|

هم‌پوشاني بي‌خًردًي و تصادف

عباس ملکي- استاد دانشگاه شريف

خانم باربارا تاکمن بر اثر جاودانه خود عصر بي‌خردي مي‌گويد «بي‌خردي زمان و مکان نمي‌شناسد، بي‌زمان و جهان‌شمول است، اگرچه عقايد و عادات هر زمان و هر مکان خاص شکلي معين بدان مي‌دهد». مشخص است که در اين جهان همه چيز رو به کهولت و پير‌شدن يا افزايش انتروپي دارد. چرخه حيات نشان مي‌دهد که انسان‌ها، گروه‌ها، بنگاه‌ها و نظام‌هاي سياسي پس از مرحله تأسيس رشد مي‌کنند، به بلوغ مي‌رسند و بعد به‌تدريج کاهش مي‌يابند و تمام مي‌شوند. از طرف ديگر نبايد از عنصر اتفاق و تصادف نيز گذشت. اگرچه در دنياي احتمال، وقوع تصادفي هم‌زمانِ چند پديده به مقدار کم ارزيابي مي‌شود اما به دليل آنکه اکثرا موضوع مورد احتمال مهم يا از نظر مقداري بزرگ است، اين وضعيت نيز در نظر گرفته مي‌شود. حالا در اين روزها ما با هم‌پوشاني اين دو مفهوم با يکديگر درباره قيمت نفت دست به گريبان هستيم. همين جا بگويم که قيمت نفت خام در هر مقطع مشخص‌کننده وضعيت عمومي جهان در گذشته، حال و آينده آن دوره است. روند افزايشي يا کاهشي قيمت نفت نشان از رشد اقتصاد جهاني و وضعيت توليد ناخالص داخلي تک‌تک کشورها دارد و به لحاظ سياسي نيز تقارن درگيري‌ها و جنگ‌ها با تغيير و تحول در قيمت نفت نشان‌دهنده آن است يکي از اين دو يعني قيمت نفت و بحران‌هاي همه‌گير مسبب ديگري است. از يک‌سو بي‌خردي تصميم‌گيران کشورهاي توليدکننده نفت کار را به جايي کشاند که با بي‌تصميمي در روز جمعه دو هفته گذشته مقدار عرضه در بازار نفت را به اندازه‌اي زياد کنند که قيمت نفت را به پايين‌ترين حد خود در يک روز از 1987 تاکنون بکشانند. در دو سال گذشته روسيه و چند کشور ديگر که عضو سازمان کشورهاي صادرکننده نفت (اوپک) نيستند، اظهار تمايل کردند که براي ممانعت از کم‌شدن قيمت نفت با اوپک همکاري كنند. در گذشته کشورهاي درون اوپک تقريبا اندازه هم بودند. ايران هميشه از ابتداي تأسيس اين سازمان در صف بازها قرار داشت. يعني به قيمت‌هاي پايين معترض بوده و سهميه‌هاي غيرمنصفانه را نمي‌پذيرفت. عراق در دبيرخانه اوپک در گذشته نفوذ قابل‌توجهي داشت. ونزوئلا از مؤسسين اوپک بود. اما حالا هرکدام از اين کشورها درگير بحران خاص خود هستند. عربستان سعودي به‌تدريج رهبري مذاکرات را از سوي اوپک بر عهده گرفت. پيش از اجلاس وزراي اوپک در مارس 2020، يک کميته کارشناسي در درون اوپک پيشنهاد داد موضوع يک ميليون بشکه در روز کاهش توليد در جلسه پيش‌رو مورد بحث و بررسي قرار گيرد. پس از آن منابعي اعلام کردند که در اين جلسه صحبت از يک‌و‌نيم ميليون بشکه کاهش توليد خواهد بود که افزايش اين رقم اين گمان را تقويت مي‌کرد که عربستان و روسيه بر سر کاهش توليد به توافق رسيده‌اند. اما با آغاز جلسات مشخص شد اين گمان نادرست بوده است. درحالي‌که اوپک پيشنهاد کاهش يک‌و‌نيم ميليون بشکه ديگر در روز را مطرح مي‌کرد، روسيه اعلام کرد با اين پيشنهاد مخالف است و فقط حاضر به تمديد قرارداد کاهش توليد فعلي است. اين اختلاف‌نظر بين روسيه و عربستان باعث شد قرارداد کاهش توليد که تا پايان ماه مارس اعتبار دارد تمديد نشود و پس از آن، کشورها به هر ميزان که تمايل دارند نفت توليد کنند. در پي اين اتفاقات، قيمت نفت برنت روز جمعه، 6 مارس، 9.4 درصد کاهش يافت که بيشترين کاهش روزانه پس از دسامبر 2008 بود. با آغاز جنگ نفتي بين عربستان و روسيه، عربستان قيمت نفت خود را