|

بازپروری و اصلاح به جای زندانی‌کردن مجرمان

مجید ابهری . رفتارشناس، استاد دانشگاه

بالابودن تعداد عناوین مجرمانه در کشور ما که بیش از هزارو 600 مورد است، باعث شده زندان‌ها تا دو و نیم برابر ظرفیت خود زندانی داشته باشند البته مجازات برای مجرمانی که امنیت جسمی شهروندان را به خطر می‌اندازند و خشونت رفتاری دارند امری ضروری است، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد درصد بسیار بالایی از زندانیان در ایران کسانی هستند که جرائم خشن سنگین مرتکب نشده‌ و از سر اضطرار مرتکب جرم شده‌اند. حتی در جرم خشنی مانند سرقت، سارقان معمولا افرادی هستند که درآمدی برای خود و خانواده نداشته‌اند و از سر فقر دست به این کار زده‌اند.

با توجه به گسترش کرونا، قوه قضائیه در طرحی جالب به زندانیان مرخصی داد که این اقدام به آن معناست که قوه قضائیه دست به کاری زد که هم از نگرانی خانواده‌ها کاسته شود و هم آزمونی مناسب برای ارزیابی زندانیان و تأثیر زندان بر آنهاست. با این اقدام می‌توان فهمید زندان تا چه حد توانسته است قدرت تأدیبی بر زندانیان داشته باشد و آنها در آزادی و در جامعه بیشتر به سمت رفتار مثبت حرکت می‌کنند یا در زندان؟
نباید فراموش کرد 60 درصد زندانی‌ها در ایران افرادی با جرائم مواد مخدر هستند که معمولا قاچاقچیان عمده نیستند و افرادی هستند که جرائم خرد مواد داشته‌اند. این افراد به طور مستقیم عنوان کرده‌اند به دلیل فقر اقتصادی دست به قاچاق مواد زده‌اند و اگر شغلی داشته باشند این کار را نمی‌کنند.
مرخصی‌دادن به زندانیان منتقدانی هم دارد که این کار را باعث تضعیف امنیت اجتماعی می‌دانند. اگر این ادعا را مبنا قرار دهیم و اصل را بر ارتکاب جرم بگذاریم، باید زندانیان تا ابد در زندان بمانند چراکه در صورت پایان مجازات و آزادی به هر ترتیب مرتکب جرم می‌شوند. بنابراین نمی‌توان گفت مجرم را فقط باید در زندان نگه داشت، بلکه باید شرایط جامعه‌پذیری مجرم را فراهم کرد. با کنترل از طریق دوربین‌های مداربسته و استفاده از پلیس محله و شهرسازی مناسب در کنار تقویت اقتصادی و رفاهی مردم می‌توانیم امنیت را در شهر بالا ببریم و فرصت را برای ارتکاب جرم بگیریم. ما نمی‌توانیم فقط به زندانی‌کردن افراد متکی باشیم و کارهای دیگر را نادیده بگیریم چراکه این کار زیان بسیار زیادی دارد. