پطرزبورگ ورای پطرزبورگ
علی شروقی
از «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی امسال سه ترجمه منتشر شد. من ترجمه فرزانه طاهری را خواندهام که در نشر مرکز درآمده است و نکاتی که در این نوشته درباره این رمان میگویم، بر مبنای همین ترجمه است. «پطرزبورگ» رمانی است که داستان و فرم آن از حالوهوای سیاسی و اجتماعی و فکری و تاریخیای که وقایع رمان در آن اتفاق میافتد، تغذیه میکند. وقایع رمان «پطرزبورگ» در سال 1905 در روسیه اتفاق میافتد؛ سالی که روسیه به لحاظ سیاسی بحرانی است، اعتراض کارگران به وضع معیشتیشان به کشتاری فجیع که در تاریخ روسیه به «یکشنبه خونین» معروف است انجامیده و گروههای زیرزمینی تروریستی فعالاند و دستبهکار ترور مقامات سیاسی مستبد و مرتجع. طرح و توطئه رمان «پطرزبورگ» متأثر از این حالوهواست؛ حالوهوایی سخت ناپایدار که در آن گویی همه چیز در آستانه فروپاشی است. البته فروپاشی در رمان بیهلی از حد فروپاشی سیاسی فراتر میرود و جنبهای استعاری، سمبلیک، انسانی و هستیشناختی مییابد که این یکی از عواملی است که باعث میشود رمان از حدومرزهای زمانه خود فراتر برود و ماندگار شود. از طرفی در این رمان، چنانکه در پیشگفتار مترجمان انگلیسی نسخه سال 1922
آن اشاره شده (ترجمه این پیشگفتار به ترجمه فارسی متن رمان ضمیمه شده است) ما با دو پطرزبورگ مواجهیم: یکی پطرزبورگ واقعی و دیگری پطرزبورگ شبحگون و غیرواقعی و سیال. آدمهای این رمان نیز در عین واقعیبودن کیفیاتی وهمآلود دارند. بهطورکلی درهمتنیدگی واقعیت و وهم، درهمتنیدگی واقعیت و چیزی ورای واقعیت، را در تمام عناصر تشکیلدهنده این رمان میتوان تشخیص داد. در صفحه 262 رمان عبارتی هست که دقیقا گویای همین کیفیت دوگانه است: «همه چیز واقعی است - و بااینحال کاملا واقعی نیست...». نکته دیگری که به فرم رمان بازمیگردد، تقابل ساختهای صلب هندسی با ساختهای سیال بازیگوش آشوبگر است که این نمایانگر زمانهای است که در آن امور صلب در معرض انهدام و فروپاشیاند و بیهلی این را بهخوبی در فرم رمان متجلی ساخته است و در این قضیه البته رویکرد کمیک و طنزآلود و کنایی بیهلی به کاراکترها و کلیت قصه هم نقش مهمی ایفا میکند. و دست آخر اینکه پشت این رمان کولهباری غنی از تجربه زیسته، ادبیات، فلسفه، موسیقی، نقاشی و ... هست. نگاه کنید به ارجاعات فراوان رمان به ادبیات باشکوه قرن نوزدهم روسیه، از جمله ارجاع به آثار پوشکین، داستایفسکی و
گوگول. بیهلی نیروی ادبیات کلاسیک روسیه و دانش خود از این ادبیات را به کار میاندازد، آن را با نقاشی، موسیقی، فلسفه، سیاست و ریاضیات میآمیزد و رمانی مدرن خلق میکند که در عین پیوند با گذشته، از آن گسسته است؛ رمانی که به اعتقاد ولادیمیر نابوکوف در کنار «مسخ» کافکا، «در جستوجوی زمان از دست رفته» پروست و «اولیس» جویس یکی از برجستهترین شاهکارهای منثور قرن بیستم است.
