نوروز پیروز
قطبالدین صادقی
هزاران سال است «نوروز» بزرگترین جشن ملی ماست و به نحوی شگفتانگیز با همه اصول اعتقادی (اساطیر و باورها)، شیوههاى معیشتی (رابطه با زمین و کشاورزی) و ارکان اجتماعی (شیوههای همزیستی و پیوند جمعی) ما پیوند خورده است، بنابراین میتوان برای آن سه ریشه، سه معنا و سه وجه اساسى یافت. 1- وجه اساطیری و ماوراءالطبیعه آن این است که بر طبق باوری مقدس و کهن «دادار» جهان را به یاری شش ایزد یاریدهنده یا شش «امشا سپند»، در شش مرحله آفرید. دادار پس از خلقت آسمان و آب و زمین و گیاه و حیوان، سرانجام «انسان»، شاهبیت کائنات را در آخرین روز سال کبیسه خلق کرد و به این ترتیب آسوده شد و این گونه این همزمانشدن «کمال خلقت» با «آفرینش انسان» فرصتی بزرگ برای برپایی جشن بود که به نوروز افتاده است. از سوی دیگر «نوروز» وعدهگاه و لحظه دیدار دوباره ما با روانهای درگذشته نیاکان ما و ارواح طیبه آنهاست. چون ماه فروردین یعنی ماه «فر وهر- فه ره وه هه ر ها، یا پارههای نوری که از روشنایی ذات اهورایی جدا شدهاند و کالبد خاکى (انسان) پذیرفتهاند و به زمین آمدهاند تا همچون سربازان ایزدی در طول زندگانی خود با نیروی اهریمن و جهل و تاریکی مبارزه کنند. این «فرو هر»ها یا روانهای درگذشته، پس از مرگ تنها سالی یک بار میتوانند به خانه و کاشانه خویش و نزد عزیزان خود بازگردند و لحظه دیدار همان نوروز یا اول فروردین (ماه فر وهر)هاست. افروختن آتش بر بام خانهها (نزد کردها و زرتشتیان) در شب نوروز نیز برای هدایتکردن آن ارواح است تا راه خانه خود و کسان خود را بهدرستی بازیابند. از این نظر نوروز جشنی دینی و برای پیوند دوباره ما با خویشان و نیکان درگذشته است. 2- از دوره انقلاب کشاورزی به بعد، نوروز برای اجداد ما همواره سرآغاز آمادهکردن زمین برای کار کشت و زرع و کسب رزقوروزی از زمینى بوده که به نحوی تلخ و جانفرسا ماهها زیر برف یخ و سرما و خس و خاشاک، مدفون بوده است. با برپایی آتش نوروز از طریق جمعآوری و سوزاندن خس و خاشاکهای جمعشده، ما هزاران سال است آموختهایم که باید زمین را پاک، گرم و آماده كنیم تا در طلیعه بهار آماده باروری بهتر و بیشتر باشد و نیز با انداختن سفره هفتسین به شکلی نمادین و آرزوشده، سالی پر از خیر و برکت و فراوانی را برای زمین و خانه و زندگانی خود از «دادار» بخواهیم و با سبزکردن گندم، به عنوان مهمترین نماد سفره، آرزومندی خود برای تأمین پایه اصلی حیات خود یعنی «تولید گندم» و بهدستآوردن «نان» را نشان دهیم. 3- نوروز تنها نماد و پیوندگاه دین و نان نیست، مهمترین عملکرد دیگرش که دستکمی از دو بعد پیشین ندارد، عملکرد «اجتماعی» آن است. نوروز به عنوان سرآغازی نوین و مبارک (که یادآور بازگشت به یک زمان ازلی مقدس است)، از دیرباز مظهر وحدت، همدلی، آشتی و یگانگی همه اقشار، تودهها، اصناف و اقوام دور و نزدیک بوده است. فرصتی بوده است بزرگ تا همگان