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته مجرمان به جای ماندن در زندان در فعالیت‌های اجتماعی مانند نظافت شهرها و خدمت به سالمندان و... مشغول به کار می‌شوند که هم تجربه حرفه‌ای و هم کاری مثبت است و می‌تواند به ترمیم روان آسیب‌دیده آنها و تغییر رفتارهای ناپسند و آشتی با جامعه کمک کند. با توجه به سوابق آسیب‌شناسی اجتماعی که دارم و تحقیقاتی گسترده‌ روی زندانیان انجام داده‌ام، معتقدم اولا زندانیان آزادشده کسانی هستند که برای جامعه زیان‌آور نیستند چراکه بیشتر مرتکب جرائم مالی مانند نپرداختن مهریه و چک برگشتی و... شده‌اند. ثانیا اگر اشتباهی از آنها سر بزند، قطعا از مزایای مرخصی، عفو مشروط و... محروم می‌شوند. این موضوع به زندانیان گفته شده‌است بنابراین ادعای به‌خطرافتادن امنیت اجتماعی نمی‌تواند ادعایی درست باشد.
بنابراین باید از این فرصت که در قوه قضائیه برای اولین بار ایجاد شده است، استفاده کرد و به اصلاح و بازپروری رفتاری زندانیان مخصوصا آنها که جرائم غیرعمد دارند، پرداخت. این زندانیان می‌توانند در کنار خانواده باشند، نکات بهداشتی را رعایت کنند و به بیماری مبتلا نشوند. ضمن اینکه بهداشت روان آنها و خانواده‌هایشان هم در نظر گرفته شده است و بسیار در این خصوص به آنها کمک می‌شود. وقتی پدر یا مادری از زندان آزاد می‌شود و کنار فرزندش قرار می‌گیرد امنیت فکری خواهد داشت و جلوی بزهکارشدن فرزند گرفته خواهد شد. در نتیجه به قول پزشکان که این روزها از این اصطلاح بسیار استفاده می‌کنند زنجیره انسانی جرم قطع می‌شود. باید از پتانسیل ثمن‌‌ها نیز استفاده شود تا با غربالگری زندانیان و دسته‌بندی آنها مقدمه آزادی‌های بیشتری فراهم شود. در این خصوص نیروی انتظامی هم می‌تواند نقشی مؤثر داشته باشد و با نظارت و کنترل هرچه بیشتر رفتار مجرمان شناسنامه‌دار در جامعه‌پذیرشدن آنها نقش‌آفرینی کند.
در این میان نباید نقش مجازات‌های جایگزین را نادیده گرفت. ما در بنیاد علوم رفتاری بارها پژوهش‌هایی در زمینه کیفر جایگزین انجام داده‌ایم و با قاطعیت می‌توانم بگویم این کار حرکتی بسیار مثبت و مناسب است مثلا یک زندانی که دارای سابقه فنی است، می‌تواند در زمینه فنی به نفع خود و جامعه کار و دوران زندان خود را نیز سپری کند یا نوجوانان و جوانان بزهکار می‌توانند محکوم به یادگیری یک حرفه یا تحصیل شوند و فردی مفید برای جامعه باشند بنابراین تبیین و تعریف کیفرهای جایگزین می‌تواند حرکتی مثبت برای اصلاح رفتاری زندانیان باشد.
کیفر جایگزین یکی از بهترین تکنیک‌هاست که در بسیاری از کشورها استفاده می‌شود چراکه اولا بودجه دولت و بیت‌المال مصرف نمی‌شود و ثانیا حرکت فکری و فیزیکی مجرمان را از رکود نجات می‌دهد.
بنابراین می‌توان از فرصت ایجادشده در 100 هزار مرخصی استفاده و یک تحول عظیم در صدور آرا ایجاد کرد و جرم اولی‌ها در جرائم سبک و نه جرائم خشن به جای مجازات زندان به مجازات‌های جایگزین محکوم و البته در کنار آن ملزم به آموزش نیز کرد تا شاهد کاهش آمار زندانیان در کشور باشیم.