پطرزبورگ، آندرِی بیِهلی، ترجمه فرزانه طاهری، نشر مرکز
از «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی امسال سه ترجمه منتشر شد. من ترجمه فرزانه طاهری را خواندهام که در نشر مرکز درآمده است و نکاتی که در این نوشته درباره این رمان میگویم، بر مبنای همین ترجمه است. «پطرزبورگ» رمانی است که داستان و فرم آن از حالوهوای سیاسی و اجتماعی و فکری و تاریخیای که وقایع رمان در آن اتفاق میافتد، تغذیه میکند. وقایع رمان «پطرزبورگ» در سال 1905 در روسیه اتفاق میافتد؛ سالی که روسیه به لحاظ سیاسی بحرانی است، اعتراض کارگران به وضع معیشتیشان به کشتاری فجیع که در تاریخ روسیه به «یکشنبه خونین» معروف است انجامیده و گروههای زیرزمینی تروریستی فعالاند و دستبهکار ترور مقامات سیاسی مستبد و مرتجع. طرح و توطئه رمان «پطرزبورگ» متأثر از این حالوهواست؛ حالوهوایی سخت ناپایدار که در آن گویی همه چیز در آستانه فروپاشی است. البته فروپاشی در رمان بیهلی از حد فروپاشی سیاسی فراتر میرود و جنبهای استعاری، سمبلیک، انسانی و هستیشناختی مییابد که این یکی از عواملی است که باعث میشود رمان از حدومرزهای زمانه خود فراتر برود و ماندگار شود. از طرفی در این رمان، چنانکه در پیشگفتار مترجمان انگلیسی نسخه سال 1922
آن اشاره شده (ترجمه این پیشگفتار به ترجمه فارسی متن رمان ضمیمه شده است) ما با دو پطرزبورگ مواجهیم: یکی پطرزبورگ واقعی و دیگری پطرزبورگ شبحگون و غیرواقعی و سیال. آدمهای این رمان نیز در عین واقعیبودن کیفیاتی وهمآلود دارند. بهطورکلی درهمتنیدگی واقعیت و وهم، درهمتنیدگی واقعیت و چیزی ورای واقعیت، را در تمام عناصر تشکیلدهنده این رمان میتوان تشخیص داد. در صفحه 262 رمان عبارتی هست که دقیقا گویای همین کیفیت دوگانه است: «همه چیز واقعی است - و بااینحال کاملا واقعی نیست...». نکته دیگری که به فرم رمان بازمیگردد، تقابل ساختهای صلب هندسی با ساختهای سیال بازیگوش آشوبگر است که این نمایانگر زمانهای است که در آن امور صلب در معرض انهدام و فروپاشیاند و بیهلی این را بهخوبی در فرم رمان متجلی ساخته است و در این قضیه البته رویکرد کمیک و طنزآلود و کنایی بیهلی به کاراکترها و کلیت قصه هم نقش مهمی ایفا میکند. و دست آخر اینکه پشت این رمان کولهباری غنی از تجربه زیسته، ادبیات، فلسفه، موسیقی، نقاشی و ... هست. نگاه کنید به ارجاعات فراوان رمان به ادبیات باشکوه قرن نوزدهم روسیه، از جمله ارجاع به آثار پوشکین، داستایفسکی و
گوگول. بیهلی نیروی ادبیات کلاسیک روسیه و دانش خود از این ادبیات را به کار میاندازد، آن را با نقاشی، موسیقی، فلسفه، سیاست و ریاضیات میآمیزد و رمانی مدرن خلق میکند که در عین پیوند با گذشته، از آن گسسته است؛ رمانی که به اعتقاد ولادیمیر نابوکوف در کنار «مسخ» کافکا، «در جستوجوی زمان از دست رفته» پروست و «اولیس» جویس یکی از برجستهترین شاهکارهای منثور قرن بیستم است.
پطرزبورگ، آندرِی بیِهلی، ترجمه فرزانه طاهری، نشر مرکز
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.