از هم حلالیت بطلبند، دوباره شادی و دوستی کنند و با رفع کدورتها، منزه شوند و زنگارهای روحی، جسمی، فکری و درونی خود را تماما بزدایند. از همه مهمتر در تظاهراتی دموکراتیک و اجتماعی مانند برپایی مراسم کارناوالی «میر نوروزی» (میر میران کردى) که اجرای آیینی آن طی هزاران سال، یکی از مفاخر ارزشمند بلوغ فکرى و توانایی فرهنگی کردی است، به قول «میخائیل باختین» پژوهشگر پرآوازه روس، نیاکان ما توانستهاند حقایق کتمانشده، سخنان نگفته، انتقادهاى تند اجتماعی و یورش به بیعدالتیها را به نمایش درآورند. اینکه در برخی از باورهای کردان عراق و سوریه و ترکیه، آنها خود را فرزندان «کاوه آهنگر» میپندارند و زمان شورش او علیه دشمن غاصب و بیگانه برای نجات جان مردمان و فرزندان و سرزمین خود را مصادف با نوروز میدانند، دقیقا اشاره به این بعد اجتماعی-سیاسی و مطالبات برحق مردمی آنان دارد. بنابراین ارزش ماندگار و جایگاه بسیار رفیع «نوروز» به دلیل پیوند این سه رویکرد متفاوت و یکیشدن این سه لایه معنایی بزرگ است که به نحوی شگفتانگیز و ریشهای در ناخودآگاه قومی میلیونها کرد و ایرانی هنوز زنده، الهامبخش و پابرجاست. نوروز بر همگان مبارک! امیدوارم نوروز 1399 نقطه پایانی باشد فرخنده و مبارک بر همه مصائب، رنجها، ترسها، دلشورهها و مرگهای تلخ، ناخواسته و ناگواری که در سال 1398، همه شور، شادی، آرامش، خلاقیت و اندیشه ما را یکسره به یغما برد!
هزاران سال است «نوروز» بزرگترین جشن ملی ماست و به نحوی شگفتانگیز با همه اصول اعتقادی (اساطیر و باورها)، شیوههاى معیشتی (رابطه با زمین و کشاورزی) و ارکان اجتماعی (شیوههای همزیستی و پیوند جمعی) ما پیوند خورده است، بنابراین میتوان برای آن سه ریشه، سه معنا و سه وجه اساسى یافت. 1- وجه اساطیری و ماوراءالطبیعه آن این است که بر طبق باوری مقدس و کهن «دادار» جهان را به یاری شش ایزد یاریدهنده یا شش «امشا سپند»، در شش مرحله آفرید. دادار پس از خلقت آسمان و آب و زمین و گیاه و حیوان، سرانجام «انسان»، شاهبیت کائنات را در آخرین روز سال کبیسه خلق کرد و به این ترتیب آسوده شد و این گونه این همزمانشدن «کمال خلقت» با «آفرینش انسان» فرصتی بزرگ برای برپایی جشن بود که به نوروز افتاده است. از سوی دیگر «نوروز» وعدهگاه و لحظه دیدار دوباره ما با روانهای درگذشته نیاکان ما و ارواح طیبه آنهاست. چون ماه فروردین یعنی ماه «فر وهر- فه ره وه هه ر ها، یا پارههای نوری که از روشنایی ذات اهورایی جدا شدهاند و کالبد خاکى (انسان) پذیرفتهاند و به زمین آمدهاند تا همچون سربازان ایزدی در طول زندگانی خود با نیروی اهریمن و جهل و تاریکی مبارزه کنند. این «فرو هر»ها یا روانهای درگذشته، پس از مرگ تنها سالی یک بار میتوانند به خانه و کاشانه خویش و نزد عزیزان خود بازگردند و لحظه دیدار همان نوروز یا اول فروردین (ماه فر وهر)هاست. افروختن آتش بر بام خانهها (نزد کردها و