راهی به رهایی
ابراهیم ایوبی . وکیل
1. درآمد: قریب دو دهه است مقامات قوه قضائیه به دنبال سیاست «حبسزدایی»، «جرمزدایی» و در نهایت «قضازدایی» هستند؛ اما نبود مجازات جایگزین مناسب، مهمترین مانع است. «اعدام»، «حبس»، «جزای نقدی» و «شلاق» مهمترین مجازاتها در «قانون مجازات اسلامی» و دیگر قوانین کیفری به شمار میروند. بدیهی است استفاده وسیع از «اعدام» و سایر مجازاتهای سلبکننده حیات ممکن نیست و کیفر «شلاق» (که در تعزیرات تا حداکثر 74 ضربه مجاز است) جدای از مناقشه در ماهیت آن چندان مؤثر نیست. «جزای نقدی» هم بر اثر ناتوانی مجرم به پرداخت جریمه -که این ناتوانی مالی با توجه به افزایش سالانه میزان جزای نقدی و کاهش توان اقتصادی جامعه روزبهروز بیشتر میشود- به حبس تبدیل میشود. مناسبتر بود تمهیداتی مانند مجازاتهای جایگزین حبس، نه بهعنوان توصیه و بخشنامه بلکه با اصلاح قوانین کیفری در متن مواد اعمال شود. درحالحاضر اعمال این توصیهها سلیقهای و گاهی به محل رقابت قضات جوان در فضای مجازی برای صدور آرای جذابتر تبدیل شده است!
2. مرخصی: مطابق «آییننامه اجرائی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور» برای زندانیان با شرایطی امکان مرخصی پیشبینی شده است. از جمله اینکه در محکومیت به حبس تا 15 سال، تحمل یکششم از مدت و در محکومیت به حبس بیش از 15 سال، گذراندن سه سال حبس الزامی است. برای اطمینان از بازگشت زندانی باید تأمینی (وثیقه یا کفیل) سپرده شود. البته رئیس قوه قضائیه در اوایل اسفندماه با صدور بخشنامهای شرایط سهلگیرانهای جهت اعطای مرخصی به زندانیان با هدف جلوگیری از شیوع ویروس کرونا صادر کرد. معرفی محکومین به زندان تا پایان فروردین نیز منع شده است.
3. عفو: در اصل یکصدودهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، وظایف و اختیارات رهبری احصا شده است. مطابق بند یازدهم، عفو یا تخفیف مجازات محکومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه به مقام رهبری است که آخرین مورد آن درخواستی بوده که در تاریخ 27 اسفند 1398 مورد موافقت قرار گرفته است. این عفو در چند بخش قابل بررسی است:
الف) محکومان به حبس: افرادی که مجازات اصلی آنها حبس بوده و پس از قطعیت حکم در حال گذراندن دوران محکومیت هستند. در محکومیت به حبس تا 10 سال، به شرط تحمل یکسوم و در محکومیت به بیش از 10 سال، به شرط تحمل نیمی از مدت حبس، بقیه مدت حبس بخشیده شده، همچنین تمام مدت باقیمانده در جرائم غیرعمدی (مانند حوادث رانندگی) مورد عفو قرار گرفته است. زنان سرپرست و خانواده ایثارگران با هر میزان محکومیت به شرط تحمل یکپنجم حبس از گذراندن باقی مدت معافاند. تمام باقیمانده حبس بیماران صعبالعلاج یا لاعلاج هم بخشیده شده است. افراد سالمند (زنان بالای 60 سال و مردان بالای 70 سال) به شرط تحمل یکپنجم حبس و اتباع بیگانه به جرم ورود و اقامت غیرمجاز نیز مشمول این تصمیم هستند. در مورد محکومین به مواد مخدر، محکومین با موضوع «روانگردان و مشتقات آن» (مواد مخدر صنعتی) تا حداکثر 50 گرم و «تریاک و مشتقات آن» (مواد مخدر سنتی) تا حداکثر 500 گرم، به شرط تحمل یکپنجم مدت حبس مشمول بخشش میباشند.
ب) محکومان به جزای نقدی که به دلیل ناتوانی از پرداخت در زندان به سر میبرند:
ج) شرایط برخورداری از عفو: نداشتن بیش از یک فقره سابقه محکومیت کیفری مؤثر؛ عدم ارتکاب جرم عمدی جدید در ایام حبس یا در زمان اعطای مرخصی؛ نداشتن شاکی یا مدعی خصوصی و در صورت وجود جلب رضایت او و یا تعیین تکلیف جبران خسارت وارده؛ عدم استفاده از عفو در محکومیتهای قبلی و فعلی.
