استقبال از «طاعون» در زمانه شیوع کرونا
بیرون از تاریخ
شیما بهرهمند
«حوادث عجیبی که موضوع این وقایعنگاری است در سال هزارونهصدوچهلو... در اران روی داد.» این حوادثِ عجیب که وقایع رمان «طاعون» آلبر کامو است، چندان بیشباهت به وضعیت کنونی ما نیست که شیوعِ ویروس کرونا همه را به قرنطینه فرستاده است. «بهآسانی میتوان گفت هیچ دلیلی نبود که همشهریان ما انتظار اتفاقاتی را داشته باشند که در بهار آن سال روی داد... بامداد روز 16 آوریل دکتر برنار ریو از مطبش خارج شد و در وسط پاگرد پلهها به موش مردهای خورد....» چندی بعد سراسر شهر، کارخانهها و انبارها از صدها جسد موش لبریز شد و اوضاع رو به وخامت گذاشت. مرگِ سرایدار مطب دکتر برنار ریو آغاز دوران تازهای شد که ریو و دیگران را به واهمه کشاند. وحشت همهجا را گرفت: موشها در کوچه میمردند اما انسانها درون خانهها. کلمه طاعون نخستین بار بر زبانها آمد. «بلا معمولاً چیز مشترکی است ولی وقتی که بهطور ناگهانی بر سرتان فرود آید بهزحمت آن را باور میکنید. در دنیا همانقدر که جنگ بوده طاعون هم بوده. با وجود این، طاعونها و جنگها پیوسته مردم را غافلگیر میکنند... وقتی که جنگی درمیگیرد مردم میگویند ادامه نخواهد یافت، ابلهانه است. و بیشک جنگ
بسیار ابلهانه است، اما این نکته مانع ادامهیافتن آن نمیشود. بلاهت پیوسته پابرجاست و اگر انسان پیوسته به فکر خویشتن نبود آن را مشاهده میکرد. همشهریان ما نیز در برابر این وضع مانند همه مردم بودند: بلاها را باور نداشتند. بلا مقیاس انسانی ندارد. از اینرو انسان با خود میگوید که بلا حقیقت ندارد و خواب آشفتهای است که میگذرد. اما نمیگذرد و انسانها هستند که از خواب آشفتهای به خواب آشفته دیگر دچار میشوند، زیرا پیشبینیهای لازم را نکردهاند.»
فروش رمانِ «طاعون» کامو بعد از شیوع گسترده ویروس کرونا بهخصوص در کشورهای فرانسه و ایتالیا افزایش بسیار یافت تا حدی که در فرانسه از زمان شیوع این ویروس، تنها طی هشت هفته اول سال جدید میلادی، ۱۸۰۰ نسخه از این رمان به فروش رسید. در حالی که فروش این رمان در همین بازه زمانی در سال ۲۰۱۹ بهسختی به ۴۰۰ نسخه میرسید. در ایتالیا نیز میزان فروش این کتاب تا سه برابر افزایش یافته است. وضعیت جامعه جهانی در مواجهه با ویروس ناخوانده کرونا بیشباهت به اوضاع مردمان شهر ارانِ رمان کامو نیست که در آن طاعون همهگیر شد. کامو در روزهای جنگ، طرحِ این رمان را ریخت. روزهایی که ارتش آلمان فرانسه را اشغال کرده بودند و جنبشهای آزادیبخش در فرانسه در حال مبارزه و پسراندنِ آنان بودند. نخستین نسخه رمان «طاعون» در سالِ 1943 نوشته شد، اما همانطور که ژرمن بره1 میگوید، طاعون بهصورت نماد از خیلی پیشترها در تخیلات شخصی کامو جای گرفته بود. شاید نخستین بار به هنگام خواندن مقاله «تئاتر و طاعون» از آنتونن آرتو بود که طاعون نظر کامو را جلب کرد: «این نماد ظاهراً در پسزمینه تخیل کامو، بهعنوان گویاترین تصویر از مصیبتهایی که میتواند بر
جامعه انسانی نازل شود، میخزید.» کامو خود درباره این رمانش مینویسد «موضوع آشکار طاعون، علیرغم اینکه من میخواستم چندگانگی از آن افاده شود، به هر صورت مقاومت نهضت اروپایی علیه نازیسم است.» گرچه برخی منتقدان به نمادی که کامو انتخاب کرده بود خُرده گرفتند؛ متعهدان اجتماعی میگفتند طاعون شَری نامرئی است که از انسانها یعنی نازیها منتزع است و رنگوبویی از وجدانی بیرون از تاریخ دارد.
