حسن معجونی، محمد عاقبتی و مازیار سیدی درباره نسخه چهارم «آشپزخانه» - قسمت دوم
کارگردانی در سکوت، کارگردانی به سبک ذن
عسل عباسیان
روز گذشته بخش نخست میزگرد تئاتر «آشپزخانه» با حضور محمدحسن معجونی، کارگردان و محمد عاقبتی و مازیار سیدی، بازیگران نمایش، در همین صفحه منتشر شد. گفتوگو را تا آنجا خواندید که بازیگران گفتند معجونی سبک و شیوهای شرقی در کارگردانی دارد و با سکوتش تیم را هدایت میکند؛ اما پاسخ معجونی درباره شیوه کارش و همینطور حضورش در همین نمایش بهعنوان بازیگر را که متفاوت از اغلب نقشهایی است که تابهحال ایفا کرده، در ادامه خواهید خواند.
آقای معجونی! شما در تکمیل صحبت دوستان راجع به این سکوت ذنگونه توضیح میدهید؟
معجونی: واقعیتش من خودم در جایگاه بازیگر خیلی علاقهای ندارم با کارگردانها وارد گفتوگو شوم؛ چون یکی از بهترین ارتباطات من با امیررضا کوهستانی بود؛ بهعنوان کارگردان و همینطور آقای رفیعی. هیچ وقت از آنها سؤال نکردم که چه چیزی میخواهید. به نظر من در کار با یک کارگردان لحظههایی هستند که کافی است او چیزی را تأیید کند؛ مثلا یک آدمی را تو ببینی روی صحنه دارد حرکت میکند یا یک کاری انجام داد، کارگردان بلند شد و راه رفت. باید هوشیار باشی و کد را بگیری. الان صحبتکردن کاری با ما نمیکند، کد را باید بگیری. سه تا کد اینطوری میتواند یک نقش را کامل بسازد. فقط باید حواست جمع باشد از روز اول؛ چون روز اول همان اندازه که من چیزی نمیدانم، بازیگران هم در همان وضعیتاند و ما با هم یک چیزی را میسازیم. وقتی جلو برویم، خودش اتفاق میافتد، کافی است دربارهاش اظهارنظر کنی. شده مثلا یک جاهایی در طول مثلا 10 تا تمرین، یکدفعه یک جا ایستادم و فقط یک ربع صحبت کردم. درباره یک چیز نه، درباره یک مجموعه. من عادتم است که بهعنوان بازیگر با هیچ کسی صحبتی نمیکنم. امیررضا کوهستانی خودش هم میگوید ما کمترین صحبت را در طول تمرینات
داریم و من فکر میکنم کلا دیالوگ نداریم. زمانی دیالوگ داریم که کار اجرا رفته، شبهایی که مینشینیم و بعضی وقتها که داریم به کار فکر میکنیم، ممکن است صحبت کنیم؛ ولی در ساخت پروژه بههیچعنوان این اتفاق نمیافتد.
عاقبتی: این یک تاکتیک کلی است، یک فضایی است که کارگردان در اختیارت میگذارد؛ مثل فوتبال. مربی میگوید تاکتیک ما این است. تو دیگر بهعنوان بازیکن در آن تاکتیک خیلی آزاد و راحتی، به نظرم این بهشدت پویا است و تحرک جذابتری برای بازیگر میسازد. برای کارگردان شاید رنجآور باشد یک جاهایی. تو میبینی بازیگر دارد میرود در یک فضای دیگری، در یک جای دیگری؛ ولی به نظرم داستان اینکه درباره حسن میگویند، این میزان آزادی و اطمینان و بهادادن به بازیگر، اول اینکه از پیشینه بازیگربودن میتواند بیاید، یک بازیگر-کارگردان میتواند اینطور عمل کند. دوم از یک تسلط و اطمینان واقعی میآید؛ چون من دیدم آدمهای دیگری را که کار میکنند؛ ولی واقعا اینقدر به چیزی که حتی اگر در تئوری بگویند ما به بازیگر اطمینان داریم؛ اما عملا چنین اطمینانی ندارند. و آدمهایی مثل حسن مدل زندگیشان همین است؛ یعنی اگر من حتی یک جایی در زندگی بهعنوان رفیقش هم یک اشتباهی کنم، اینطوری نیست که بیاید و یقه من را بگیرد و بگوید تو داری اشتباه میکنی. به نظرم این از کاراکترش میآید و از احترام و بهایی که به آدم مقابلش میدهد؛ بهعنوان مؤلف. این را صادقانه
بگویم، مازیار بهعنوان یکی از بازیگرانی که خیلی با حسن کار کرده، اینجاست و من اصلا اینکاره هم نیستم؛ ولی همه بچهها عموما پیش حسن بهترین بازیهایشان را انجام دادهاند.