به‌شدت کاهش داد و تخفيف زيادي براي مشتريان خود در نظر گرفت. اين اقدام باعث شد قيمت نفت برنت در نخستين روز هفته دوم ماه مارس به زير 35 دلار سقوط کند. پس از اين سقوط شديد، قيمت نفت اندکي افزايش داشت اما با اعلام عربستان مبني‌بر افزايش توليد در ماه آوريل تا روزانه 12.3 ميليون بشکه مجددا قيمت نفت کاهش يافت. به نظر مي‌رسد عربستان به دنبال هرچه پايين‌تر آوردن قيمت نفت باشد تا روسيه را متقاعد به همکاري کند. در مقابل، روسيه اعلام کرده است در برابر قيمت‌هاي پايين نفت آسيب کمي خواهد ديد و آمادگي خود را براي قيمت پايين نفت اعلام کرده است. در نظرسنجي رويترز از کارشناسان نفتي مشخص شد که اکثر آنها معتقدند قيمت نفت برنت در کريدور 30 دلار هر بشکه باقي خواهد ماند.
يعني توليدکنندگان نفت حداقل نيمي از درآمد خود را تا اينجا از دست داده‌اند. به‌صورت دقيق‌تر، قيمت نفت برنت در سه‌ماهه دوم 2020 حدود 34.87 دلار هر بشکه، و براي سه‌ماهه سوم، 39.05 و براي سه‌ماهه چهارم 44.08 دلار و براي کل سال 42 دلار پيش‌بيني مي‌شود. پيش‌بيني‌ها در فوريه حاکي از آن بود که قيمت نفت برنت در کل سال 2020 به‌صورت متوسط 60.63 دلار خواهد بود. نتيجه مي‌گيريم که افزايش عرضه در چنين روزهايي نشان از بي‌خردي تصميم‌گيران برخي از کشورها به‌ویژه عربستان سعودي و امارات متحده عربي دارد.
از طرف ديگر، به گزارش ريستاد تقاضاي نفت در حدود چهار ميليون بشکه در روز در ماه فوريه کمتر شد. دليل آن اتفاقاتي است که در اين چند ماه افتاد. يکي از آن اتفاقات شيوع بيماري کوويد 19 در چين و به‌دنبال آن کمترشدن تقاضا براي خريد محصول در بازار چين بود؛ برای مثال از ابتداي فوريه فروشگاه‌هاي اپل در سراسر چين تعطيل شدند. انتقال بيماري به ديگر کشورها موجب کاهش فعاليت‌هاي اقتصادي و نتيجتا کاهش تقاضا براي مصرف حامل‌هاي انرژي‌اي شد که به نفت خام و گاز وابسته هستند. از طرف ديگر، در سياست‌گذاري مالي تغييراتي صورت گرفت. اکثر شرکت‌هاي نفت و گاز از سرمايه‌گذاري‌هاي آتي براي توسعه بيشتر حوزه‌هاي انرژي‌هاي فسيلي خودداري کردند. شاخص سهام اس‌پي500 اعلام کرد که در بازار سهام نيويورک شرکت‌ها بيش از پنج تريليون دلار از ارزش خود را از دست داده‌اند. به اين ترتيب، شاخص بخش انرژي آمريکا 50 درصد نسبت به اوج 52 هفته آن پايين آمده و عملکرد بدتري نسبت به ساير بخش‌ها داشته است. نرخ سود 10 ‌ساله خزانه‌داري آمريکا يک‌بار ديگر در روز دوشنبه به پايين‌ترين حد خود رسيد. همچنين با شکست مذاکرات توليدکنندگان نفت در وين و آغاز يک جنگ قيمت که ارزش نفت را بيش از اين پايين مي‌آورد، بازار سهام در خاورميانه سقوط کرد. ارزش سهام آرامکوي عربستان براي اولين‌بار به کمتر از عرضه اوليه آن در بورس رسيد. سهام اين شرکت 3.9 درصد در رياض سقوط کرد و 31.7 ريال عربستان معامله شد يعني کمتر از 32 ريالي که در عرضه اوليه آن در ماه دسامبر فروخته شده بود. مآلا دولت آمريکا تعهد کرد که 700 ميليارد دلار به بازارهاي مالي تزريق کند. فدرال رزرو نرخ بهره را تقريبا به صفر رساند تا بتواند نهادهاي پولي را به سرمايه‌گذاري بيشتر در بخش‌هاي توليدي و خدماتي تشويق کند. نتيجه مي‌گيريم که وقوع چنين اتفاقاتي مانند شيوع بيماري کوويد 19 در سراسر دنيا تقاضاي بازار به اين ماده حياتي را کم و کمتر کند. هم‌پوشاني بي‌خردي و وضعيت‌هاي تصادفي در بازار نفت خام، توليدکنندگان نفت را به چنين روزگاري انداخته است.