د) محکومین مستثنیشده از عفو: ارتکاب هرگونه جرائم مربوط به مواد مخدر بهصورت مسلحانه یا عمده (منظور از جرائم عمده، کلیه جرائم مربوط به مواد مخدر با مقدار مواد بیش از یکصد کیلوگرم تریاک و ملحقات آن و بیش از دو کیلوگرم هروئین یا روانگردان و ملحقات آنها میباشد)؛ قاچاق اسلحه و مهمات؛ جرائم امنیتی با محکومیت بیش از پنج سال حبس؛ آدمربایی در صورت عدم گذشت شاکی خصوصی؛ اسیدپاشی؛ تجاوز به عنف؛ دایرکردن مرکز فساد و فحشا؛ سرقت مسلحانه یا مقرون به آزار یا سرقت سارقینی که میزان محکومیت حبس آنان بیش از پنج سال باشد؛ اختلاس؛ ارتشای بیش از 50 میلیون تومان؛ کلاهبرداری بیش از صد میلیون تومان؛ جعل اسکناس و ضرب سکه تقلبی؛ پولشویی؛ اختلال در نظام اقتصادی کشور با محکومیت بیش از پنج سال؛ کلیه جرائم مربوط به مشروبات الکلی؛ کلیه جرائم موضوع قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز با ارزش بیش از 200 میلیون تومان.
در مورد عفو اخیر چند نکته قابل توجه است: اولا در تمام موارد، فرد مشمول از حبس رها میشود و تخفیف مجازات یا گذشت از بخشی از محکومیت در سراسر متن دیده نمیشود. ثانیا خوشبختانه برای نخستین بار محکومین جرائم امنیتی (البته با شرط تا پنج سال محکومیت) مشمول بخشش شدهاند. ثالثا در گذشته نهچندان دور و قبل از اصلاح «قانون مبارزه با مواد مخدر»، محکومیت مرتبط با مواد مخدر در مورد تریاک به وزن بیش از پنج کیلوگرم (با شرایطی) و هروئین بیش از 30 گرم دارای مجازات اعدام بود اما همانطور که ملاحظه شد، مجرم مرتبط با مواد مخدر تا یکصد کیلوگرم تریاک هم مشمول عفو است.
4. آینده: به نظر میرسد شرایط جدید کشور، مقامات قضائی را به درک بیشتر وضعیت سخت زندانیان نزدیک کرده است و بازنگری در مجازاتهای منجر به حبس و نحوه اداره زندانها دور از انتظار نخواهد بود. همینطور اینروزها قرنطینه خودخواسته شهروندان، آنها را هم در شرایط مشابه محبوسان و محصوران قرار داده، هرچند درک وضعیت یک زندانی برای فرد آزاد بسیار دشوار خواهد بود.
1. درآمد: قریب دو دهه است مقامات قوه قضائیه به دنبال سیاست «حبسزدایی»، «جرمزدایی» و در نهایت «قضازدایی» هستند؛ اما نبود مجازات جایگزین مناسب، مهمترین مانع است. «اعدام»، «حبس»، «جزای نقدی» و «شلاق» مهمترین مجازاتها در «قانون مجازات اسلامی» و دیگر قوانین کیفری به شمار میروند. بدیهی است استفاده وسیع از «اعدام» و سایر مجازاتهای سلبکننده حیات ممکن نیست و کیفر «شلاق» (که در تعزیرات تا حداکثر 74 ضربه مجاز است) جدای از مناقشه در ماهیت آن چندان مؤثر نیست. «جزای نقدی» هم بر اثر ناتوانی مجرم به پرداخت جریمه -که این ناتوانی مالی با توجه به افزایش سالانه میزان جزای نقدی و کاهش توان اقتصادی جامعه روزبهروز بیشتر میشود- به حبس تبدیل میشود. مناسبتر بود تمهیداتی مانند مجازاتهای جایگزین حبس، نه بهعنوان توصیه و بخشنامه بلکه با اصلاح قوانین کیفری در متن مواد اعمال شود. درحالحاضر اعمال این توصیهها سلیقهای و گاهی به محل رقابت قضات جوان در فضای مجازی برای صدور آرای جذابتر تبدیل شده است!
2. مرخصی: مطابق «آییننامه اجرائی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور» برای زندانیان با شرایطی امکان مرخصی پیشبینی شده است. از جمله اینکه در محکومیت به حبس تا 15 سال، تحمل یکششم از مدت و در محکومیت به حبس بیش از 15 سال، گذراندن سه سال حبس الزامی است. برای اطمینان از بازگشت زندانی باید تأمینی (وثیقه یا کفیل) سپرده شود. البته رئیس قوه قضائیه در اوایل اسفندماه با صدور بخشنامهای شرایط سهلگیرانهای جهت اعطای مرخصی به زندانیان با هدف جلوگیری از شیوع ویروس کرونا صادر کرد. معرفی محکومین به زندان تا پایان فروردین نیز منع شده است.