زرتشتیان) در شب نوروز نیز برای هدایتکردن آن ارواح است تا راه خانه خود و کسان خود را بهدرستی بازیابند. از این نظر نوروز جشنی دینی و برای پیوند دوباره ما با خویشان و نیکان درگذشته است. 2- از دوره انقلاب کشاورزی به بعد، نوروز برای اجداد ما همواره سرآغاز آمادهکردن زمین برای کار کشت و زرع و کسب رزقوروزی از زمینى بوده که به نحوی تلخ و جانفرسا ماهها زیر برف یخ و سرما و خس و خاشاک، مدفون بوده است. با برپایی آتش نوروز از طریق جمعآوری و سوزاندن خس و خاشاکهای جمعشده، ما هزاران سال است آموختهایم که باید زمین را پاک، گرم و آماده كنیم تا در طلیعه بهار آماده باروری بهتر و بیشتر باشد و نیز با انداختن سفره هفتسین به شکلی نمادین و آرزوشده، سالی پر از خیر و برکت و فراوانی را برای زمین و خانه و زندگانی خود از «دادار» بخواهیم و با سبزکردن گندم، به عنوان مهمترین نماد سفره، آرزومندی خود برای تأمین پایه اصلی حیات خود یعنی «تولید گندم» و بهدستآوردن «نان» را نشان دهیم. 3- نوروز تنها نماد و پیوندگاه دین و نان نیست، مهمترین عملکرد دیگرش که دستکمی از دو بعد پیشین ندارد، عملکرد «اجتماعی» آن است. نوروز به عنوان سرآغازی نوین و مبارک (که یادآور بازگشت به یک زمان ازلی مقدس است)، از دیرباز مظهر وحدت، همدلی، آشتی و یگانگی همه اقشار، تودهها، اصناف و اقوام دور و نزدیک بوده است. فرصتی بوده است بزرگ تا همگان از هم حلالیت بطلبند، دوباره شادی و دوستی کنند و با رفع کدورتها، منزه شوند و زنگارهای روحی، جسمی، فکری و درونی خود را تماما بزدایند. از همه مهمتر در تظاهراتی دموکراتیک و اجتماعی مانند برپایی مراسم کارناوالی «میر نوروزی» (میر میران کردى) که اجرای آیینی آن طی هزاران سال، یکی از مفاخر ارزشمند بلوغ فکرى و توانایی فرهنگی کردی است، به قول «میخائیل باختین» پژوهشگر پرآوازه روس، نیاکان ما توانستهاند حقایق کتمانشده، سخنان نگفته، انتقادهاى تند اجتماعی و یورش به بیعدالتیها را به نمایش درآورند. اینکه در برخی از باورهای کردان عراق و سوریه و ترکیه، آنها خود را فرزندان «کاوه آهنگر» میپندارند و زمان شورش او علیه دشمن غاصب و بیگانه برای نجات جان مردمان و فرزندان و سرزمین خود را مصادف با نوروز میدانند، دقیقا اشاره به این بعد اجتماعی-سیاسی و مطالبات برحق مردمی آنان دارد. بنابراین ارزش ماندگار و جایگاه بسیار رفیع «نوروز» به دلیل پیوند این سه رویکرد متفاوت و یکیشدن این سه لایه معنایی بزرگ است که به نحوی شگفتانگیز و ریشهای در ناخودآگاه قومی میلیونها کرد و ایرانی هنوز زنده، الهامبخش و پابرجاست. نوروز بر همگان مبارک! امیدوارم نوروز 1399 نقطه پایانی باشد فرخنده و مبارک بر همه مصائب، رنجها، ترسها، دلشورهها و مرگهای تلخ، ناخواسته و ناگواری که در سال 1398، همه شور، شادی، آرامش، خلاقیت و اندیشه ما را یکسره به یغما برد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.