کابوس هولناک اتوود
مژده دقیقی
بسیاری از کتابخوانهای ایرانی بیشتر از آنکه رمان «سرگذشت ندیمه» را خوانده باشند، از طریق مجموعه تلویزیونی موفقی با همین نام با اثر جذاب مارگرت اتوود آشنا شدهاند. مجموعهای تلویزیونی در سه فصل که روح زمان و رفتار نابخردانه برخی سیاستمداران، در کنار داستان پرکشش اتوود، بر موفقیت آن افزودند و فضای هراسآور جمهوری گیلیاد را در نظر تماشاگران هرچه واقعیتر و نزدیکتر جلوه دادند. رمان پرخواننده سرگذشت ندیمه، که در سال 1985 منتشر شده، اکنون دیگر اثری کلاسیک محسوب میشود. بااینحال، نمایش مجموعه تلویزیونی «سرگذشت ندیمه»، که تولید آن در 2016 آغاز شد و تا سال 2019 سه فصل آن به نمایش درآمد، موجب شد فروش رمان بار دیگر سیر صعودی پیدا کند و بر سر زبانها بیفتد. مارگرت اتوودِ کانادایی هم از استقبال چشمگیر مخاطبان از مجموعه تلویزیونی ـ و بهتبع آن از رمان «سرگذشت ندیمه» ـ سر ذوق آمد و پس از بیشتر از
30 سال مقاومت، سرانجامِ جمهوری گیلیاد را در رمان «وصایا» پی گرفت. این رمان، که در پاییز 2019 منتشر شد، بلافاصله به فهرست نهایی جایزه بوکر راه یافت و دومین بوکر را ـ اگرچه به طور مشترک ـ برای اتوود به ارمغان آورد. «وصایا» ماجراهای «سرگذشت ندیمه» را در سیری خطی دنبال نمیکند. نویسنده حتی دغدغه آن ندارد که همه قهرمانها و ضدقهرمانهای آن رمان را اینبار نیز به میدان بیاورد یا دستکم سرنوشتشان را روشن کند. از جون آزبرن یا همان آففرد، قهرمان «سرگذشت ندیمه»، نشان چندانی در «وصایا» باقی نیست. با وجود نقش پررنگ ماجرا و تعلیق قدرتمندی که در «وصایا» وجود دارد، اتوود داستانش را مانند رمان جنایی پیش نمیبرد و درصدد روشنکردن معماهای کوچک فردی نیست. پرسشهای مهمتری را در ذهن خواننده مطرح میکند و او را به اندیشیدن درباره چرایی و چگونگی پیدایش یک دیکتاتوری وامیدارد. چه شد که اجزای جامعهای در ظاهر دموکراتیک تسلیم عوامل استبداد جمعی شدند؟ جمهوری گیلیاد چگونه شکل گرفت و با چه سازوکاری موفق شد دههها بر روح و جسم شهروندانش حاکم باشد و به جنایاتش ادامه دهد؟ رمان اخیر مارگرت اتوود به لحاظ زمانی پانزده سال با صحنه پایانی «سرگذشت ندیمه» فاصله دارد. جمهوری گیلیاد به تاریخ پیوسته و تاریخنگاران و تحلیلگران در جستوجوی ریشههای این کابوس هولناکاند. اتوود همزمان سه روایت را از زاویه دید سه شخصیت پیش میبرد، و این روایتهای موازی را چنان در هم میتند که خواننده برای یافتن پاسخ پرسشهای خود با متن درگیر باشد. روایتها هنرمندانه به هم چفت میشوند و اتوود، همچون رهبر ارکستر ماهری، واقعیتهای داستانیاش را در زمان مناسب و به شیوهای هدفمند از زبان این سه شخصیت بیان میکند. سه روایت رمان را سه زن پیش میبرند؛ «وصایا» نیز مانند «سرگذشت ندیمه» داستان زنان است، داستان سرکوب زنان. خاطرات خاله لیدیا، یکی از ارکان سرکوب و تربیت زنان در جمهوری گیلیاد، به بسیاری از پرسشها درباره چگونگی پیدایش و فرازوفرود این دیکتاتوری پاسخ میدهد و با پرهیز از نگرشِ سیاهوسفید، نشان میدهد که او تحت چه شرایطی باقیماندن در رکاب چنین حکومتی را انتخاب کرده است. شهادتهای اگنس و نیکول دو روایت دیگر رمان را شکل میدهند؛ اولی در کودکی ربوده شده و در سایه آموزشهای جمهوری گیلیاد رشد کرده است، و دیگری در گیلیاد به دنیا آمده ولی سرنوشتش بهگونهای رقم خورده که از آن تأثیر نپذیرفته است. این سه روایت در بستر ماجرایی نفسگیر به هم گره خوردهاند و اتوود بار دیگر موفق به خلق اثری شده است که شور خواندن را در خواننده برمیانگیزد. پیش از انتشار «وصایا» همه نشانهها از استقبال گسترده از این رمان خبر میداد؛ جایزه بوکر نیز بر موفقیت آن افزود. تولیدکنندگان مجموعه تلویزیونی سرگذشت ندیمه هم از تولید فصل چهارم این مجموعه بر اساس رمان «وصایا» خبر دادهاند. تردیدی نیست که چنین موفقیتی برای یک کتاب انتشار ترجمههای فارسی شتابزدهای از آن را رقم خواهد زد. امیدوارم فارسیزبانان بخت آن را داشته باشند که «وصایا» را با ترجمهای درخور این رمان پرکشش بخوانند.
