مخاطرههای یک ویروس مرگبار
گروه اندیشه: بنا بر گزارشی که مؤسسه آکسفام در آستانه نشست سالانه صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی منتشر کرد، بحران شیوع ویروس کرونا که تا لحظه نوشتن این گزارش موجب مرگ نزدیک به صد هزار نفر شده و مشکلات و چالشهای اقتصادی را در سراسر جهان به وجود آورده است، میتواند موجب فقر بیش از 500 میلیون نفر شود.
این گزارش تأکید میکند که بحران اقتصادی ناشی از کرونا که بهسرعت در حال گسترش است، تبعات به مراتب وخیمتری نسبت به بحران مالی سال 2008 دارد و فقر جهانی احتمالا برای اولینبار از سال 1990 میلادی به بعد افزایش خواهد یافت. این بحران میتواند برخی کشورها را به چنان میزانی از فقر برساند که در سه دهه اخیر بیسابقه بوده است. بر اساس جدیترین سناریوی ممکن که در این گزارش پیشبینی شده، کاهش 20 درصدی میانگین درآمد میتواند تعداد افرادی را که در فقر مطلق زندگی میکنند با 434 میلیون نفر افزایش به بیش از 922 میلیون نفر برساند. بر اساس این سناریو تعداد افرادی که در فقر نسبی زندگی میکنند نیز به بیش از 548 میلیون نفر خواهد رسید. آمارهای دیگر مؤسسات تحقیقاتی نیز به وخامت اوضاع اشاره دارد.
اما تبعات ویروس کرونا فقط در متن شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسیای پدید آمد که به گفته سمیر امین خود نتیجه بیماری همهگیرتری بود که در پایان سده بیستم دنیا را فراگرفت: «همه از این بیماری نمردند، اما همه از آن رنج بردند. ویروسی را که عامل این بیماری همهگیر بود، «ویروس لیبرال» نام دادهاند. این ویروس در حوالی سده شانزدهم در مثلثی که سه زاویه آن را پاریس، لندن و آمستردام تشکیل میدهند، پدید آمده بود. علائم و عوارضی که این بیماری در آن زمان از خود بروز میداد، بیخطر به نظر میرسید و مردان (که این ویروس بیش از زنان آنان را مبتلا میساخت) نهتنها به آن عادت میکردند و پادتنهای لازم را برای مقابله با آن میساختند، بلکه حتی از انرژی فوقالعادهای که ایجاد میکرد، بهرهبرداری هم میکردند. اما این ویروس از اقيانوس اطلس گذشت و در آنسوي اطلس، در ميان فرقهاي كه اعضايش آن را از اروپا همراه خود به آنجا برده بودند، محيط مساعدي پيدا كرد كه در آن پادتن وجود نداشت و به همين دليل هم در آن سرزمين شيوع پيدا كرد».
امین، اقتصاددان مارکسیست مصری- فرانسوی در کتاب «ويروس ليبرال؛ جنگ دائمي و آمريكاييكردن جهان» كه در سال 2004 منتشر شد، وضعيت نظام سرمایهداری و نظم جهانیسازی آمریکایی را با توجه به تحولات تاريخي ليبراليسم بررسي ميكند. بنا بر ادعای امين، پروژه رو به گسترش آمريكا براي تسلط بر جهان كه نمود آن افزايش سرسامآور نظاميگري جورج دبليو بوش بعد از حوادث 11 سپتامبر بود در همان ليبراليسم اروپايي ريشه دارد، اما برخي از امكانات «ايدئولوژي» ليبراليسم را در يك فرم خطرناك جديد و منحصربهفرد گسترش داده است. از نظر امین «ویروس لیبرال» در زمان پیدایش در میان قربانیان خود یک نوع شیزوفرنی عجیبوغریب ایجاد میکرد.
فرد انسانی که به این ویروس مبتلا میشد، دیگر مانند یک موجود کامل و تاموتمام زندگی نمیکرد که خود را برای تولید آنچه برای رفع نیازهایش لازم است سازماندهی میکند (چیزی که «زندگی اقتصادی» نامیده میشود)، و به طور همزمان با این کار، نهادها، قوانین، مقررات عرفها و عاداتی را هم به وجود میآورد که به او امکان رشد و شکوفایی میدهد (چیزی که «زندگی سیاسی» نامیده میشود)، و میداند که این دو جنبه زندگی اجتماعی هم از یکدیگر جداشدنی نیستند. بهعکس، از زمانی که فرد به این ویروس مبتلا میشد گاهی مانند یک انسان اقتصادی زندگی میکرد و کار مراقبت از زندگی اقتصادیاش را هم به آنچه «بازار» مینامید واگذار میکرد تا آن را به طور خودبهخودی تنظیم کند، و گاهی هم مانند یک «شهروند» زندگی میکرد و برگههای رأیی را که به صندوقها میریخت تا به وسیله آن، کسانی را که مسئولیت تعیین قوانین بازی «زندگی سیاسی» او را بهعهده داشتند، انتخاب کند.
