ابراهیم گلستان:
12 ماه پیش از روزی که مصدق نخستوزیر شد
یادداشت مهرآمیز سرکار وقتی رسید جا در جا نشستم به اظهار لحیه. اما غافل از اینکه ما درباره یک روزنامه به زبان فارسی مطلبی را مورد اشاره داریم، آنچه را نوشتم به زبان این محلی که در آنم نوشتم، و وقتی ملتفت این کجروی شدم که مقاله بلندقد ولی بیجایی به زبان انگلیسی نوشته بودم که به درد هیچکس و هیچ منظور شما نمیخورد. ترجمهکردنِ آن هم مسلماً بیجاتر بود. این بود که ماند برای اجنه و ارواح اگر بیایند به دیدار و خواندن کامپیوتر حقیر -که بیکار نیستند برای چنین مراجعه خاصه که احتیاطهای بهداشتی اخیر هم مانع تازهای شده است. و چون حوصله تکرار آن ماراتونِ کلمهای هم نمانده بود راه میانبُر را ترجیح دادم و دیدم نوشتهای که هفتاد سال پیش نوشته بودم در همین زمینه است، اگرچه در سالی نوشته شده بود که درست 12 ماه بعدش مرحوم جمال امامی فکر کرد خربزه زیر پای دکتر مصدق بگذارد تا در پیشنهاد ملیکردن نفت اقدام کند و نخستوزیری را بپذیرد و چون نخواهد توانست کاری بکند نوعی گندش درخواهد آمد و مصدق درمانده و بور خواهد شد. اما نشد. مصدق نخستوزیری را پذیرفت و مهمترین اقدام ملی را، که ملت را دوباره به وجود آورد علیرغمِ همه جور
کارشکنیها و همه جور بیپرنسیپی و غلط پرنسیپی سردمداران آن روزگار. مصدق کار را کرد و همه عواقب زشت و ناجوری را که بر او روا کردند پذیرفت و بُرد آن کار و آن روزگار را مهمترین نمونه درست یک اقدام مردمی کرد که برای همیشه سرمشق و نمونه خواهد ماند و هر جور شبهتکرار آن وقایع و آن روزگار را بهصورت پرت و واپسرونده و کج و مسلماً ناپایدار درآورد و رفت. رفتنی که ماندنی مفتخر و پایدار شد هر وقت که عقل سلیم و دور از فریبهای دمدمی بخواهند خودی نشان بدهند.
آن نوشته هفتاد سال پیش را که به یاد نداشتم جوانی در تهران که هرگز او را نشناخته بودم و به شکل بیسابقهای به خود عادت داده است در روزنامهها و مجلههای یک قرن اخیر بگردد و هرچه که یا من اشارهای کردهام یا به نوشتهای درآوردم را پیدا کند و برای من بفرستد. آنچه که من در پاسخ خواست سرکار تقدیمتان میکنم یکی از این نوشتههای روزگار گذشته است. من آن را برای سال 1329 در یک نشریه که ادارهاش میکردم (اخبار هفته، چاپ آبان) نوشته بودم اما هنوز میتواند پاسخ درخواست سرکار از من باشد.
***
روزی دیگر گذشت و اکنون آفتاب سالی نو است که بر ما میتابد.
همان آفتاب از همان افق برمیآید و همهچیز آنچنان مینماید که دیروز مینمود بااینهمه روزی دیگر گذشته است و ما از خطی که بر پیکر زمانه نهادهایم آنسویتر رفتهایم و همهچیز غباری از گذر عمر بر چهره گرفته است و اکنون گویند روزی از سالی نو است. اگر زمانه با برآمدنها و فرورفتنهای آفتاب اندازه شود، برگزیدنِ روزی از روز دیگر کاری است بیپایه. اما زمانه بیرون از زندگی ما انبوه نابسامانی از چرخشهای یکنواخت سیارهای گرد خورشیدی است و این زندگی ما، ضربان نبض ما و دید چشم ما، جنبش تن ما و کوشش مغز ماست که به زمانه رنگی از جان و نظم میدهد. همهچیزش را از روی هستی خویش میسنجیم و میشناسیم و از وجود خودمان است که به آن معنی میدهیم. و اگر تاری را از کلاف غلتنده زمانه برمیگیریم و نام سال و قرن بر آن مینهیم بدین سبب است که در پودی از عمر بشریت رفته است و نقش آمیزش با آن گرفته است. و اگر نقش این بافته یکدست بماند، شکفتن شکوفه و بردمیدن گل را آغاز سالی نو نتوانی خواند چون این همانست که پارسال بود و به دنبال دیروز فردایی نیامده است و تو در پار و پیرار زیست داری.عصرها و دهرها رفتهاند و نسلها و حوادث گذشتهاند تا
