایر بر کمک نظامی و اقتصادی به یونان و ترکیه برای جلوگیری از سقوط آنها به دامن شوروی، اعلام کرد. از آن زمان به بعد و با توجه به تحولات خاور دور (پیروزی کمونیست‌ها در جنگ داخلی چین در سال 1949، جنگ داخلی کره در سال 1950 و...) آمریکا به رصد مبارزات استقلال‌طلبانه کشورهای جهان سوم پرداخت تا اینکه در سال 1951 (1330) مسئله جنبش ملی‌شدن نفت ایران پیش آمد. البته شخص ترومن تا پایان دوران ریاست‌جمهوری‌اش نظر مثبتی به جنبش ملی ایران و شخص رهبری آن دکتر مصدق داشت و از بریتانیا می‌خواست که به خواسته‌های مشروع ایران توجه کند. اما با به بن‌بست رسیدن مذاکرات نفت و سرسختی مصدق در پافشاری بر قانون ملی‌شدن نفت از یک‌سو و تغییر دولت‌ها در بریتانیا و آمریکا در پاییز و زمستان 1331 و حاکم‌شدن احزاب محافظه‌کار و جمهوری‌خواه در این دو کشور و نیز نزدیک‌شدن مواضع حزب توده به مصدق پس از جریانات 9 اسفند، از سوی دیگر ابتدا بریتانیا و سپس آمریکا «خطر سرخ» و ضرورت مبارزه با آن را در ایران در دستور کار قرار دادند. در متن کتاب توضیح داده می‌شود که شرایط زندگی وخیم کارگران شرکت نفت در آبادان و دیگر شهرهای نفتی جنوب نیز، نقش مهمی در جنبش ملی‌شدن نفت داشت. شرکت نفت انگلیسی چه در قرارداد 1933 و چه در قرارداد الحاقی گس- گلشاییان متعهد به بهبود شرایط وخیم زندگی کارگران صنعت نفت شده بود، که هرگز به آن عمل نکرد و همین امر یکی از انگیزه‌های اعتصابات نفتی جنوب و در نهایت تصویب قانون ملی‌شدن صنعت نفت در مجلس شد. موضوع دیگر کتاب که بنا به گزارش‌های مأموران انگلیسی و آمریکایی نقل شده، روانشناسی شخصیت مصدق و صفاتی همچون لجاجت و یکدندگی اوست. گروهی، حتی یاران نزدیک مصدق بعدها گفتند که وی زیادی سختگیر و آرمانگرا بود و می‌توانست به ویژه پیشنهاد هریمن را بپذیرد و بحران ایجاد‌شده را فرو نشاند اما در این میان چند نکته ظاهرا مغفول مانده است. نخست اینکه، پیشنهاد 50-50 هریمن به ایران هرگز به‌عنوان یک پیشنهاد مدون و رسمی ارائه نشد و بیشتر در حد حرف بود. دوم اینکه خود بریتانیا به‌عنوان یک طرف ماجرا هرگز به‌طور مشخص این پیشنهاد را نپذیرفته و با آن موافقت نکرده بود. سوم اینکه، اگرچه پیشنهاد سهم برابر طرفین از درآمد نفت وسوسه‌انگیز بود ولی کنترل تولید را همچنان در دست شرکت نفت انگلیس می‌گذاشت که این کاملا با قانون ملی‌شدن نفت در تضاد بود. چهارم اینکه، حضور بریتانیا در خوزستانِ نفتی، نه صرفا یک حضور اقتصادی و فنی، که افزون بر آن حضوری سیاسی، نظامی و امنیتی بود و بریتانیا به بهانه حفظ منافع نفتی خود در امور داخلی ایران دخالت موثر می‌کرد و به اصطلاح برای خود «ستون پنجم» داشت.
کودتای 28مرداد نقطه پایانی بر فضای باز سیاسی و دموکراسی پارلمانی نیم‌بند ایران گذاشت که از شهریور 1320 با حمله متفقین به ایران و تبعید رضاشاه شکل گرفته بود. کودتای 28مرداد در عین حال آغازِ پایان قدرت‌نمایی نیروهای سیاسی غیرمذهبی، اعم از ملی و چپ و به صحنه آمدن تدریجی نیروهای مذهبی سنتی و نواندیش بود که در خرداد 42 قدرت خیره‌کننده‌ای را به نمایش گذاشتند و در بهمن 57 قدرت سیاسی را در دست گرفتند. کودتای 28 مرداد و تثبیت قدرت استبدادی شاه، حکومت مشروطه و قانون اساسی آن را که در دوران رضاشاه موقتا تعطیل شده بود، یکسره به زباله‌دان ریخت. از آن پس گفتمان انقلاب و قیام مسلحانه، به‌ویژه پس از رویدادهای 1342، به‌جای گفتمان اصلاحات نشست و چنانکه می‌دانیم حتی اصلاحات گسترده سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی رژیم شاه تحت عنوان «انقلاب سفید» نه تنها نتوانست مانع جنبش انقلابی شود، چه‌بسا سوخت‌رسان آن نیز شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.