لیبرالها مفهوم کارایی اجتماعی را تا حدی پایین میآورند که آن را با بازدهی اقتصادی یکی میکنند، و آنگاه معنای بازدهی اقتصادی را هم به نوبه خود، با سوددهی مالی سرمایه خلط میکنند و تا حد آن پایین میآورند. از نظر امین این فروکاستنهای پیدرپی، سیطره امر اقتصادی را نشان میدهد، سیطرهای که خصلت ویژه نظام سرمایهداری است: «تفکر اجتماعی خشکیده، بیخون، و فاقد نیروی حیات و بالندگی که در نتیجه این سیطره پدید میآید، به حد مفرطی «اقتصادزده» است و شگفت این است که به خطا، این ایراد را به مارکسیسم نسبت میدهند، حال آنکه در واقع امر، این خصلت ویژه تفکر لیبرالی و بالاترین درجه آن، یعنی تفکر سرمایهداری است».
در ذهنیت لیبرالی گسترش بازار تعمیمیافته، (یعنی بازاری که اعمال نظارت و کنترل نسبت به آن در کمترین حد ممکن باشد)، و گسترش دموکراسی، مکمل یکدیگر دانسته شود. مساله تضاد موجود میان آن منافع اجتماعی که خود را از طریق مداخلاتشان در بازار بروز میدهند، و آن منافع اجتماعی دیگری که به دموکراسی سیاسی معنا و اهمیت میبخشند، حتی مطرح نمیشود. اقتصاد و سیاست دو بعد یک واقعیت اجتماعی واحد را تشکیل نمیدهند که هر یک استقلال درونی خویش را داشته باشند، اما در روابط دیالکتیکی متقابل با یکدیگر عمل کنند. بهعکس، اقتصاد سرمایهداری درواقع بر سیاست حکوت میکند و توانایی و خلاقیت ویژه سیاست را از میان میبرد.
شاید امروز حداعلی این شیزوفرنی را بتوان در لیبرالیسم جهانیشده یا همان «نئولیبرالیسم»، جهشیافتهترین نوع همان ویروس قدیمی طی چند سده اخیر دید.
در روایت امین در حدود اواخر سده بیستم دوباره سروکله «ویروس لیبرال» پیدا شد.
«این بار ویروس که از آمریکا برگشته بود در اروپا پیدا شد. این بار ویروس که جهش هم کرده و قویتر از گذشته شده بود، توانست در این قاره تعداد زیادی از پادتنهایی را که اروپاییها در طول سه قرن گذشته برای مقابله با آن ساخته بودند از میان ببرد، و طوری همهگیر شود که اگر از برکت وجود نیرومندترین اهالی کشورهای کهنسال نبود، - که دور جدید این بیماری را هم از سر گذرانده و از آن جان سالم به در بردند و سرانجام توانستند آن را ریشهکن سازند- ممکن بود این بیماری نوع انسان را از روی زمین براندازد».
كتاب از پنج بخش تشكيل شده است. بخش اول به توضيح ويژگيهاي عمومي نگرش ليبرالي جامعه ميپردازد. بخش دوم به مباني ايدئولوژيك و شبهنظري ليبراليسم ميپردازد. در اين بخش ابتدا «سرمايهداري خيالي» و تفاوت آن با سرمايهداري واقعا موجود و سپس شبهنظريه اقتصاد «ناب» يا «علم» اقتصاد، توضيح داده ميشود و آنگاه پستمدرنيسم بهعنوان «زائده ايدئولوژيك ليبراليسم» بررسي ميشود.
