نقد تقلیلگرایی علمی در دوران کرونایی
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
رخداد قابل توجه در رفتار همه حکومتها، بهویژه در کشور خودمان، تأکید بر علمیبودن نحوه رویارویی با بحران کرونا است. سؤال اینجاست که چگونه دولتهای سرمایهداری که در خنثی و بیطرف نشاندادن علوم طبیعی و جدا نگهداشتن آن از علوم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در طول تاریخ پیشقدم بودهاند و از منافع این جدایی، جهت پیشبرد مقاصد سیاسی و ایدئولوژیک خود در خفا استفاده کردهاند، هماکنون اجازه میدهند تا نظرات علوم زيستشناسی (در اینجا ویروسشناسی و اپیدمیولوژی) در سیاست دخالت داشته باشد و بهعنوان ابزاری برای جلب نظر مردم به کار گرفته شود. البته این اولین بار در تاريخ نيست که سیاست و حکومت از علم زيستشناسی بهرهبرداری ایدئولوژیک میکند. بخشي از این نمايش سیاسی را باید در رابطه با شانه خالیکردن دولتهای سرمایهداری (با ساختارهای ظاهری متفاوت) از زیر بار مسئولیت تأمين امكانات بهداشتی و درمانی گسترده برای اکثریت فرودست جامعه و فشارآوردن به مردم برای عزلتگزینی- بهظاهر داوطلبانه و در باطن اجبارانه- برای تأمین سلامتی دانست؛ با اینکه معلوم است که این شرایط، معیشت افراد فرودست جامعه را به مخاطره خواهد انداخت. اما با همه این احوال، این سیاست به مردم نشان خواهد داد که از دست علم فعلا کاری ساخته نیست. برای مثال، در بحران همهگیری ویروس کرونا، نشان داده میشود که نه پیشگیریای وجود دارد و نه درمانی قطعی. از طرف دیگر شاهد هستیم که نظام سرمایهداری جهانی، پژوهشهای علمی در عرصه زیستشناسی و پزشکی را هر چه بیشتر بهسوی روشهای تقلیلگرایانه سوق میدهد؛ زیرا منافع سودورزانه کوتاهمدت اقلیت سرمایهگذار شرکتهای بزرگ چندملیتی در بازار تولید و مصرف را تأمین میکند. البته این رویکرد تقلیلگرایانه در علوم زیستی، منتقدان زیادی در عرصه علم دارد. از جمله منتقدان این روش پژوهش را در علوم شناختی و مغزپژوهی اجتماعي امروز، فراوان میتوان یافت. در روش تقلیلگرایانه علمی، کل را میتوان مجموعهای از اجزای همگن دانست و برای رسیدن به کل باید اجزای آن کل را تجزیه کرد تا به ماهیت کل دست یافت. البته این روش پژوهش پشتوانه هستیشناختی و معرفتشناختی هم دارد که جای بحث آن در اینجا نیست. مشکل این روش پژوهش، در نادیدهگرفتن ناهمگنی اجزا و فراتررفتن ماهیت کل از مجموعه اجزا است. در این روش، بدیهی است که اطلاعات در بسیاری از دادهها مخفي بماند یا گمراهکننده باشد. البته این روش امروزه در زيستشناسی مولکولی جایگاه ویژهای دارد. برای مثال با همین روشهاست که میتوان اجزای ویروس کرونا (کووید ۱۹) را بازشناخت. فراموش نکنیم که در عرصه ویروسشناسی و عفونی نیز بخشی از بودجه دولتی از منابع نظامی تأمین میشود. در سناریوی تقلیلگرایی علمی، ویروس کرونا با هاله و تاج ویژه خود، در هیئت دشمنی نامرئی، ناشناخته و غیرقابلدفاع از نظر ایمنی و درمان، در برابر سیستم ایمنی بدن هراسآلود انسان مورد تهدید قرار دارد. مشکل این روش این است که تمامی زیستشناسی پیچیده انسان را به چند متغير ساده تقلیل میدهد. فراموش نکنیم که در سیستم ایمنی بدن ما سه تا پنج نوع لکوسیت محافظ در مقابل هزاران عامل آسیبرسان عفونی وجود دارد. بنابراین ما بر اساس اجزای ثابت سازنده این سه تا پنج نوع یاخته دفاعی نمیتوانیم به پیچیدگی فعالیت پویا و دائما در تغییر و تحول آنها در ابعاد زمان و مکانی وسیع پی ببریم. یعنی روش پژوهش تقلیلگرایانه یکبهیک خطی فقط بر اساس دستیابی به ساختار مولکولی ثابت آنها، کارایی کافی را ندارد. با این روش تقلیلگرایانه، اغلب تمامی احتسابات آماری