ذهنِ ویروسی ما
شیما بهرهمند
جهانِ جسمانیت، سادگی، سلامت و طبیعتپروردگی اشرافی و رئالیسم، تولستوی را از جهان بیماری فاخر و اشرافیت برخاسته از خرد، از جهان تاریک ایدهآلیسم شیلر و دوزخ داستایفسکی جدا میکند. توماس مان1 معتقد است سلامت هنر تولستوی در جسمانیت آن است و بهنقل از مِرشکوفسکی او را «نظارهگر بزرگ جسم» میخواند و داستایفسکی را نظارهگر روح. «جهان روح، جهان بیماری است، جهان سلامت، جهان جسم است». شاید ازاینرو است که ژیژک روح را ویروس میخواند؛ «نوعی ویروس که مثل انگل از جانور بشری تغذیه میکند و از آن بهخاطر بازتولید خود بهره میکشد و گاه آن را در معرض تخریب قرار میدهد». گرچه بسیاری از منتقدان ادبی با جانبداری از داستایفسکی و نزدیکی آثار او به دوران مدرن، تلاش تولستوی را تراژدی شکست میدانند. «تلاش تراژیکِ فرزندِ طبیعت، تولستوی، برای اندیشهورزی مانند تلاش عاجزانه و حرمتبرانگیز بربرِ کودکوضعی است برای دستیافتن به جوهر حقیقت و انسان، تلاشی متوقفمانده در وادی خالی از خِرد، در نیمهراه تمدن و توحش -نمایشی از بزرگ و درعینحال رقتبار»؛ اما همین «عجز عظیم» از دید توماس مان به آثار تولستوی قدرت اعجابانگیز اخلاقی، نیرو و
انقباض عضلانی غولآسای اخلاقی میبخشد که یادآور مجسمههای میکلآنژ است. مان، از وحشتی جسمانی در آثار تولستوی سخن میگوید که نیروی حیرتانگیز حیات، در قبال مرگ احساس میکند؛ اما «چه فروتنی و چه سرمشقی است در نیروی جسمانی برکتگرفته از طبیعت که هرچند نیاز ندرد، میکوشد به سود جهانی انسانی به یاری اندیشه درستی پیشه کند و انگیزه زندگی را در خدمت بشردوستی و اندیشه معطوف به جنبه غیرجسمانی وجود انسان قرار دهد!». آفرینندگی تولستوی گرچه متهم به فرهنگستیزی بوده است؛ اما تا جاودان بزرگ و زیبا میماند؛ چراکه تولستوی میدانست دورانی آغاز شده که در آن هنر بهتنهایی کفایت نمیکند؛ بلکه اندیشه راهنما، روشنگر و پذیرای مسئولیت اجتماعی لازم است؛ اما ژیژک در خوانش رادیکال خود از تولستوی آنچه را به ستیز این نویسنده روس با فرهنگ تعبیر میکند، نوعی درک معاصر از کلیشهها یا عادات تقلیدی میداند که «ذهن بشر را به مستعمره خود بدل میسازد». او در مقاله اخیرش (که ترجمه آن با عنوان «نظارت و تنبیه؟ بله لطفا!» در همین صفحه آمده) مینویسد: «سوژه بشری نوعی رسانه منفعل میانتهی است که عناصر ناخوشیآور فرهنگی به آن سرایت میکنند». این
تصویر را بیش از همه شاید بتوان در «مرگ ایوان ایلیچ» سراغ کرد که با مرگ ایوان آغاز میشود و با مرگ او نیز به آخر میرسد. «از زندگی ایوان ایلیچ چه بگویم که سادهتر و معمولیتر و بنابراین وحشتناکتر از آن پیدا نمیشد». ایوان در آغاز داستان مرده است و جنازه او و حضور آدمهایی که از مرگ او میگویند، چندان تفاوتی با هم ندارند. «مرگ در زندگی است. زندگی آنها نیز مانند ایوان ماشینوار و مبتذل است و آدابدانی و وقار سطحی و رویه ظریف زندگی و زیور و زینت آن ارکان اصلی آن است.»2 تولستوی مرگ ایوان بهعنوان یک انسان عادی در روزگارش را چنان هولناک روایت میکند که گویا ما را در معرض «شکنجه نیابتی» قرار میدهد؛ چنانکه آن را با دوزخ دانته قیاس کردهاند. «باشندگان دَرَک نخست دوزخ، که دانته در مسیر سفر خویش میبیند، بیطرفها یا حاشیهنشیناناند؛ یعنی آدمهایی که بیناموننگ میزیستهاند - آنان که به قول دانته هرگز زنده نبودهاند». ایوان ایلیچ نیز مظهر چنین زندگی است: زیستن بدون نام و ننگ، چنانکه گویی هرگز زنده نبوده است. ایوان یک انسان معمولی است که بهظاهر در کار و زندگی خانوادگی موفق است و همسر و دو فرزند دارد. در