کامو در این زمانه در پاریس بود؛ مریضاحوال و بیش از همیشه درگیر مبارزه علیه اشغال آلمانیها. «او حال میتوانست حدوحدود بیرحمیِ ماشین سرکوبی را که میلیونها انسان را خرد میکرد و به کام مرگ میفرستاد درک کند. طاعونی که او نخست در لباس بوروکراتی غضبآلود، مهاجم، عجیبوغریب و وحشتناک تصویر کرده بود، حال تبدیل به قاتلی شده بود نامرئی، اما سلطهگر که به همهچیز نظم و نظام خاص خودش را میدهد، همهچیز را در جدول و کادر خودش قرار میدهد، همه را از هم جدا میکند، خصلتهای انسانی را از میان میبرد و خاموشی و سکوت را حکمفرما میکند.» موشها بیتردید در رمان «طاعون» یادآور نازیهایی هم هستند که رفتهرفته بر همهجا سیطره یافتند و نازیسم همان بیماری مهلک مسری بود که کامو در این رمان آن را بهطرزی نمادین تصویر کرد و خودش نیز این تفسیر از رمان «طاعون» را تأیید میکند. به هر تقدیر این رمان چند سالی پس از نوشتهشدن یعنی در سال 1947 منتشر شد و کامو را بیش از پیش به شهرت رساند.
کامو زمانی که در حالِ نوشتن «طاعون» بوده یعنی در سال 1943، در یادداشتهای خود بیش از همه بحث از طغیان، عمل و مرگ نوشته است: «در این زمان ما همه بهخاطر مرگ زندگی میکنیم... طاعون زمانی باقی نمیگذارد...»2 یا درباره پوچی جهان پرسش طرح کرده است: «آیا میخواهیم نومیدی را بپذیرم بیآنکه کاری بکنیم؟» و مینویسد: «فکر میکنم هیچ آدم صادقی نمیتواند به این پرسش پاسخ مثبت بدهد.» در جای دیگر کامو از طاعون مینویسد: «طاعون. در خنکی شامگاه نمیتوان از فریاد پرندگان لذت برد - جهان چنانکه هست- زیرا اکنون جهان با لایه ضخیمی از تاریخ پوشیده شده است که زبانش باید از این لایه بگذرد تا به ما برسد. این جهان را بیقواره کرده است. هیچچیز را در آن محض خاطر خودش نمیتوان احساس کرد چون سلسله کاملی از تصاویر مرگ و نومیدی به هر لحظه جهان پیوستهاند...». بااینهمه در زمانه جنگ و بحبوحه تاریکی و ترسِ فراگیر، رمان کامو روزنهای نیز بهسوی روشنایی میگشود: «کتاب کورهراهی برای آنان که خود را چون او زیر بار ستم و خفقان میدیدند میگشود. در برابر ستونهای دودی که از هیزمهای برهمانباشته برای سوزاندن دستهجمعی انسانها برمیخیزد، آتش
درونی رفاقتها هم هست که برای نجات بشر شعله میکشد و نشان میدهد که قدرت انسانیتزدایی طاعون را حدی است.» رمان «طاعون» در پنج بخش با ضرباهنگی یکنواخت و فضایی سرد و هولناک روایت میشود. راوی رمان، نخست روزمره جامعهای را ترسیم میکند که طاعون با بیرحمی آن را به جهنمی وهمناک بدل میکند. صحنه آخر رمان جشن و شادی مردم شهر است، بساطِ طاعون برچیده شده. دکتر ریو در شهر پرسه میزند و شاهد این شادی است اما دل خوش ندارد چون چیزهای بیشتری نسبت به مردم میداند. او که نخستینبار طاعون را شناسایی کرده، کسی است که کامو او را در یادداشتهایش، چنین وصف میکند: «مردی که بیماریِ دیگران را از نظر فلسفی میپذیرد اما وقتی بهترین دوستش مریض میشود هرچه از دستش برمیآید میکند.» دکتر ریو میدانست که این قصه پیروزی نهایی انسان نیست. این قصه فقط میتوانست گزراشی باشد از آنچه میبایست در دوران مصیبت انجام داد و از آنچه بار دیگر در مبارزه پایانناپذیر علیه وحشت و حملات ناگهانی آن میبایست به دست کسانی انجام شود که علیرغمِ مایههای ناشادی شخصی، حداکثر تلاششان را میکنند تا مرهمی باشند، «کسانی که حاضر نیستند در برابر مصائب سر فرود