خطی ما نیز با خطاهای تکرارشونده روبهرو میشود. به همين علت است که 20 هزار مقاله علمی برای رویارویی با یک بیماری عفونی، ممکن است بهطور تصادفی به یک داروی قابل استفاده اختصاصی منجر شود. این مشکل عمده در واکسنسازی برای پیشگیری از عوامل عفونیای مانند ویروس کرونا نیز وجود دارد. یادآوری میشود که این روش تقلیلگرایانه در مورد ویروس ايدز، پس از ساختن بیش از هزار نوع نمونه پروتئینی عاقبت به نتیجه دلخواه نرسیده است و بیش از ۴۲ درصد پژوهشها بینتیجه رها شده است. پادتنها (آنتیبادی)های تولیدشده در بدن ما اغلب چندمنظوره و برای شناسایی آنتیژنهای مختلفی هستند که تنها بعضی از آنها میتواند عامل بیماریزا را خنثی کنند. واقعیت این است که فقط با استفاده از روش مهندسی ژنتیک و رسیدن به ساختار ایستا و غیرپویای مولکولی نمیتوان به نتیجه دلخواه مؤثرتر و کاراتر در پیشگیری و درمان عوامل آسیبرسان ویروسی رسید. اما در همین شرایط چهار کمپانی داروسازی عظیم که بر بازار واکسنسازی تسلط انحصاری دارند، فقط در سال گذشته ۳۰ میلیارد دلار واکسن فروختهاند. باوجوداین هنوز حاضر نیستند که در تولید واکسن کرونا همکاری کنند. این کمپانیها که با انحصار فروش واکسن به سود سرشاری رسیدهاند، حال با دخالت بخشهای دولتي و غیرانتفاعی و احتمال مجبورشدن به ارزانفروشی یا در انحصار نداشتن طولانیمدت فروش واکسن، رغبتي در مشارکت از خود نشان نمیدهند. تصور کنید که همین ماجرا نیز در مورد ساخت دارو برای درمان کرونا وجود دارد. آیا با این شرایط شما فکر نمیکنید که در دوران پساکرونایی نیز در نهایت برنده اصلی ماجرا، اقلیت ثروتمند سرمایهدار خواهند بود و بازنده، همان اکثریت اقشار محروم و فرودست جوامع در سرتاسر دنیا؟ و اینکه هنوز روش تقلیلگرایی شیوه مطلوب علمی نظام سرمایهداری برای سوددهی اطاعتطلبانه خواهد بود؟
رخداد قابل توجه در رفتار همه حکومتها، بهویژه در کشور خودمان، تأکید بر علمیبودن نحوه رویارویی با بحران کرونا است. سؤال اینجاست که چگونه دولتهای سرمایهداری که در خنثی و بیطرف نشاندادن علوم طبیعی و جدا نگهداشتن آن از علوم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در طول تاریخ پیشقدم بودهاند و از منافع این جدایی، جهت پیشبرد مقاصد سیاسی و ایدئولوژیک خود در خفا استفاده کردهاند، هماکنون اجازه میدهند تا نظرات علوم زيستشناسی (در اینجا ویروسشناسی و اپیدمیولوژی) در سیاست دخالت داشته باشد و بهعنوان ابزاری برای جلب نظر مردم به کار گرفته شود. البته این اولین بار در تاريخ نيست که سیاست و حکومت از علم زيستشناسی بهرهبرداری ایدئولوژیک میکند. بخشي از این نمايش سیاسی را باید در رابطه با شانه خالیکردن دولتهای سرمایهداری (با ساختارهای ظاهری متفاوت) از زیر بار مسئولیت تأمين امكانات بهداشتی و درمانی گسترده برای اکثریت فرودست جامعه و فشارآوردن به مردم برای عزلتگزینی- بهظاهر داوطلبانه و در باطن اجبارانه- برای تأمین سلامتی دانست؛ با اینکه معلوم است که این شرایط، معیشت افراد فرودست جامعه را به مخاطره خواهد انداخت. اما با همه این احوال، این سیاست به مردم نشان خواهد داد که از دست علم فعلا کاری ساخته نیست. برای مثال، در بحران همهگیری ویروس کرونا، نشان داده میشود که نه پیشگیریای وجود دارد و نه درمانی قطعی. از طرف دیگر شاهد هستیم که نظام سرمایهداری جهانی، پژوهشهای علمی در عرصه زیستشناسی و پزشکی را هر چه بیشتر بهسوی روشهای تقلیلگرایانه سوق میدهد؛ زیرا منافع سودورزانه کوتاهمدت اقلیت سرمایهگذار شرکتهای بزرگ چندملیتی در بازار تولید و مصرف را تأمین میکند. البته این رویکرد تقلیلگرایانه در علوم زیستی، منتقدان زیادی در عرصه