زندگیِ او همهچیز به روال دلخواه پیش رفته است: موفقیت در درس و حرفه و جامعه و طیِ مدارج ترقی در حرفهاش که بازپرسی است؛ اما یک پیشامد ناچیز همهچیز را برهم میزند. در طول رمان هیچ چیز خارقالعادهای وجود ندارد که دهشت مواجهه با مرگ ایوان را توجیه کند و از قضا دهشت موجود در روایت تولستوی همین شباهت زندگی ایوان با دیگر شخصیتهای رمان و افراد جامعه و چهبسا خود ما است: انسانی متفرعن و دونمایه و لذتپرست، خصایصی که در همه هست و همین است که مرگ او را به صورت فاجعهای درمیآورد. سراسر زندگی ِایوان متأثر از کلیشهها یا عادات تقلیدی است که مانند عفونتی مسری در میان جامعه پراکنده شده و ذهنها را انباشته است؛ و ایوان، تنها در انزوای منتهی به مرگش است که این چرخه را درک میکند: او بدون آنکه دریابد خویشتنی دارد، زیسته بود و نقشهایی را پذیرفته بود که جامعه آبرومند و کلیشههای فرهنگی برای او دستوپا کرده بودند. مرگی که سویههای مذهبی و رستاخیزگونه دارد، در اینجا، حامل نوعی خودآیینی معنوی نیست که بسیاری از مفسران تولستوی در آثار او شناسایی کردهاند؛ بلکه برعکس، به نظر ژیژک هیچگونه خودآیینی در آثار تولستوی در مقابل
گسترش واگیرهای ناخوشیآور قد عَلَم نمیکند تا تصویری قهرمانانه در برابر شَری بسازد که به طرزی مسری در حال همهگیری جامعه است. نویسندهای که به قرن نوزدهم تعلق داشت؛ اما به قول مان، غولی بود که بار روایتهایی را به دوش کشید که نسل بسیار ضعیفتر و کمنَفَسترِ امروز اگر بود زیر آن لِه میشد.
1. «میراثداران گوگول»، توماس مان، ترجمه سعید رضوانی، نشر آگاه
2. از مؤخره «مرگ ایوان ایلیچ» تولستوی، صالح حسینی، نشر نیلوفر
جهانِ جسمانیت، سادگی، سلامت و طبیعتپروردگی اشرافی و رئالیسم، تولستوی را از جهان بیماری فاخر و اشرافیت برخاسته از خرد، از جهان تاریک ایدهآلیسم شیلر و دوزخ داستایفسکی جدا میکند. توماس مان1 معتقد است سلامت هنر تولستوی در جسمانیت آن است و بهنقل از مِرشکوفسکی او را «نظارهگر بزرگ جسم» میخواند و داستایفسکی را نظارهگر روح. «جهان روح، جهان بیماری است، جهان سلامت، جهان جسم است». شاید ازاینرو است که ژیژک روح را ویروس میخواند؛ «نوعی ویروس که مثل انگل از جانور بشری تغذیه میکند و از آن بهخاطر بازتولید خود بهره میکشد و گاه آن را در معرض تخریب قرار میدهد». گرچه بسیاری از منتقدان ادبی با جانبداری از داستایفسکی و نزدیکی آثار او به دوران مدرن، تلاش تولستوی را تراژدی شکست میدانند. «تلاش تراژیکِ فرزندِ طبیعت، تولستوی، برای اندیشهورزی مانند تلاش عاجزانه و حرمتبرانگیز بربرِ کودکوضعی است برای دستیافتن به جوهر حقیقت و انسان، تلاشی متوقفمانده در وادی خالی از خِرد، در نیمهراه تمدن و توحش -نمایشی از بزرگ و درعینحال رقتبار»؛ اما همین «عجز عظیم» از دید توماس مان به آثار تولستوی قدرت اعجابانگیز اخلاقی، نیرو و
انقباض عضلانی غولآسای اخلاقی میبخشد که یادآور مجسمههای میکلآنژ است. مان، از وحشتی جسمانی در آثار تولستوی سخن میگوید که نیروی حیرتانگیز حیات، در قبال مرگ احساس میکند؛ اما «چه فروتنی و چه سرمشقی است در نیروی جسمانی برکتگرفته از طبیعت که هرچند نیاز ندرد، میکوشد به سود جهانی انسانی به یاری اندیشه درستی پیشه کند و انگیزه زندگی را در خدمت بشردوستی و اندیشه معطوف به جنبه غیرجسمانی وجود انسان قرار دهد!». آفرینندگی تولستوی گرچه متهم به فرهنگستیزی بوده است؛ اما تا جاودان بزرگ و زیبا میماند؛ چراکه تولستوی میدانست دورانی آغاز شده که در آن هنر بهتنهایی کفایت نمیکند؛ بلکه اندیشه راهنما، روشنگر و پذیرای مسئولیت اجتماعی لازم است؛ اما ژیژک در خوانش رادیکال خود از تولستوی آنچه را به ستیز این نویسنده روس با فرهنگ تعبیر میکند، نوعی درک معاصر از کلیشهها یا عادات تقلیدی میداند که «ذهن بشر را به مستعمره خود بدل میسازد». او در مقاله اخیرش (که ترجمه آن با عنوان «نظارت و تنبیه؟ بله لطفا!» در همین صفحه آمده) مینویسد: «سوژه بشری نوعی رسانه منفعل میانتهی است که عناصر ناخوشیآور فرهنگی به آن سرایت میکنند». این
تصویر را بیش از همه شاید بتوان در «مرگ ایوان ایلیچ» سراغ کرد که با مرگ ایوان آغاز میشود و با مرگ او نیز به آخر میرسد. «از زندگی ایوان ایلیچ چه بگویم که سادهتر و معمولیتر و بنابراین وحشتناکتر از آن پیدا نمیشد». ایوان در آغاز داستان مرده است و جنازه او و حضور آدمهایی که از مرگ او میگویند، چندان تفاوتی با هم ندارند. «مرگ در زندگی است. زندگی آنها نیز مانند ایوان ماشینوار و مبتذل است و آدابدانی و وقار سطحی و رویه ظریف زندگی و زیور و زینت آن ارکان اصلی آن است.»2 تولستوی مرگ ایوان بهعنوان یک انسان عادی در روزگارش را چنان هولناک روایت میکند که گویا ما را در معرض «شکنجه نیابتی» قرار میدهد؛ چنانکه آن را با دوزخ دانته قیاس کردهاند. «باشندگان دَرَک نخست دوزخ، که دانته در مسیر سفر خویش میبیند، بیطرفها یا حاشیهنشیناناند؛ یعنی آدمهایی که بیناموننگ میزیستهاند - آنان که به قول دانته هرگز زنده نبودهاند». ایوان ایلیچ نیز مظهر چنین زندگی است: زیستن بدون نام و ننگ، چنانکه گویی هرگز زنده نبوده است. ایوان یک انسان معمولی است که بهظاهر در کار و زندگی خانوادگی موفق است و همسر و دو فرزند دارد. در
زندگیِ او همهچیز به روال دلخواه پیش رفته است: موفقیت در درس و حرفه و جامعه و طیِ مدارج ترقی در حرفهاش که بازپرسی است؛ اما یک پیشامد ناچیز همهچیز را برهم میزند. در طول رمان هیچ چیز خارقالعادهای وجود ندارد که دهشت مواجهه با مرگ ایوان را توجیه کند و از قضا دهشت موجود در روایت تولستوی همین شباهت زندگی ایوان با دیگر شخصیتهای رمان و افراد جامعه و چهبسا خود ما است: انسانی متفرعن و دونمایه و لذتپرست، خصایصی که در همه هست و همین است که مرگ او را به صورت فاجعهای درمیآورد. سراسر زندگی ِایوان متأثر از کلیشهها یا عادات تقلیدی است که مانند عفونتی مسری در میان جامعه پراکنده شده و ذهنها را انباشته است؛ و ایوان، تنها در انزوای منتهی به مرگش است که این چرخه را درک میکند: او بدون آنکه دریابد خویشتنی دارد، زیسته بود و نقشهایی را پذیرفته بود که جامعه آبرومند و کلیشههای فرهنگی برای او دستوپا کرده بودند. مرگی که سویههای مذهبی و رستاخیزگونه دارد، در اینجا، حامل نوعی خودآیینی معنوی نیست که بسیاری از مفسران تولستوی در آثار او شناسایی کردهاند؛ بلکه برعکس، به نظر ژیژک هیچگونه خودآیینی در آثار تولستوی در مقابل
گسترش واگیرهای ناخوشیآور قد عَلَم نمیکند تا تصویری قهرمانانه در برابر شَری بسازد که به طرزی مسری در حال همهگیری جامعه است. نویسندهای که به قرن نوزدهم تعلق داشت؛ اما به قول مان، غولی بود که بار روایتهایی را به دوش کشید که نسل بسیار ضعیفتر و کمنَفَسترِ امروز اگر بود زیر آن لِه میشد.
1. «میراثداران گوگول»، توماس مان، ترجمه سعید رضوانی، نشر آگاه
2. از مؤخره «مرگ ایوان ایلیچ» تولستوی، صالح حسینی، نشر نیلوفر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.