امين نشان ميدهد كه در «سرمايهداري واقعا موجود»، مبارزات طبقاتي، سياست، دولت و منطقهاي انباشت سرمايه از يكديگر تفكيكناپذيرند. سرمايهداري، به حكم طبيعت و سرشت خود نظامي است كه وضعيتهاي عدم تعادل پياپي آن، نتيجه برخوردهاي اجتماعي و سياسي است كه فراتر از بازار قرار دارند. اما مفاهيمي كه به وسيله اقتصاد عاميانه ليبراليسم ارائه و بيان ميشوند، از قبيل «لغو نظارت دولت بر تصديگري خصوصي و بازارها» هيچگونه واقعيتي ندارند. در حقيقت بازارهاي بهاصطلاح «خارج از نظارت دولت» بازارهاي «تحت نظارت» قدرتهاي انحصاری هستند كه خارج از بازار و بالاتر از آن قرار دارند. در بخش سوم نتايج و پيامدهاي ليبراليسم جهانيشده واقعا موجود بررسي ميشود. نخستين نتيجه و پيامد اين است كه مستمندسازي و قطبيشدن جهان به فراموشي سپرده شده است.
امين در اين بخش نظريه خود را در باب رابطه «سرمايهداري و مسئله جديد ارضي» متأثر از تجربه مائوئيسم توضيح ميدهد. دومين نتيجه و پيامد از نظر امين مشكلات «دموكراسي كمتراكم» است. در بخش چهارم سرچشمههاي اروپايي و آمريكايي ليبراليسم را بهطور جداگانه توصيف ميكند. در بخش آخر چالشهاي ليبراليسم را در زمان كنوني و تأثير آن را بر ويرانسازي بشر بررسي ميكند. او نخستين چالش را از نو تعريفكردن طرح اروپا ميداند. دومين چالش ايجاد همبستگي دوباره ميان خلقهاي جهان جنوب است و سومين چالش ساختن دوباره انترناسيوناليسم خلقها. او در ادامه تحليل خود را از آينده امپرياليسم و راهكارهاي مقاومت در برابر آن توصيف ميكند: «دنياي امروز، از لحاظ نظامي تكقطبي است اما درعينحال، بر بدنه نظام جهانيشدهاي كه قرار است از اين پس در كليت خود بر اساس اصول ليبراليسم سامان يابد، به نظر ميرسد ترَكهايي هم بين ايالات متحده و برخي از كشورهاي اروپايي، در زمينه نحوه مديريت سياسي اين نظام، دستكم در اصول پيدا شده است. آيا اين تركها تصادفي و كماهميتاند يا نشانه دگرگونيهاي دائمي؟» (ص 125).
پيشنهادهايي كه او براي تدوين يك استراتژي به منظور رويارويي با اين شرايط جديد مطرح ميکند بر فرضهاي مختلفی مبتني هستند و او 9 فرض را به اختصار توضيح ميدهد:
1) از اين پس امپرياليسم يك امپرياليسم جمعي (مثلث) خواهد بود.
2) در نظام امپرياليسم جمعي ايالات متحده داراي مزاياي اقتصادي تعيينكننده نيست.
3) هدف طرح كنترل نظامي سراسر كره زمين جبران كسريهاي اقتصادي ايالات متحده است. اين طرح همه خلقهاي جهان سوم را تهديد ميكند.
4) جنوب ميتواند و بايد خود را از توهمات ليبرالي رها سازد و ايجاد شكلهاي نوسازيشده توسعه خودمحور را پيش گيرد.
5) انتخابات ايالات متحده در راستاي جانبداري از نظاميكردن جهانيسازي، مستقيما به منافع اروپا و ژاپن ضربه ميزند.
6) اروپا ميتواند و بايد خود را از اسارت ويروس ليبرال رها سازد. اما ابتكار اين حركت از بخشهاي مسلط سرمايه بر نميآيد بلكه بايد از سوي مردم عملي شود.
7) ساختمان دوباره يك جبهه محكم از كشورهاي جنوب مستلزم مشاركت مردم با آنهاست.
8) يك انترناسيوناليسم نوين از خلقها كه اروپاييها، آسياييها، آفريقاييها و آمريكاييها را دربر گيرد و آنها را متحد كند، امري ممكن است.
9) مسائل مربوط به گوناگوني فرهنگها بايد در چارچوب چشماندازهاي بينالمللي نوين مورد بحث قرار گيرند. امين ساختن دوباره يك سياست شهروندي را مستلزم اين ميداند كه جنبشهايي كه عليه نتايج واقعي حاصل از اجراي اين نظام مقاومت، اعتراض يا با آن مبارزه ميكنند، خود را از آلودگي به ويروس ليبرال پاك و رها سازند.