سیدی: البته کار این روش کار را برای بازیگر هم سختتر میکند و این یک جور ویژگی قدرت برای آقای معجونی به حساب میآید؛ ولی از آن طرف هم برای بازیگر خیلی شناسایی این موضوع کار دشواری میتواند باشد و زمان میبرد تا رابطه خودش با کارگردان را پیدا و فهم کند. مقالهای درباره آقای رابر ویلسون نوشته شده بود که من همیشه وقتی با آقای معجونی کار میکنم، یاد آن بازیگری که در مقاله دربارهاش نوشته بودند، میافتم. بازیگر میگفت من دفعه اولی که با آقای ویلسون کار کردم، آقای ویلسون از یک مجموعه اصطلاحاتی استفاده میکرد که برای هنرهای تجسمی بود و من شبها که میرفتم خانهمان، به این فکر میکردم که خدایا، الان با این چیزی که کارگردان دارد میگوید، من باید چه کار بکنم؛ چون آقای ویلسون فارغالتحصیل رشته نقاشی هستند. دقیقا همین کدگذاری و کدگشایی اتفاقی است که بین آقای معجونی و بازیگرها میافتد و اینکه میگویند کارگردان بلند میشود، راه میرود یا یکدفعه یک تأییدی میکند، این چیزی است که واقعا زمان میبرد تا بازیگر هم به آن حساس شود؛ تا اینکه دستش بیاید که زیرچشمی باید مراقب این علائم باشد، برای اینکه متوجه شود که آهان، مسیر
را دارد درست میرود یا نه، مسیرش را باید عوض کند و این یک دیالکتیک پیچیدهای است بین بازیگرهای آقای معجونی و خود آقای معجونی.
عاقبتی: روزی که مانیفست گروه لیو (به سرپرستی حسن معجونی) نوشته میشد، در یکی از بندهایش این نکته ذکر شد که پرداختن و بهادادن به بازیگر از اصول ماست. این دارد در تمام این سالها واقعا عملی میشود و شعار نبوده؛ چون خیلی وقتها ما مانیفست مینویسیم که دقیقا همان کارها را نکنیم؛ ولی ما مانیفستی نوشتیم و از آن مانیفست سانتیمتری عقبنشینی که نشد هیچ؛ بلکه الان در آستانه پسامیانسالی اینها برایمان تبدیل به یک عادت شده؛ البته عادت خوب، نه عادت روزمره.
یکی از جذابترین نکتههای این اجرا به نظرم این بود که آقای معجونی! از شما بازیای کوتاه؛ ولی خیلی تأثیرگذار دیدیم که متفاوت با همه نقشهایی است که تابهحال از شما دیدهایم. یک کاراکتر بهشدت جدی و قاطع که فکر کنم خیلی با ماهیت و ذات بازیگری شما فاصله دارد؛ ولی خیلی تأثیرگذار آن را بازی میکنید. راجع به این انتخاب و اینکه چه شد که تصمیم گرفتید نقشی متفاوت را خودتان برعهده بگیرید، بگویید.
معجونی: نمیدانم این نقش از بیرون چطوری است؛ ولی خیلی دلم میخواست این انتهای کار در متن، یک لحظهای به وجود بیاورم و مثلا در نقش مدیر آشپزخانه؛ ولی حقیقتا در نقش کارگردان کار، به نیروهای آشپزخانه-بازیگرها بگویم من شما را جمع کردم اینجا و مشغولتان کردم، شما از این کار دارید سرگرم میشوید و نان درمیآورید و باز هم در انتها به دعوا میرسید؟ میخواستم این حضور، به داستان خودمان با گروه اشاره کند. این است که بیشتر از اینکه نقش رئیس را بازی کنم، دنبال این ایده بودم که بهعنوان سرپرست واقعی گروه روی صحنه بیایم.
یعنی در جایگاه مؤلف- کارگردان روی صحنه حضور پیدا کنید؟
معجونی: مؤلف- کارگردان نه؛ این فضا از همان لحظه اول دارد تعریف میشود؛ آدمهایی هستند که همدیگر را دارند میبینند، همه هم سرگرم یک اتفاق هستیم، در انتها هم تئاتر بهوضوح دارد میرسد سر جای خودش با همین اتفاق که مثلا رئیس آشپزخانه که من هستم؛ بهعنوان کارگردان بیایم اعتراض کنم که چرا نمایش من را با دعواهایتان به هم ریختید. اجرای آن لحظات، با اینکه با مدل من فرق دارد؛ ولی برایم کار راحتی است، برای اینکه فکر میکنم دارم واقعا راجع به تئاترش حرف میزنم و ربطی به آشپزخانه ندارد. به قیافه بچهها هم که نگاه میکنم، فکر میکنم دارند پیش خودشان میگویند وای الان ما چه کار بدی کردیم!