آورند.» دکتر ریو فریادهای شادی را میشنید که از شهر برمیخاست و «بهیاد میآورد این شادی پیوسته در معرض تهدید است زیرا میدانست که این مردم شادان نمیدانند اما در کتابها میتوان دید که باسیل طاعون هرگز نمیمیرد و از میان نمیرود، و میتواند دهها سال در میان اثاث خانه و ملافهها بخوابد، توی اتاقها، زیرزمینها، چمدانها، دستمالها و کاغذپارهها منتظر باشد شاید روزی برسد که طاعون...» دوباره بیدار شود، و انگار آن روز اینک فرا رسیده تا طاعون اینبار در هیبت کرونا بر جهان چیره شود. همین تشابهات است که چنین استقبالی از رمانِ «طاعون» کامو را در سطح جهان رقم زده است. رمانی که بهتعبیر ژرمن بره، تیره است اما شجاعانه، و درواقع تلاشی است برای فاصلهگرفتن از پیچیدگی تفسیر تاریخی و جامعهشناختی، تا خواننده بتواند تأثیر عاطفیِ از سر گذراندن حادثهای را بر رفتار گروهی و اجتماعی انسانها دریابد و نیز نیروی رعبآور آوارِ مصیبت بر انسان را درک کند، گیرم در نظرِ برخی منتقدان، این مصیبت جایی بیرون از تاریخ باشد و مرتبط با طبیعت و نه بهطور مستقیم ماحصلِ سیاستهای مرگبار در جایی از جهان همچون ظهور فاشیسم که در روزگار کامو
سایه شوم خود را بر جهان گسترانده بود.
* نقلقولها از کتاب «طاعون» ترجمه رضا سیدحسینی، نشر نیلوفر برگرفته شده است.
1. «آلبر کامو» از سری نسل قلم، ژرمن بره، ترجمه خشایار دیهیمی، نشر ماهی
2. «یادداشتها»، جلد دوم، آلبر کامو، ترجمه خشایار دیهیمی، نشر ماهی
«حوادث عجیبی که موضوع این وقایعنگاری است در سال هزارونهصدوچهلو... در اران روی داد.» این حوادثِ عجیب که وقایع رمان «طاعون» آلبر کامو است، چندان بیشباهت به وضعیت کنونی ما نیست که شیوعِ ویروس کرونا همه را به قرنطینه فرستاده است. «بهآسانی میتوان گفت هیچ دلیلی نبود که همشهریان ما انتظار اتفاقاتی را داشته باشند که در بهار آن سال روی داد... بامداد روز 16 آوریل دکتر برنار ریو از مطبش خارج شد و در وسط پاگرد پلهها به موش مردهای خورد....» چندی بعد سراسر شهر، کارخانهها و انبارها از صدها جسد موش لبریز شد و اوضاع رو به وخامت گذاشت. مرگِ سرایدار مطب دکتر برنار ریو آغاز دوران تازهای شد که ریو و دیگران را به واهمه کشاند. وحشت همهجا را گرفت: موشها در کوچه میمردند اما انسانها درون خانهها. کلمه طاعون نخستین بار بر زبانها آمد. «بلا معمولاً چیز مشترکی است ولی وقتی که بهطور ناگهانی بر سرتان فرود آید بهزحمت آن را باور میکنید. در دنیا همانقدر که جنگ بوده طاعون هم بوده. با وجود این، طاعونها و جنگها پیوسته مردم را غافلگیر میکنند... وقتی که جنگی درمیگیرد مردم میگویند ادامه نخواهد یافت، ابلهانه است. و بیشک جنگ
بسیار ابلهانه است، اما این نکته مانع ادامهیافتن آن نمیشود. بلاهت پیوسته پابرجاست و اگر انسان پیوسته به فکر خویشتن نبود آن را مشاهده میکرد. همشهریان ما نیز در برابر این وضع مانند همه مردم بودند: بلاها را باور نداشتند. بلا مقیاس انسانی ندارد. از اینرو انسان با خود میگوید که بلا حقیقت ندارد و خواب آشفتهای است که میگذرد. اما نمیگذرد و انسانها هستند که از خواب آشفتهای به خواب آشفته دیگر دچار میشوند، زیرا پیشبینیهای لازم را نکردهاند.»