گروه اندیشه: بنا بر گزارشی که مؤسسه آکسفام در آستانه نشست سالانه صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی منتشر کرد، بحران شیوع ویروس کرونا که تا لحظه نوشتن این گزارش موجب مرگ نزدیک به صد هزار نفر شده و مشکلات و چالشهای اقتصادی را در سراسر جهان به وجود آورده است، میتواند موجب فقر بیش از 500 میلیون نفر شود.
این گزارش تأکید میکند که بحران اقتصادی ناشی از کرونا که بهسرعت در حال گسترش است، تبعات به مراتب وخیمتری نسبت به بحران مالی سال 2008 دارد و فقر جهانی احتمالا برای اولینبار از سال 1990 میلادی به بعد افزایش خواهد یافت. این بحران میتواند برخی کشورها را به چنان میزانی از فقر برساند که در سه دهه اخیر بیسابقه بوده است. بر اساس جدیترین سناریوی ممکن که در این گزارش پیشبینی شده، کاهش 20 درصدی میانگین درآمد میتواند تعداد افرادی را که در فقر مطلق زندگی میکنند با 434 میلیون نفر افزایش به بیش از 922 میلیون نفر برساند. بر اساس این سناریو تعداد افرادی که در فقر نسبی زندگی میکنند نیز به بیش از 548 میلیون نفر خواهد رسید. آمارهای دیگر مؤسسات تحقیقاتی نیز به وخامت اوضاع اشاره دارد.
اما تبعات ویروس کرونا فقط در متن شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسیای پدید آمد که به گفته سمیر امین خود نتیجه بیماری همهگیرتری بود که در پایان سده بیستم دنیا را فراگرفت: «همه از این بیماری نمردند، اما همه از آن رنج بردند. ویروسی را که عامل این بیماری همهگیر بود، «ویروس لیبرال» نام دادهاند. این ویروس در حوالی سده شانزدهم در مثلثی که سه زاویه آن را پاریس، لندن و آمستردام تشکیل میدهند، پدید آمده بود. علائم و عوارضی که این بیماری در آن زمان از خود بروز میداد، بیخطر به نظر میرسید و مردان (که این ویروس بیش از زنان آنان را مبتلا میساخت) نهتنها به آن عادت میکردند و پادتنهای لازم را برای مقابله با آن میساختند، بلکه حتی از انرژی فوقالعادهای که ایجاد میکرد، بهرهبرداری هم میکردند. اما این ویروس از اقيانوس اطلس گذشت و در آنسوي اطلس، در ميان فرقهاي كه اعضايش آن را از اروپا همراه خود به آنجا برده بودند، محيط مساعدي پيدا كرد كه در آن پادتن وجود نداشت و به همين دليل هم در آن سرزمين شيوع پيدا كرد».
امین، اقتصاددان مارکسیست مصری- فرانسوی در کتاب «ويروس ليبرال؛ جنگ دائمي و آمريكاييكردن جهان» كه در سال 2004 منتشر شد، وضعيت نظام سرمایهداری و نظم جهانیسازی آمریکایی را با توجه به تحولات تاريخي ليبراليسم بررسي ميكند. بنا بر ادعای امين، پروژه رو به گسترش آمريكا براي تسلط بر جهان كه نمود آن افزايش سرسامآور نظاميگري جورج دبليو بوش بعد از حوادث 11 سپتامبر بود در همان ليبراليسم اروپايي ريشه دارد، اما برخي از امكانات «ايدئولوژي» ليبراليسم را در يك فرم خطرناك جديد و منحصربهفرد گسترش داده است. از نظر امین «ویروس لیبرال» در زمان پیدایش در میان قربانیان خود یک نوع شیزوفرنی عجیبوغریب ایجاد میکرد.
فرد انسانی که به این ویروس مبتلا میشد، دیگر مانند یک موجود کامل و تاموتمام زندگی نمیکرد که خود را برای تولید آنچه برای رفع نیازهایش لازم است سازماندهی میکند (چیزی که «زندگی اقتصادی» نامیده میشود)، و به طور همزمان با این کار، نهادها، قوانین، مقررات عرفها و عاداتی را هم به وجود میآورد که به او امکان رشد و شکوفایی میدهد (چیزی که «زندگی سیاسی» نامیده میشود)، و میداند که این دو جنبه زندگی اجتماعی هم از یکدیگر جداشدنی نیستند. بهعکس، از زمانی که فرد به این ویروس مبتلا میشد گاهی مانند یک انسان اقتصادی زندگی میکرد و کار مراقبت از زندگی اقتصادیاش را هم به آنچه «بازار» مینامید واگذار میکرد تا آن را به طور خودبهخودی تنظیم کند، و گاهی هم مانند یک «شهروند» زندگی میکرد و برگههای رأیی را که به صندوقها میریخت تا به وسیله آن، کسانی را که مسئولیت تعیین قوانین بازی «زندگی سیاسی» او را بهعهده داشتند، انتخاب کند.