بالابودن تعداد عناوین مجرمانه در کشور ما که بیش از هزارو 600 مورد است، باعث شده زندان‌ها تا دو و نیم برابر ظرفیت خود زندانی داشته باشند البته مجازات برای مجرمانی که امنیت جسمی شهروندان را به خطر می‌اندازند و خشونت رفتاری دارند امری ضروری است، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد درصد بسیار بالایی از زندانیان در ایران کسانی هستند که جرائم خشن سنگین مرتکب نشده‌ و از سر اضطرار مرتکب جرم شده‌اند. حتی در جرم خشنی مانند سرقت، سارقان معمولا افرادی هستند که درآمدی برای خود و خانواده نداشته‌اند و از سر فقر دست به این کار زده‌اند.

با توجه به گسترش کرونا، قوه قضائیه در طرحی جالب به زندانیان مرخصی داد که این اقدام به آن معناست که قوه قضائیه دست به کاری زد که هم از نگرانی خانواده‌ها کاسته شود و هم آزمونی مناسب برای ارزیابی زندانیان و تأثیر زندان بر آنهاست. با این اقدام می‌توان فهمید زندان تا چه حد توانسته است قدرت تأدیبی بر زندانیان داشته باشد و آنها در آزادی و در جامعه بیشتر به سمت رفتار مثبت حرکت می‌کنند یا در زندان؟
نباید فراموش کرد 60 درصد زندانی‌ها در ایران افرادی با جرائم مواد مخدر هستند که معمولا قاچاقچیان عمده نیستند و افرادی هستند که جرائم خرد مواد داشته‌اند. این افراد به طور مستقیم عنوان کرده‌اند به دلیل فقر اقتصادی دست به قاچاق مواد زده‌اند و اگر شغلی داشته باشند این کار را نمی‌کنند.
مرخصی‌دادن به زندانیان منتقدانی هم دارد که این کار را باعث تضعیف امنیت اجتماعی می‌دانند. اگر این ادعا را مبنا قرار دهیم و اصل را بر ارتکاب جرم بگذاریم، باید زندانیان تا ابد در زندان بمانند چراکه در صورت پایان مجازات و آزادی به هر ترتیب مرتکب جرم می‌شوند. بنابراین نمی‌توان گفت مجرم را فقط باید در زندان نگه داشت، بلکه باید شرایط جامعه‌پذیری مجرم را فراهم کرد. با کنترل از طریق دوربین‌های مداربسته و استفاده از پلیس محله و شهرسازی مناسب در کنار تقویت اقتصادی و رفاهی مردم می‌توانیم امنیت را در شهر بالا ببریم و فرصت را برای ارتکاب جرم بگیریم. ما نمی‌توانیم فقط به زندانی‌کردن افراد متکی باشیم و کارهای دیگر را نادیده بگیریم چراکه این کار زیان بسیار زیادی دارد. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته مجرمان به جای ماندن در زندان در فعالیت‌های اجتماعی مانند نظافت شهرها و خدمت به سالمندان و... مشغول به کار می‌شوند که هم تجربه حرفه‌ای و هم کاری مثبت است و می‌تواند به ترمیم روان آسیب‌دیده آنها و تغییر رفتارهای ناپسند و آشتی با جامعه کمک کند. با توجه به سوابق آسیب‌شناسی اجتماعی که دارم و تحقیقاتی گسترده‌ روی زندانیان انجام داده‌ام، معتقدم اولا زندانیان آزادشده کسانی هستند که برای جامعه زیان‌آور نیستند چراکه بیشتر مرتکب جرائم مالی مانند نپرداختن مهریه و چک برگشتی و... شده‌اند. ثانیا اگر اشتباهی از آنها سر بزند، قطعا از مزایای مرخصی، عفو مشروط و... محروم می‌شوند. این موضوع به زندانیان گفته شده‌است بنابراین ادعای به‌خطرافتادن امنیت اجتماعی نمی‌تواند ادعایی درست باشد.
بنابراین باید از این فرصت که در قوه قضائیه برای اولین بار ایجاد شده است، استفاده کرد و به اصلاح و بازپروری رفتاری زندانیان مخصوصا آنها که جرائم غیرعمد دارند، پرداخت. این زندانیان می‌توانند در کنار خانواده باشند، نکات بهداشتی را رعایت کنند و به بیماری مبتلا نشوند. ضمن اینکه بهداشت روان آنها و خانواده‌هایشان هم در نظر گرفته شده است و بسیار در این خصوص به آنها کمک می‌شود. وقتی پدر یا مادری از زندان آزاد می‌شود و کنار فرزندش قرار می‌گیرد امنیت فکری خواهد داشت و جلوی بزهکارشدن فرزند گرفته خواهد شد. در نتیجه به قول پزشکان که این روزها از این اصطلاح بسیار استفاده می‌کنند زنجیره انسانی جرم قطع می‌شود. باید از پتانسیل ثمن‌‌ها نیز استفاده شود تا با غربالگری زندانیان و دسته‌بندی آنها مقدمه آزادی‌های بیشتری فراهم شود. در این خصوص نیروی انتظامی هم می‌تواند نقشی مؤثر داشته باشد و با نظارت و کنترل هرچه بیشتر رفتار مجرمان شناسنامه‌دار در جامعه‌پذیرشدن آنها نقش‌آفرینی کند.
در این میان نباید نقش مجازات‌های جایگزین را نادیده گرفت. ما در بنیاد علوم رفتاری بارها پژوهش‌هایی در زمینه کیفر جایگزین انجام داده‌ایم و با قاطعیت می‌توانم بگویم این کار حرکتی بسیار مثبت و مناسب است مثلا یک زندانی که دارای سابقه فنی است، می‌تواند در زمینه فنی به نفع خود و جامعه کار و دوران زندان خود را نیز سپری کند یا نوجوانان و جوانان بزهکار می‌توانند محکوم به یادگیری یک حرفه یا تحصیل شوند و فردی مفید برای جامعه باشند بنابراین تبیین و تعریف کیفرهای جایگزین می‌تواند حرکتی مثبت برای اصلاح رفتاری زندانیان باشد.
کیفر جایگزین یکی از بهترین تکنیک‌هاست که در بسیاری از کشورها استفاده می‌شود چراکه اولا بودجه دولت و بیت‌المال مصرف نمی‌شود و ثانیا حرکت فکری و فیزیکی مجرمان را از رکود نجات می‌دهد.
بنابراین می‌توان از فرصت ایجادشده در 100 هزار مرخصی استفاده و یک تحول عظیم در صدور آرا ایجاد کرد و جرم اولی‌ها در جرائم سبک و نه جرائم خشن به جای مجازات زندان به مجازات‌های جایگزین محکوم و البته در کنار آن ملزم به آموزش نیز کرد تا شاهد کاهش آمار زندانیان در کشور باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.