علم دارد. از جمله منتقدان این روش پژوهش را در علوم شناختی و مغزپژوهی اجتماعي امروز، فراوان میتوان یافت. در روش تقلیلگرایانه علمی، کل را میتوان مجموعهای از اجزای همگن دانست و برای رسیدن به کل باید اجزای آن کل را تجزیه کرد تا به ماهیت کل دست یافت. البته این روش پژوهش پشتوانه هستیشناختی و معرفتشناختی هم دارد که جای بحث آن در اینجا نیست. مشکل این روش پژوهش، در نادیدهگرفتن ناهمگنی اجزا و فراتررفتن ماهیت کل از مجموعه اجزا است. در این روش، بدیهی است که اطلاعات در بسیاری از دادهها مخفي بماند یا گمراهکننده باشد. البته این روش امروزه در زيستشناسی مولکولی جایگاه ویژهای دارد. برای مثال با همین روشهاست که میتوان اجزای ویروس کرونا (کووید ۱۹) را بازشناخت. فراموش نکنیم که در عرصه ویروسشناسی و عفونی نیز بخشی از بودجه دولتی از منابع نظامی تأمین میشود. در سناریوی تقلیلگرایی علمی، ویروس کرونا با هاله و تاج ویژه خود، در هیئت دشمنی نامرئی، ناشناخته و غیرقابلدفاع از نظر ایمنی و درمان، در برابر سیستم ایمنی بدن هراسآلود انسان مورد تهدید قرار دارد. مشکل این روش این است که تمامی زیستشناسی پیچیده انسان را به چند متغير ساده تقلیل میدهد. فراموش نکنیم که در سیستم ایمنی بدن ما سه تا پنج نوع لکوسیت محافظ در مقابل هزاران عامل آسیبرسان عفونی وجود دارد. بنابراین ما بر اساس اجزای ثابت سازنده این سه تا پنج نوع یاخته دفاعی نمیتوانیم به پیچیدگی فعالیت پویا و دائما در تغییر و تحول آنها در ابعاد زمان و مکانی وسیع پی ببریم. یعنی روش پژوهش تقلیلگرایانه یکبهیک خطی فقط بر اساس دستیابی به ساختار مولکولی ثابت آنها، کارایی کافی را ندارد. با این روش تقلیلگرایانه، اغلب تمامی احتسابات آماری خطی ما نیز با خطاهای تکرارشونده روبهرو میشود. به همين علت است که 20 هزار مقاله علمی برای رویارویی با یک بیماری عفونی، ممکن است بهطور تصادفی به یک داروی قابل استفاده اختصاصی منجر شود. این مشکل عمده در واکسنسازی برای پیشگیری از عوامل عفونیای مانند ویروس کرونا نیز وجود دارد. یادآوری میشود که این روش تقلیلگرایانه در مورد ویروس ايدز، پس از ساختن بیش از هزار نوع نمونه پروتئینی عاقبت به نتیجه دلخواه نرسیده است و بیش از ۴۲ درصد پژوهشها بینتیجه رها شده است. پادتنها (آنتیبادی)های تولیدشده در بدن ما اغلب چندمنظوره و برای شناسایی آنتیژنهای مختلفی هستند که تنها بعضی از آنها میتواند عامل بیماریزا را خنثی کنند. واقعیت این است که فقط با استفاده از روش مهندسی ژنتیک و رسیدن به ساختار ایستا و غیرپویای مولکولی نمیتوان به نتیجه دلخواه مؤثرتر و کاراتر در پیشگیری و درمان عوامل آسیبرسان ویروسی رسید. اما در همین شرایط چهار کمپانی داروسازی عظیم که بر بازار واکسنسازی تسلط انحصاری دارند، فقط در سال گذشته ۳۰ میلیارد دلار واکسن فروختهاند. باوجوداین هنوز حاضر نیستند که در تولید واکسن کرونا همکاری کنند. این کمپانیها که با انحصار فروش واکسن به سود سرشاری رسیدهاند، حال با دخالت بخشهای دولتي و غیرانتفاعی و احتمال مجبورشدن به ارزانفروشی یا در انحصار نداشتن طولانیمدت فروش واکسن، رغبتي در مشارکت از خود نشان نمیدهند. تصور کنید که همین ماجرا نیز در مورد ساخت دارو برای درمان کرونا وجود دارد. آیا با این شرایط شما فکر نمیکنید که در دوران پساکرونایی نیز در نهایت برنده اصلی ماجرا، اقلیت ثروتمند سرمایهدار خواهند بود و بازنده، همان اکثریت اقشار محروم و فرودست جوامع در سرتاسر دنیا؟ و اینکه هنوز روش تقلیلگرایی شیوه مطلوب علمی نظام سرمایهداری برای سوددهی اطاعتطلبانه خواهد بود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.