نوبت به من و کار من، و تو و امروز تو رسیده است. از ته آفاق قرون، شعلهای دست به دست گشته است تا به نسل ما رسیده است، و امروز، میان عرصه جهان، فروزندهتر از هر زمان بر راهها روشنی میپاشد. از گرمیاش طلسم اوهام تاب خورده است و از پرتوش حاشیه دنیای فردا نور سپیدهدم گرفته است. گذشته، به افسون یادبودها، ردایی پر رنگ فریب چنان به لطافت بر اندام خود میآراید که سستدلان ناآگاه از سرنوشت را مفتون میسازد تا به همان دیروز بس کنند و در خطوط گمشده چهره گذشته، زیبایی دلخواه بیابند. اما تو، در پرتو شعلهای که در میان دایره زمانهات فروزان است، بنگر که گذشته آنگاه که حال بوده است جز محرومیتهای بیشتر، دردهای فراوانتر و درماندگیهای سختتر چیزی نبوده است. اگر امروز به همان نقش گذشته بسازی روزت نو نشده است و تو ماندهای و کاروان رفته؛ تو ماندهای و اجاقهای خاموش و آغلهای خراب و مانده گند نشخوار جانوران کاروان. و تو جرقهای از شعله فروزان میان دایره زندگی نسل خود برگیر و تاریکی زاویههای جانت را بزدا. به گرداگرد خویش بنگر و ببین که در کدام منزل طریق تاریخ ایستادهای؛ به چه سوی باید روی و به کدام سرود باید هماهنگ
شوی - زمزمه جادوی مرگ یا نشید جانبخش پیشرفت. از پود عمرت و از تار زمانهات جامهای نو بباف. روز تو با درآمدن آفتاب به برج حمل نو نمیشود و از این، تو تنها یادآوری توانی گرفت. سال ستارهها و برجها، سال یخی که بر تارک کوهستان آب میشود و سال چکه عرق شوری که از چهره میچکد، سال لاله کدویی که در کشتزار میخزد و سال خار وحشی که در بیابان میخشکد، سال پرستوهایی که از گرما میگریزند و سال مگسهایی که از گرما جان میگیرند امروز نو میشود. اما سال من و تو؟ دل به نو شدنِ سال درخت و پرنده خوش مدار که اگر پیش چشمت افقی گشادهتر نگشودهای و اگر به زندگیات معنایی عمیقتر نبخشودهای، اگر به نبضت فرمان ندادهای که به آهنگی خوشتر میزان شود و اگر کوشش تن و جان تو نشانهای بیشتر نیافته است روز تو نو نیست - روز نیست. تو انسانی. روزت باید نو شود. روز نو، آماده در انبار زمان نیست، تو آن را بیافرین.
یادداشت مهرآمیز سرکار وقتی رسید جا در جا نشستم به اظهار لحیه. اما غافل از اینکه ما درباره یک روزنامه به زبان فارسی مطلبی را مورد اشاره داریم، آنچه را نوشتم به زبان این محلی که در آنم نوشتم، و وقتی ملتفت این کجروی شدم که مقاله بلندقد ولی بیجایی به زبان انگلیسی نوشته بودم که به درد هیچکس و هیچ منظور شما نمیخورد. ترجمهکردنِ آن هم مسلماً بیجاتر بود. این بود که ماند برای اجنه و ارواح اگر بیایند به دیدار و خواندن کامپیوتر حقیر -که بیکار نیستند برای چنین مراجعه خاصه که احتیاطهای بهداشتی اخیر هم مانع تازهای شده است. و چون حوصله تکرار آن ماراتونِ کلمهای هم نمانده بود راه میانبُر را ترجیح دادم و دیدم نوشتهای که هفتاد سال پیش نوشته بودم در همین زمینه است، اگرچه در سالی نوشته شده بود که درست 12 ماه بعدش مرحوم جمال امامی فکر کرد خربزه زیر پای دکتر مصدق بگذارد تا در پیشنهاد ملیکردن نفت اقدام کند و نخستوزیری را بپذیرد و چون نخواهد توانست کاری بکند نوعی گندش درخواهد آمد و مصدق درمانده و بور خواهد شد. اما نشد. مصدق نخستوزیری را پذیرفت و مهمترین اقدام ملی را، که ملت را دوباره به وجود آورد علیرغمِ همه جور
کارشکنیها و همه جور بیپرنسیپی و غلط پرنسیپی سردمداران آن روزگار. مصدق کار را کرد و همه عواقب زشت و ناجوری را که بر او روا کردند پذیرفت و بُرد آن کار و آن روزگار را مهمترین نمونه درست یک اقدام مردمی کرد که برای همیشه سرمشق و نمونه خواهد ماند و هر جور شبهتکرار آن وقایع و آن روزگار را بهصورت پرت و واپسرونده و کج و مسلماً ناپایدار درآورد و رفت. رفتنی که ماندنی مفتخر و پایدار شد هر وقت که عقل سلیم و دور از فریبهای دمدمی بخواهند خودی نشان بدهند.