فروش رمانِ «طاعون» کامو بعد از شیوع گسترده ویروس کرونا بهخصوص در کشورهای فرانسه و ایتالیا افزایش بسیار یافت تا حدی که در فرانسه از زمان شیوع این ویروس، تنها طی هشت هفته اول سال جدید میلادی، ۱۸۰۰ نسخه از این رمان به فروش رسید. در حالی که فروش این رمان در همین بازه زمانی در سال ۲۰۱۹ بهسختی به ۴۰۰ نسخه میرسید. در ایتالیا نیز میزان فروش این کتاب تا سه برابر افزایش یافته است. وضعیت جامعه جهانی در مواجهه با ویروس ناخوانده کرونا بیشباهت به اوضاع مردمان شهر ارانِ رمان کامو نیست که در آن طاعون همهگیر شد. کامو در روزهای جنگ، طرحِ این رمان را ریخت. روزهایی که ارتش آلمان فرانسه را اشغال کرده بودند و جنبشهای آزادیبخش در فرانسه در حال مبارزه و پسراندنِ آنان بودند. نخستین نسخه رمان «طاعون» در سالِ 1943 نوشته شد، اما همانطور که ژرمن بره1 میگوید، طاعون بهصورت نماد از خیلی پیشترها در تخیلات شخصی کامو جای گرفته بود. شاید نخستین بار به هنگام خواندن مقاله «تئاتر و طاعون» از آنتونن آرتو بود که طاعون نظر کامو را جلب کرد: «این نماد ظاهراً در پسزمینه تخیل کامو، بهعنوان گویاترین تصویر از مصیبتهایی که میتواند بر
جامعه انسانی نازل شود، میخزید.» کامو خود درباره این رمانش مینویسد «موضوع آشکار طاعون، علیرغم اینکه من میخواستم چندگانگی از آن افاده شود، به هر صورت مقاومت نهضت اروپایی علیه نازیسم است.» گرچه برخی منتقدان به نمادی که کامو انتخاب کرده بود خُرده گرفتند؛ متعهدان اجتماعی میگفتند طاعون شَری نامرئی است که از انسانها یعنی نازیها منتزع است و رنگوبویی از وجدانی بیرون از تاریخ دارد.
کامو در این زمانه در پاریس بود؛ مریضاحوال و بیش از همیشه درگیر مبارزه علیه اشغال آلمانیها. «او حال میتوانست حدوحدود بیرحمیِ ماشین سرکوبی را که میلیونها انسان را خرد میکرد و به کام مرگ میفرستاد درک کند. طاعونی که او نخست در لباس بوروکراتی غضبآلود، مهاجم، عجیبوغریب و وحشتناک تصویر کرده بود، حال تبدیل به قاتلی شده بود نامرئی، اما سلطهگر که به همهچیز نظم و نظام خاص خودش را میدهد، همهچیز را در جدول و کادر خودش قرار میدهد، همه را از هم جدا میکند، خصلتهای انسانی را از میان میبرد و خاموشی و سکوت را حکمفرما میکند.» موشها بیتردید در رمان «طاعون» یادآور نازیهایی هم هستند که رفتهرفته بر همهجا سیطره یافتند و نازیسم همان بیماری مهلک مسری بود که کامو در این رمان آن را بهطرزی نمادین تصویر کرد و خودش نیز این تفسیر از رمان «طاعون» را تأیید میکند. به هر تقدیر این رمان چند سالی پس از نوشتهشدن یعنی در سال 1947 منتشر شد و کامو را بیش از پیش به شهرت رساند.