روز گذشته بخش نخست میزگرد تئاتر «آشپزخانه» با حضور محمدحسن معجونی، کارگردان و محمد عاقبتی و مازیار سیدی، بازیگران نمایش، در همین صفحه منتشر شد. گفتوگو را تا آنجا خواندید که بازیگران گفتند معجونی سبک و شیوهای شرقی در کارگردانی دارد و با سکوتش تیم را هدایت میکند؛ اما پاسخ معجونی درباره شیوه کارش و همینطور حضورش در همین نمایش بهعنوان بازیگر را که متفاوت از اغلب نقشهایی است که تابهحال ایفا کرده، در ادامه خواهید خواند.
آقای معجونی! شما در تکمیل صحبت دوستان راجع به این سکوت ذنگونه توضیح میدهید؟
معجونی: واقعیتش من خودم در جایگاه بازیگر خیلی علاقهای ندارم با کارگردانها وارد گفتوگو شوم؛ چون یکی از بهترین ارتباطات من با امیررضا کوهستانی بود؛ بهعنوان کارگردان و همینطور آقای رفیعی. هیچ وقت از آنها سؤال نکردم که چه چیزی میخواهید. به نظر من در کار با یک کارگردان لحظههایی هستند که کافی است او چیزی را تأیید کند؛ مثلا یک آدمی را تو ببینی روی صحنه دارد حرکت میکند یا یک کاری انجام داد، کارگردان بلند شد و راه رفت. باید هوشیار باشی و کد را بگیری. الان صحبتکردن کاری با ما نمیکند، کد را باید بگیری. سه تا کد اینطوری میتواند یک نقش را کامل بسازد. فقط باید حواست جمع باشد از روز اول؛ چون روز اول همان اندازه که من چیزی نمیدانم، بازیگران هم در همان وضعیتاند و ما با هم یک چیزی را میسازیم. وقتی جلو برویم، خودش اتفاق میافتد، کافی است دربارهاش اظهارنظر کنی. شده مثلا یک جاهایی در طول مثلا 10 تا تمرین، یکدفعه یک جا ایستادم و فقط یک ربع صحبت کردم. درباره یک چیز نه، درباره یک مجموعه. من عادتم است که بهعنوان بازیگر با هیچ کسی صحبتی نمیکنم. امیررضا کوهستانی خودش هم میگوید ما کمترین صحبت را در طول تمرینات
داریم و من فکر میکنم کلا دیالوگ نداریم. زمانی دیالوگ داریم که کار اجرا رفته، شبهایی که مینشینیم و بعضی وقتها که داریم به کار فکر میکنیم، ممکن است صحبت کنیم؛ ولی در ساخت پروژه بههیچعنوان این اتفاق نمیافتد.
عاقبتی: این یک تاکتیک کلی است، یک فضایی است که کارگردان در اختیارت میگذارد؛ مثل فوتبال. مربی میگوید تاکتیک ما این است. تو دیگر بهعنوان بازیکن در آن تاکتیک خیلی آزاد و راحتی، به نظرم این بهشدت پویا است و تحرک جذابتری برای بازیگر میسازد. برای کارگردان شاید رنجآور باشد یک جاهایی. تو میبینی بازیگر دارد میرود در یک فضای دیگری، در یک جای دیگری؛ ولی به نظرم داستان اینکه درباره حسن میگویند، این میزان آزادی و اطمینان و بهادادن به بازیگر، اول اینکه از پیشینه بازیگربودن میتواند بیاید، یک بازیگر-کارگردان میتواند اینطور عمل کند. دوم از یک تسلط و اطمینان واقعی میآید؛ چون من دیدم آدمهای دیگری را که کار میکنند؛ ولی واقعا اینقدر به چیزی که حتی اگر در تئوری بگویند ما به بازیگر اطمینان داریم؛ اما عملا چنین اطمینانی ندارند. و آدمهایی مثل حسن مدل زندگیشان همین است؛ یعنی اگر من حتی یک جایی در زندگی بهعنوان رفیقش هم یک اشتباهی کنم، اینطوری نیست که بیاید و یقه من را بگیرد و بگوید تو داری اشتباه میکنی. به نظرم این از کاراکترش میآید و از احترام و بهایی که به آدم مقابلش میدهد؛ بهعنوان مؤلف. این را صادقانه
بگویم، مازیار بهعنوان یکی از بازیگرانی که خیلی با حسن کار کرده، اینجاست و من اصلا اینکاره هم نیستم؛ ولی همه بچهها عموما پیش حسن بهترین بازیهایشان را انجام دادهاند.