در اين ميان، اگر بخواهيم بدانيم که اين ماده سياه با ايران چه رابطه‌اي دارد، بهتر است نگاهي به کتاب جايزه اثر دانيل يرگين انداخته شود. صدها سال قبل اين ماده در جوي‌هاي بادکوبه روان بود و از آن به‌عنوان نفت چراغ در اشعار فارسي‌زبانان ياد شده است. اما از ابتداي کشف منابع نفتي در خاورميانه و حفر اولين چاه در منطقه تمبي مسجد‌سليمان، همواره در تحولات مربوط به فناوري، اکتشاف، استخراج، انتقال، پالايش، قيمت‌گذاري و سياست‌گذاري کشورها و شرکت‌ها، بازيگري به‌نام ايران وجود داشته است. اما اين‌بار در اجلاس وزاري نفتي کشورهاي اوپک و غيراوپک ما چه کرديم؟ چه مقدار بر تصميم‌گيري‌ها تأثير داشتيم؟ در خبر ارسالي ازسوی يورونيوز وزير نفت ايران در حين رفتن به جلسه با خبرنگار بلومبرگ مصاحبه مي‌کند. به زبان انگليسي مي‌گويد که قرار است 500 هزار بشکه در روز از توليد نفت خام اوپک کم شود. خبرنگار به انگيسي مي‌پرسد چقدر ايران بايد از مقدار توليد خود کم کند. وزير نفت اين‌بار به فارسي جواب مي‌دهد که «ديگه چيزي نمونده که کم کنيم».
خانم باربارا تاکمن بر اثر جاودانه خود عصر بي‌خردي مي‌گويد «بي‌خردي زمان و مکان نمي‌شناسد، بي‌زمان و جهان‌شمول است، اگرچه عقايد و عادات هر زمان و هر مکان خاص شکلي معين بدان مي‌دهد». مشخص است که در اين جهان همه چيز رو به کهولت و پير‌شدن يا افزايش انتروپي دارد. چرخه حيات نشان مي‌دهد که انسان‌ها، گروه‌ها، بنگاه‌ها و نظام‌هاي سياسي پس از مرحله تأسيس رشد مي‌کنند، به بلوغ مي‌رسند و بعد به‌تدريج کاهش مي‌يابند و تمام مي‌شوند. از طرف ديگر نبايد از عنصر اتفاق و تصادف نيز گذشت. اگرچه در دنياي احتمال، وقوع تصادفي هم‌زمانِ چند پديده به مقدار کم ارزيابي مي‌شود اما به دليل آنکه اکثرا موضوع مورد احتمال مهم يا از نظر مقداري بزرگ است، اين وضعيت نيز در نظر گرفته مي‌شود. حالا در اين روزها ما با هم‌پوشاني اين دو مفهوم با يکديگر درباره قيمت نفت دست به گريبان هستيم. همين جا بگويم که قيمت نفت خام در هر مقطع مشخص‌کننده وضعيت عمومي جهان در گذشته، حال و آينده آن دوره است. روند افزايشي يا کاهشي قيمت نفت نشان از رشد اقتصاد جهاني و وضعيت توليد ناخالص داخلي تک‌تک کشورها دارد و به لحاظ سياسي نيز تقارن درگيري‌ها و جنگ‌ها با تغيير و تحول در قيمت نفت نشان‌دهنده آن است يکي از اين دو يعني قيمت نفت و بحران‌هاي همه‌گير مسبب ديگري است. از يک‌سو بي‌خردي تصميم‌گيران کشورهاي توليدکننده نفت کار را به جايي کشاند که با بي‌تصميمي در روز جمعه دو هفته گذشته مقدار عرضه در بازار نفت را به اندازه‌اي زياد کنند که قيمت نفت را به پايين‌ترين حد خود در يک روز از 1987 تاکنون بکشانند. در دو سال گذشته روسيه و چند کشور ديگر که عضو سازمان کشورهاي صادرکننده نفت (اوپک) نيستند، اظهار تمايل کردند که براي ممانعت از کم‌شدن قيمت نفت با اوپک همکاري كنند. در گذشته کشورهاي