لیبرالها مفهوم کارایی اجتماعی را تا حدی پایین میآورند که آن را با بازدهی اقتصادی یکی میکنند، و آنگاه معنای بازدهی اقتصادی را هم به نوبه خود، با سوددهی مالی سرمایه خلط میکنند و تا حد آن پایین میآورند. از نظر امین این فروکاستنهای پیدرپی، سیطره امر اقتصادی را نشان میدهد، سیطرهای که خصلت ویژه نظام سرمایهداری است: «تفکر اجتماعی خشکیده، بیخون، و فاقد نیروی حیات و بالندگی که در نتیجه این سیطره پدید میآید، به حد مفرطی «اقتصادزده» است و شگفت این است که به خطا، این ایراد را به مارکسیسم نسبت میدهند، حال آنکه در واقع امر، این خصلت ویژه تفکر لیبرالی و بالاترین درجه آن، یعنی تفکر سرمایهداری است».
در ذهنیت لیبرالی گسترش بازار تعمیمیافته، (یعنی بازاری که اعمال نظارت و کنترل نسبت به آن در کمترین حد ممکن باشد)، و گسترش دموکراسی، مکمل یکدیگر دانسته شود. مساله تضاد موجود میان آن منافع اجتماعی که خود را از طریق مداخلاتشان در بازار بروز میدهند، و آن منافع اجتماعی دیگری که به دموکراسی سیاسی معنا و اهمیت میبخشند، حتی مطرح نمیشود. اقتصاد و سیاست دو بعد یک واقعیت اجتماعی واحد را تشکیل نمیدهند که هر یک استقلال درونی خویش را داشته باشند، اما در روابط دیالکتیکی متقابل با یکدیگر عمل کنند. بهعکس، اقتصاد سرمایهداری درواقع بر سیاست حکوت میکند و توانایی و خلاقیت ویژه سیاست را از میان میبرد.
شاید امروز حداعلی این شیزوفرنی را بتوان در لیبرالیسم جهانیشده یا همان «نئولیبرالیسم»، جهشیافتهترین نوع همان ویروس قدیمی طی چند سده اخیر دید.
در روایت امین در حدود اواخر سده بیستم دوباره سروکله «ویروس لیبرال» پیدا شد.
«این بار ویروس که از آمریکا برگشته بود در اروپا پیدا شد. این بار ویروس که جهش هم کرده و قویتر از گذشته شده بود، توانست در این قاره تعداد زیادی از پادتنهایی را که اروپاییها در طول سه قرن گذشته برای مقابله با آن ساخته بودند از میان ببرد، و طوری همهگیر شود که اگر از برکت وجود نیرومندترین اهالی کشورهای کهنسال نبود، - که دور جدید این بیماری را هم از سر گذرانده و از آن جان سالم به در بردند و سرانجام توانستند آن را ریشهکن سازند- ممکن بود این بیماری نوع انسان را از روی زمین براندازد».
كتاب از پنج بخش تشكيل شده است. بخش اول به توضيح ويژگيهاي عمومي نگرش ليبرالي جامعه ميپردازد. بخش دوم به مباني ايدئولوژيك و شبهنظري ليبراليسم ميپردازد. در اين بخش ابتدا «سرمايهداري خيالي» و تفاوت آن با سرمايهداري واقعا موجود و سپس شبهنظريه اقتصاد «ناب» يا «علم» اقتصاد، توضيح داده ميشود و آنگاه پستمدرنيسم بهعنوان «زائده ايدئولوژيك ليبراليسم» بررسي ميشود.