آن نوشته هفتاد سال پیش را که به یاد نداشتم جوانی در تهران که هرگز او را نشناخته بودم و به شکل بیسابقهای به خود عادت داده است در روزنامهها و مجلههای یک قرن اخیر بگردد و هرچه که یا من اشارهای کردهام یا به نوشتهای درآوردم را پیدا کند و برای من بفرستد. آنچه که من در پاسخ خواست سرکار تقدیمتان میکنم یکی از این نوشتههای روزگار گذشته است. من آن را برای سال 1329 در یک نشریه که ادارهاش میکردم (اخبار هفته، چاپ آبان) نوشته بودم اما هنوز میتواند پاسخ درخواست سرکار از من باشد.
***
روزی دیگر گذشت و اکنون آفتاب سالی نو است که بر ما میتابد.
همان آفتاب از همان افق برمیآید و همهچیز آنچنان مینماید که دیروز مینمود بااینهمه روزی دیگر گذشته است و ما از خطی که بر پیکر زمانه نهادهایم آنسویتر رفتهایم و همهچیز غباری از گذر عمر بر چهره گرفته است و اکنون گویند روزی از سالی نو است. اگر زمانه با برآمدنها و فرورفتنهای آفتاب اندازه شود، برگزیدنِ روزی از روز دیگر کاری است بیپایه. اما زمانه بیرون از زندگی ما انبوه نابسامانی از چرخشهای یکنواخت سیارهای گرد خورشیدی است و این زندگی ما، ضربان نبض ما و دید چشم ما، جنبش تن ما و کوشش مغز ماست که به زمانه رنگی از جان و نظم میدهد. همهچیزش را از روی هستی خویش میسنجیم و میشناسیم و از وجود خودمان است که به آن معنی میدهیم. و اگر تاری را از کلاف غلتنده زمانه برمیگیریم و نام سال و قرن بر آن مینهیم بدین سبب است که در پودی از عمر بشریت رفته است و نقش آمیزش با آن گرفته است. و اگر نقش این بافته یکدست بماند، شکفتن شکوفه و بردمیدن گل را آغاز سالی نو نتوانی خواند چون این همانست که پارسال بود و به دنبال دیروز فردایی نیامده است و تو در پار و پیرار زیست داری.عصرها و دهرها رفتهاند و نسلها و حوادث گذشتهاند تا
نوبت به من و کار من، و تو و امروز تو رسیده است. از ته آفاق قرون، شعلهای دست به دست گشته است تا به نسل ما رسیده است، و امروز، میان عرصه جهان، فروزندهتر از هر زمان بر راهها روشنی میپاشد. از گرمیاش طلسم اوهام تاب خورده است و از پرتوش حاشیه دنیای فردا نور سپیدهدم گرفته است. گذشته، به افسون یادبودها، ردایی پر رنگ فریب چنان به لطافت بر اندام خود میآراید که سستدلان ناآگاه از سرنوشت را مفتون میسازد تا به همان دیروز بس کنند و در خطوط گمشده چهره گذشته، زیبایی دلخواه بیابند. اما تو، در پرتو شعلهای که در میان دایره زمانهات فروزان است، بنگر که گذشته آنگاه که حال بوده است جز محرومیتهای بیشتر، دردهای فراوانتر و درماندگیهای سختتر چیزی نبوده است. اگر امروز به همان نقش گذشته بسازی روزت نو نشده است و تو ماندهای و کاروان رفته؛ تو ماندهای و اجاقهای خاموش و آغلهای خراب و مانده گند نشخوار جانوران کاروان. و تو جرقهای از شعله فروزان میان دایره زندگی نسل خود برگیر و تاریکی زاویههای جانت را بزدا. به گرداگرد خویش بنگر و ببین که در کدام منزل طریق تاریخ ایستادهای؛ به چه سوی باید روی و به کدام سرود باید هماهنگ
شوی - زمزمه جادوی مرگ یا نشید جانبخش پیشرفت. از پود عمرت و از تار زمانهات جامهای نو بباف. روز تو با درآمدن آفتاب به برج حمل نو نمیشود و از این، تو تنها یادآوری توانی گرفت. سال ستارهها و برجها، سال یخی که بر تارک کوهستان آب میشود و سال چکه عرق شوری که از چهره میچکد، سال لاله کدویی که در کشتزار میخزد و سال خار وحشی که در بیابان میخشکد، سال پرستوهایی که از گرما میگریزند و سال مگسهایی که از گرما جان میگیرند امروز نو میشود. اما سال من و تو؟ دل به نو شدنِ سال درخت و پرنده خوش مدار که اگر پیش چشمت افقی گشادهتر نگشودهای و اگر به زندگیات معنایی عمیقتر نبخشودهای، اگر به نبضت فرمان ندادهای که به آهنگی خوشتر میزان شود و اگر کوشش تن و جان تو نشانهای بیشتر نیافته است روز تو نو نیست - روز نیست. تو انسانی. روزت باید نو شود. روز نو، آماده در انبار زمان نیست، تو آن را بیافرین.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.