درون اوپک تقريبا اندازه هم بودند. ايران هميشه از ابتداي تأسيس اين سازمان در صف بازها قرار داشت. يعني به قيمت‌هاي پايين معترض بوده و سهميه‌هاي غيرمنصفانه را نمي‌پذيرفت. عراق در دبيرخانه اوپک در گذشته نفوذ قابل‌توجهي داشت. ونزوئلا از مؤسسين اوپک بود. اما حالا هرکدام از اين کشورها درگير بحران خاص خود هستند. عربستان سعودي به‌تدريج رهبري مذاکرات را از سوي اوپک بر عهده گرفت. پيش از اجلاس وزراي اوپک در مارس 2020، يک کميته کارشناسي در درون اوپک پيشنهاد داد موضوع يک ميليون بشکه در روز کاهش توليد در جلسه پيش‌رو مورد بحث و بررسي قرار گيرد. پس از آن منابعي اعلام کردند که در اين جلسه صحبت از يک‌و‌نيم ميليون بشکه کاهش توليد خواهد بود که افزايش اين رقم اين گمان را تقويت مي‌کرد که عربستان و روسيه بر سر کاهش توليد به توافق رسيده‌اند. اما با آغاز جلسات مشخص شد اين گمان نادرست بوده است. درحالي‌که اوپک پيشنهاد کاهش يک‌و‌نيم ميليون بشکه ديگر در روز را مطرح مي‌کرد، روسيه اعلام کرد با اين پيشنهاد مخالف است و فقط حاضر به تمديد قرارداد کاهش توليد فعلي است. اين اختلاف‌نظر بين روسيه و عربستان باعث شد قرارداد کاهش توليد که تا پايان ماه مارس اعتبار دارد تمديد نشود و پس از آن، کشورها به هر ميزان که تمايل دارند نفت توليد کنند. در پي اين اتفاقات، قيمت نفت برنت روز جمعه، 6 مارس، 9.4 درصد کاهش يافت که بيشترين کاهش روزانه پس از دسامبر 2008 بود. با آغاز جنگ نفتي بين عربستان و روسيه، عربستان قيمت نفت خود را به‌شدت کاهش داد و تخفيف زيادي براي مشتريان خود در نظر گرفت. اين اقدام باعث شد قيمت نفت برنت در نخستين روز هفته دوم ماه مارس به زير 35 دلار سقوط کند. پس از اين سقوط شديد، قيمت نفت اندکي افزايش داشت اما با اعلام عربستان مبني‌بر افزايش توليد در ماه آوريل تا روزانه 12.3 ميليون بشکه مجددا قيمت نفت کاهش يافت. به نظر مي‌رسد عربستان به دنبال هرچه پايين‌تر آوردن قيمت نفت باشد تا روسيه را متقاعد به همکاري کند. در مقابل، روسيه اعلام کرده است در برابر قيمت‌هاي پايين نفت آسيب کمي خواهد ديد و آمادگي خود را براي قيمت پايين نفت اعلام کرده است. در نظرسنجي رويترز از کارشناسان نفتي مشخص شد که اکثر آنها معتقدند قيمت نفت برنت در کريدور 30 دلار هر بشکه باقي خواهد ماند.
يعني توليدکنندگان نفت حداقل نيمي از درآمد خود را تا اينجا از دست داده‌اند. به‌صورت دقيق‌تر، قيمت نفت برنت در سه‌ماهه دوم 2020 حدود 34.87 دلار هر بشکه، و براي سه‌ماهه سوم، 39.05 و براي سه‌ماهه چهارم 44.08 دلار و براي کل سال 42 دلار پيش‌بيني مي‌شود. پيش‌بيني‌ها در فوريه حاکي از آن بود که قيمت نفت برنت در کل سال 2020 به‌صورت متوسط 60.63 دلار خواهد بود. نتيجه مي‌گيريم که افزايش عرضه در چنين روزهايي نشان از بي‌خردي تصميم‌گيران برخي از کشورها به‌ویژه عربستان سعودي و امارات متحده عربي دارد.