کامو زمانی که در حالِ نوشتن «طاعون» بوده یعنی در سال 1943، در یادداشتهای خود بیش از همه بحث از طغیان، عمل و مرگ نوشته است: «در این زمان ما همه بهخاطر مرگ زندگی میکنیم... طاعون زمانی باقی نمیگذارد...»2 یا درباره پوچی جهان پرسش طرح کرده است: «آیا میخواهیم نومیدی را بپذیرم بیآنکه کاری بکنیم؟» و مینویسد: «فکر میکنم هیچ آدم صادقی نمیتواند به این پرسش پاسخ مثبت بدهد.» در جای دیگر کامو از طاعون مینویسد: «طاعون. در خنکی شامگاه نمیتوان از فریاد پرندگان لذت برد - جهان چنانکه هست- زیرا اکنون جهان با لایه ضخیمی از تاریخ پوشیده شده است که زبانش باید از این لایه بگذرد تا به ما برسد. این جهان را بیقواره کرده است. هیچچیز را در آن محض خاطر خودش نمیتوان احساس کرد چون سلسله کاملی از تصاویر مرگ و نومیدی به هر لحظه جهان پیوستهاند...». بااینهمه در زمانه جنگ و بحبوحه تاریکی و ترسِ فراگیر، رمان کامو روزنهای نیز بهسوی روشنایی میگشود: «کتاب کورهراهی برای آنان که خود را چون او زیر بار ستم و خفقان میدیدند میگشود. در برابر ستونهای دودی که از هیزمهای برهمانباشته برای سوزاندن دستهجمعی انسانها برمیخیزد، آتش
درونی رفاقتها هم هست که برای نجات بشر شعله میکشد و نشان میدهد که قدرت انسانیتزدایی طاعون را حدی است.» رمان «طاعون» در پنج بخش با ضرباهنگی یکنواخت و فضایی سرد و هولناک روایت میشود. راوی رمان، نخست روزمره جامعهای را ترسیم میکند که طاعون با بیرحمی آن را به جهنمی وهمناک بدل میکند. صحنه آخر رمان جشن و شادی مردم شهر است، بساطِ طاعون برچیده شده. دکتر ریو در شهر پرسه میزند و شاهد این شادی است اما دل خوش ندارد چون چیزهای بیشتری نسبت به مردم میداند. او که نخستینبار طاعون را شناسایی کرده، کسی است که کامو او را در یادداشتهایش، چنین وصف میکند: «مردی که بیماریِ دیگران را از نظر فلسفی میپذیرد اما وقتی بهترین دوستش مریض میشود هرچه از دستش برمیآید میکند.» دکتر ریو میدانست که این قصه پیروزی نهایی انسان نیست. این قصه فقط میتوانست گزراشی باشد از آنچه میبایست در دوران مصیبت انجام داد و از آنچه بار دیگر در مبارزه پایانناپذیر علیه وحشت و حملات ناگهانی آن میبایست به دست کسانی انجام شود که علیرغمِ مایههای ناشادی شخصی، حداکثر تلاششان را میکنند تا مرهمی باشند، «کسانی که حاضر نیستند در برابر مصائب سر فرود
آورند.» دکتر ریو فریادهای شادی را میشنید که از شهر برمیخاست و «بهیاد میآورد این شادی پیوسته در معرض تهدید است زیرا میدانست که این مردم شادان نمیدانند اما در کتابها میتوان دید که باسیل طاعون هرگز نمیمیرد و از میان نمیرود، و میتواند دهها سال در میان اثاث خانه و ملافهها بخوابد، توی اتاقها، زیرزمینها، چمدانها، دستمالها و کاغذپارهها منتظر باشد شاید روزی برسد که طاعون...» دوباره بیدار شود، و انگار آن روز اینک فرا رسیده تا طاعون اینبار در هیبت کرونا بر جهان چیره شود. همین تشابهات است که چنین استقبالی از رمانِ «طاعون» کامو را در سطح جهان رقم زده است. رمانی که بهتعبیر ژرمن بره، تیره است اما شجاعانه، و درواقع تلاشی است برای فاصلهگرفتن از پیچیدگی تفسیر تاریخی و جامعهشناختی، تا خواننده بتواند تأثیر عاطفیِ از سر گذراندن حادثهای را بر رفتار گروهی و اجتماعی انسانها دریابد و نیز نیروی رعبآور آوارِ مصیبت بر انسان را درک کند، گیرم در نظرِ برخی منتقدان، این مصیبت جایی بیرون از تاریخ باشد و مرتبط با طبیعت و نه بهطور مستقیم ماحصلِ سیاستهای مرگبار در جایی از جهان همچون ظهور فاشیسم که در روزگار کامو
سایه شوم خود را بر جهان گسترانده بود.
* نقلقولها از کتاب «طاعون» ترجمه رضا سیدحسینی، نشر نیلوفر برگرفته شده است.
1. «آلبر کامو» از سری نسل قلم، ژرمن بره، ترجمه خشایار دیهیمی، نشر ماهی
2. «یادداشتها»، جلد دوم، آلبر کامو، ترجمه خشایار دیهیمی، نشر ماهی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.