3. عفو: در اصل یکصدودهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، وظایف و اختیارات رهبری احصا شده است. مطابق بند یازدهم، عفو یا تخفیف مجازات محکومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه به مقام رهبری است که آخرین مورد آن درخواستی بوده که در تاریخ 27 اسفند 1398 مورد موافقت قرار گرفته است. این عفو در چند بخش قابل بررسی است:
الف) محکومان به حبس: افرادی که مجازات اصلی آنها حبس بوده و پس از قطعیت حکم در حال گذراندن دوران محکومیت هستند. در محکومیت به حبس تا 10 سال، به شرط تحمل یکسوم و در محکومیت به بیش از 10 سال، به شرط تحمل نیمی از مدت حبس، بقیه مدت حبس بخشیده شده، همچنین تمام مدت باقیمانده در جرائم غیرعمدی (مانند حوادث رانندگی) مورد عفو قرار گرفته است. زنان سرپرست و خانواده ایثارگران با هر میزان محکومیت به شرط تحمل یکپنجم حبس از گذراندن باقی مدت معافاند. تمام باقیمانده حبس بیماران صعبالعلاج یا لاعلاج هم بخشیده شده است. افراد سالمند (زنان بالای 60 سال و مردان بالای 70 سال) به شرط تحمل یکپنجم حبس و اتباع بیگانه به جرم ورود و اقامت غیرمجاز نیز مشمول این تصمیم هستند. در مورد محکومین به مواد مخدر، محکومین با موضوع «روانگردان و مشتقات آن» (مواد مخدر صنعتی) تا حداکثر 50 گرم و «تریاک و مشتقات آن» (مواد مخدر سنتی) تا حداکثر 500 گرم، به شرط تحمل یکپنجم مدت حبس مشمول بخشش میباشند.
ب) محکومان به جزای نقدی که به دلیل ناتوانی از پرداخت در زندان به سر میبرند:
ج) شرایط برخورداری از عفو: نداشتن بیش از یک فقره سابقه محکومیت کیفری مؤثر؛ عدم ارتکاب جرم عمدی جدید در ایام حبس یا در زمان اعطای مرخصی؛ نداشتن شاکی یا مدعی خصوصی و در صورت وجود جلب رضایت او و یا تعیین تکلیف جبران خسارت وارده؛ عدم استفاده از عفو در محکومیتهای قبلی و فعلی.
د) محکومین مستثنیشده از عفو: ارتکاب هرگونه جرائم مربوط به مواد مخدر بهصورت مسلحانه یا عمده (منظور از جرائم عمده، کلیه جرائم مربوط به مواد مخدر با مقدار مواد بیش از یکصد کیلوگرم تریاک و ملحقات آن و بیش از دو کیلوگرم هروئین یا روانگردان و ملحقات آنها میباشد)؛ قاچاق اسلحه و مهمات؛ جرائم امنیتی با محکومیت بیش از پنج سال حبس؛ آدمربایی در صورت عدم گذشت شاکی خصوصی؛ اسیدپاشی؛ تجاوز به عنف؛ دایرکردن مرکز فساد و فحشا؛ سرقت مسلحانه یا مقرون به آزار یا سرقت سارقینی که میزان محکومیت حبس آنان بیش از پنج سال باشد؛ اختلاس؛ ارتشای بیش از 50 میلیون تومان؛ کلاهبرداری بیش از صد میلیون تومان؛ جعل اسکناس و ضرب سکه تقلبی؛ پولشویی؛ اختلال در نظام اقتصادی کشور با محکومیت بیش از پنج سال؛ کلیه جرائم مربوط به مشروبات الکلی؛ کلیه جرائم موضوع قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز با ارزش بیش از 200 میلیون تومان.
در مورد عفو اخیر چند نکته قابل توجه است: اولا در تمام موارد، فرد مشمول از حبس رها میشود و تخفیف مجازات یا گذشت از بخشی از محکومیت در سراسر متن دیده نمیشود. ثانیا خوشبختانه برای نخستین بار محکومین جرائم امنیتی (البته با شرط تا پنج سال محکومیت) مشمول بخشش شدهاند. ثالثا در گذشته نهچندان دور و قبل از اصلاح «قانون مبارزه با مواد مخدر»، محکومیت مرتبط با مواد مخدر در مورد تریاک به وزن بیش از پنج کیلوگرم (با شرایطی) و هروئین بیش از 30 گرم دارای مجازات اعدام بود اما همانطور که ملاحظه شد، مجرم مرتبط با مواد مخدر تا یکصد کیلوگرم تریاک هم مشمول عفو است.
4. آینده: به نظر میرسد شرایط جدید کشور، مقامات قضائی را به درک بیشتر وضعیت سخت زندانیان نزدیک کرده است و بازنگری در مجازاتهای منجر به حبس و نحوه اداره زندانها دور از انتظار نخواهد بود. همینطور اینروزها قرنطینه خودخواسته شهروندان، آنها را هم در شرایط مشابه محبوسان و محصوران قرار داده، هرچند درک وضعیت یک زندانی برای فرد آزاد بسیار دشوار خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.