از طرف ديگر، به گزارش ريستاد تقاضاي نفت در حدود چهار ميليون بشکه در روز در ماه فوريه کمتر شد. دليل آن اتفاقاتي است که در اين چند ماه افتاد. يکي از آن اتفاقات شيوع بيماري کوويد 19 در چين و به‌دنبال آن کمترشدن تقاضا براي خريد محصول در بازار چين بود؛ برای مثال از ابتداي فوريه فروشگاه‌هاي اپل در سراسر چين تعطيل شدند. انتقال بيماري به ديگر کشورها موجب کاهش فعاليت‌هاي اقتصادي و نتيجتا کاهش تقاضا براي مصرف حامل‌هاي انرژي‌اي شد که به نفت خام و گاز وابسته هستند. از طرف ديگر، در سياست‌گذاري مالي تغييراتي صورت گرفت. اکثر شرکت‌هاي نفت و گاز از سرمايه‌گذاري‌هاي آتي براي توسعه بيشتر حوزه‌هاي انرژي‌هاي فسيلي خودداري کردند. شاخص سهام اس‌پي500 اعلام کرد که در بازار سهام نيويورک شرکت‌ها بيش از پنج تريليون دلار از ارزش خود را از دست داده‌اند. به اين ترتيب، شاخص بخش انرژي آمريکا 50 درصد نسبت به اوج 52 هفته آن پايين آمده و عملکرد بدتري نسبت به ساير بخش‌ها داشته است. نرخ سود 10 ‌ساله خزانه‌داري آمريکا يک‌بار ديگر در روز دوشنبه به پايين‌ترين حد خود رسيد. همچنين با شکست مذاکرات توليدکنندگان نفت در وين و آغاز يک جنگ قيمت که ارزش نفت را بيش از اين پايين مي‌آورد، بازار سهام در خاورميانه سقوط کرد. ارزش سهام آرامکوي عربستان براي اولين‌بار به کمتر از عرضه اوليه آن در بورس رسيد. سهام اين شرکت 3.9 درصد در رياض سقوط کرد و 31.7 ريال عربستان معامله شد يعني کمتر از 32 ريالي که در عرضه اوليه آن در ماه دسامبر فروخته شده بود. مآلا دولت آمريکا تعهد کرد که 700 ميليارد دلار به بازارهاي مالي تزريق کند. فدرال رزرو نرخ بهره را تقريبا به صفر رساند تا بتواند نهادهاي پولي را به سرمايه‌گذاري بيشتر در بخش‌هاي توليدي و خدماتي تشويق کند. نتيجه مي‌گيريم که وقوع چنين اتفاقاتي مانند شيوع بيماري کوويد 19 در سراسر دنيا تقاضاي بازار به اين ماده حياتي را کم و کمتر کند. هم‌پوشاني بي‌خردي و وضعيت‌هاي تصادفي در بازار نفت خام، توليدکنندگان نفت را به چنين روزگاري انداخته است.
در اين ميان، اگر بخواهيم بدانيم که اين ماده سياه با ايران چه رابطه‌اي دارد، بهتر است نگاهي به کتاب جايزه اثر دانيل يرگين انداخته شود. صدها سال قبل اين ماده در جوي‌هاي بادکوبه روان بود و از آن به‌عنوان نفت چراغ در اشعار فارسي‌زبانان ياد شده است. اما از ابتداي کشف منابع نفتي در خاورميانه و حفر اولين چاه در منطقه تمبي مسجد‌سليمان، همواره در تحولات مربوط به فناوري، اکتشاف، استخراج، انتقال، پالايش، قيمت‌گذاري و سياست‌گذاري کشورها و شرکت‌ها، بازيگري به‌نام ايران وجود داشته است. اما اين‌بار در اجلاس وزاري نفتي کشورهاي اوپک و غيراوپک ما چه کرديم؟ چه مقدار بر تصميم‌گيري‌ها تأثير داشتيم؟ در خبر ارسالي ازسوی يورونيوز وزير نفت ايران در حين رفتن به جلسه با خبرنگار بلومبرگ مصاحبه مي‌کند. به زبان انگليسي مي‌گويد که قرار است 500 هزار بشکه در روز از توليد نفت خام اوپک کم شود. خبرنگار به انگيسي مي‌پرسد چقدر ايران بايد از مقدار توليد خود کم کند. وزير نفت اين‌بار به فارسي جواب مي‌دهد که «ديگه چيزي نمونده که کم کنيم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.