امين نشان ميدهد كه در «سرمايهداري واقعا موجود»، مبارزات طبقاتي، سياست، دولت و منطقهاي انباشت سرمايه از يكديگر تفكيكناپذيرند. سرمايهداري، به حكم طبيعت و سرشت خود نظامي است كه وضعيتهاي عدم تعادل پياپي آن، نتيجه برخوردهاي اجتماعي و سياسي است كه فراتر از بازار قرار دارند. اما مفاهيمي كه به وسيله اقتصاد عاميانه ليبراليسم ارائه و بيان ميشوند، از قبيل «لغو نظارت دولت بر تصديگري خصوصي و بازارها» هيچگونه واقعيتي ندارند. در حقيقت بازارهاي بهاصطلاح «خارج از نظارت دولت» بازارهاي «تحت نظارت» قدرتهاي انحصاری هستند كه خارج از بازار و بالاتر از آن قرار دارند. در بخش سوم نتايج و پيامدهاي ليبراليسم جهانيشده واقعا موجود بررسي ميشود. نخستين نتيجه و پيامد اين است كه مستمندسازي و قطبيشدن جهان به فراموشي سپرده شده است.
امين در اين بخش نظريه خود را در باب رابطه «سرمايهداري و مسئله جديد ارضي» متأثر از تجربه مائوئيسم توضيح ميدهد. دومين نتيجه و پيامد از نظر امين مشكلات «دموكراسي كمتراكم» است. در بخش چهارم سرچشمههاي اروپايي و آمريكايي ليبراليسم را بهطور جداگانه توصيف ميكند. در بخش آخر چالشهاي ليبراليسم را در زمان كنوني و تأثير آن را بر ويرانسازي بشر بررسي ميكند. او نخستين چالش را از نو تعريفكردن طرح اروپا ميداند. دومين چالش ايجاد همبستگي دوباره ميان خلقهاي جهان جنوب است و سومين چالش ساختن دوباره انترناسيوناليسم خلقها. او در ادامه تحليل خود را از آينده امپرياليسم و راهكارهاي مقاومت در برابر آن توصيف ميكند: «دنياي امروز، از لحاظ نظامي تكقطبي است اما درعينحال، بر بدنه نظام جهانيشدهاي كه قرار است از اين پس در كليت خود بر اساس اصول ليبراليسم سامان يابد، به نظر ميرسد ترَكهايي هم بين ايالات متحده و برخي از كشورهاي اروپايي، در زمينه نحوه مديريت سياسي اين نظام، دستكم در اصول پيدا شده است. آيا اين تركها تصادفي و كماهميتاند يا نشانه دگرگونيهاي دائمي؟» (ص 125).
پيشنهادهايي كه او براي تدوين يك استراتژي به منظور رويارويي با اين شرايط جديد مطرح ميکند بر فرضهاي مختلفی مبتني هستند و او 9 فرض را به اختصار توضيح ميدهد:
1) از اين پس امپرياليسم يك امپرياليسم جمعي (مثلث) خواهد بود.
2) در نظام امپرياليسم جمعي ايالات متحده داراي مزاياي اقتصادي تعيينكننده نيست.
3) هدف طرح كنترل نظامي سراسر كره زمين جبران كسريهاي اقتصادي ايالات متحده است. اين طرح همه خلقهاي جهان سوم را تهديد ميكند.
4) جنوب ميتواند و بايد خود را از توهمات ليبرالي رها سازد و ايجاد شكلهاي نوسازيشده توسعه خودمحور را پيش گيرد.
5) انتخابات ايالات متحده در راستاي جانبداري از نظاميكردن جهانيسازي، مستقيما به منافع اروپا و ژاپن ضربه ميزند.
6) اروپا ميتواند و بايد خود را از اسارت ويروس ليبرال رها سازد. اما ابتكار اين حركت از بخشهاي مسلط سرمايه بر نميآيد بلكه بايد از سوي مردم عملي شود.
7) ساختمان دوباره يك جبهه محكم از كشورهاي جنوب مستلزم مشاركت مردم با آنهاست.
8) يك انترناسيوناليسم نوين از خلقها كه اروپاييها، آسياييها، آفريقاييها و آمريكاييها را دربر گيرد و آنها را متحد كند، امري ممكن است.
9) مسائل مربوط به گوناگوني فرهنگها بايد در چارچوب چشماندازهاي بينالمللي نوين مورد بحث قرار گيرند. امين ساختن دوباره يك سياست شهروندي را مستلزم اين ميداند كه جنبشهايي كه عليه نتايج واقعي حاصل از اجراي اين نظام مقاومت، اعتراض يا با آن مبارزه ميكنند، خود را از آلودگي به ويروس ليبرال پاك و رها سازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.