سیدی: البته کار این روش کار را برای بازیگر هم سختتر میکند و این یک جور ویژگی قدرت برای آقای معجونی به حساب میآید؛ ولی از آن طرف هم برای بازیگر خیلی شناسایی این موضوع کار دشواری میتواند باشد و زمان میبرد تا رابطه خودش با کارگردان را پیدا و فهم کند. مقالهای درباره آقای رابر ویلسون نوشته شده بود که من همیشه وقتی با آقای معجونی کار میکنم، یاد آن بازیگری که در مقاله دربارهاش نوشته بودند، میافتم. بازیگر میگفت من دفعه اولی که با آقای ویلسون کار کردم، آقای ویلسون از یک مجموعه اصطلاحاتی استفاده میکرد که برای هنرهای تجسمی بود و من شبها که میرفتم خانهمان، به این فکر میکردم که خدایا، الان با این چیزی که کارگردان دارد میگوید، من باید چه کار بکنم؛ چون آقای ویلسون فارغالتحصیل رشته نقاشی هستند. دقیقا همین کدگذاری و کدگشایی اتفاقی است که بین آقای معجونی و بازیگرها میافتد و اینکه میگویند کارگردان بلند میشود، راه میرود یا یکدفعه یک تأییدی میکند، این چیزی است که واقعا زمان میبرد تا بازیگر هم به آن حساس شود؛ تا اینکه دستش بیاید که زیرچشمی باید مراقب این علائم باشد، برای اینکه متوجه شود که آهان، مسیر
را دارد درست میرود یا نه، مسیرش را باید عوض کند و این یک دیالکتیک پیچیدهای است بین بازیگرهای آقای معجونی و خود آقای معجونی.
عاقبتی: روزی که مانیفست گروه لیو (به سرپرستی حسن معجونی) نوشته میشد، در یکی از بندهایش این نکته ذکر شد که پرداختن و بهادادن به بازیگر از اصول ماست. این دارد در تمام این سالها واقعا عملی میشود و شعار نبوده؛ چون خیلی وقتها ما مانیفست مینویسیم که دقیقا همان کارها را نکنیم؛ ولی ما مانیفستی نوشتیم و از آن مانیفست سانتیمتری عقبنشینی که نشد هیچ؛ بلکه الان در آستانه پسامیانسالی اینها برایمان تبدیل به یک عادت شده؛ البته عادت خوب، نه عادت روزمره.
یکی از جذابترین نکتههای این اجرا به نظرم این بود که آقای معجونی! از شما بازیای کوتاه؛ ولی خیلی تأثیرگذار دیدیم که متفاوت با همه نقشهایی است که تابهحال از شما دیدهایم. یک کاراکتر بهشدت جدی و قاطع که فکر کنم خیلی با ماهیت و ذات بازیگری شما فاصله دارد؛ ولی خیلی تأثیرگذار آن را بازی میکنید. راجع به این انتخاب و اینکه چه شد که تصمیم گرفتید نقشی متفاوت را خودتان برعهده بگیرید، بگویید.
معجونی: نمیدانم این نقش از بیرون چطوری است؛ ولی خیلی دلم میخواست این انتهای کار در متن، یک لحظهای به وجود بیاورم و مثلا در نقش مدیر آشپزخانه؛ ولی حقیقتا در نقش کارگردان کار، به نیروهای آشپزخانه-بازیگرها بگویم من شما را جمع کردم اینجا و مشغولتان کردم، شما از این کار دارید سرگرم میشوید و نان درمیآورید و باز هم در انتها به دعوا میرسید؟ میخواستم این حضور، به داستان خودمان با گروه اشاره کند. این است که بیشتر از اینکه نقش رئیس را بازی کنم، دنبال این ایده بودم که بهعنوان سرپرست واقعی گروه روی صحنه بیایم.
یعنی در جایگاه مؤلف- کارگردان روی صحنه حضور پیدا کنید؟
معجونی: مؤلف- کارگردان نه؛ این فضا از همان لحظه اول دارد تعریف میشود؛ آدمهایی هستند که همدیگر را دارند میبینند، همه هم سرگرم یک اتفاق هستیم، در انتها هم تئاتر بهوضوح دارد میرسد سر جای خودش با همین اتفاق که مثلا رئیس آشپزخانه که من هستم؛ بهعنوان کارگردان بیایم اعتراض کنم که چرا نمایش من را با دعواهایتان به هم ریختید. اجرای آن لحظات، با اینکه با مدل من فرق دارد؛ ولی برایم کار راحتی است، برای اینکه فکر میکنم دارم واقعا راجع به تئاترش حرف میزنم و ربطی به آشپزخانه ندارد. به قیافه بچهها هم که نگاه میکنم، فکر میکنم دارند پیش خودشان میگویند وای الان ما چه کار بدی کردیم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.