بسیاری از کتابخوانهای ایرانی بیشتر از آنکه رمان «سرگذشت ندیمه» را خوانده باشند، از طریق مجموعه تلویزیونی موفقی با همین نام با اثر جذاب مارگرت اتوود آشنا شدهاند. مجموعهای تلویزیونی در سه فصل که روح زمان و رفتار نابخردانه برخی سیاستمداران، در کنار داستان پرکشش اتوود، بر موفقیت آن افزودند و فضای هراسآور جمهوری گیلیاد را در نظر تماشاگران هرچه واقعیتر و نزدیکتر جلوه دادند. رمان پرخواننده سرگذشت ندیمه، که در سال 1985 منتشر شده، اکنون دیگر اثری کلاسیک محسوب میشود. بااینحال، نمایش مجموعه تلویزیونی «سرگذشت ندیمه»، که تولید آن در 2016 آغاز شد و تا سال 2019 سه فصل آن به نمایش درآمد، موجب شد فروش رمان بار دیگر سیر صعودی پیدا کند و بر سر زبانها بیفتد. مارگرت اتوودِ کانادایی هم از استقبال چشمگیر مخاطبان از مجموعه تلویزیونی ـ و بهتبع آن از رمان «سرگذشت ندیمه» ـ سر ذوق آمد و پس از بیشتر از
30 سال مقاومت، سرانجامِ جمهوری گیلیاد را در رمان «وصایا» پی گرفت. این رمان، که در پاییز 2019 منتشر شد، بلافاصله به فهرست نهایی جایزه بوکر راه یافت و دومین بوکر را ـ اگرچه به طور مشترک ـ برای اتوود به ارمغان آورد. «وصایا» ماجراهای «سرگذشت ندیمه» را در سیری خطی دنبال نمیکند. نویسنده حتی دغدغه آن ندارد که همه قهرمانها و ضدقهرمانهای آن رمان را اینبار نیز به میدان بیاورد یا دستکم سرنوشتشان را روشن کند. از جون آزبرن یا همان آففرد، قهرمان «سرگذشت ندیمه»، نشان چندانی در «وصایا» باقی نیست. با وجود نقش پررنگ ماجرا و تعلیق قدرتمندی که در «وصایا» وجود دارد، اتوود داستانش را مانند رمان جنایی پیش نمیبرد و درصدد روشنکردن معماهای کوچک فردی نیست. پرسشهای مهمتری را در ذهن خواننده مطرح میکند و او را به اندیشیدن درباره چرایی و چگونگی پیدایش یک دیکتاتوری وامیدارد. چه شد که اجزای جامعهای در ظاهر دموکراتیک تسلیم عوامل استبداد جمعی شدند؟ جمهوری گیلیاد چگونه شکل گرفت و با چه سازوکاری موفق شد دههها بر روح و جسم شهروندانش حاکم باشد و به جنایاتش ادامه دهد؟ رمان اخیر مارگرت اتوود به لحاظ زمانی پانزده سال با صحنه پایانی «سرگذشت ندیمه» فاصله دارد. جمهوری گیلیاد به تاریخ پیوسته و تاریخنگاران و تحلیلگران در جستوجوی ریشههای این کابوس هولناکاند. اتوود همزمان سه روایت را از زاویه دید سه شخصیت پیش میبرد، و این روایتهای موازی را چنان در هم میتند که خواننده برای یافتن پاسخ پرسشهای خود با متن درگیر باشد. روایتها هنرمندانه به هم چفت میشوند و اتوود، همچون رهبر ارکستر ماهری، واقعیتهای داستانیاش را در زمان مناسب و به شیوهای هدفمند از زبان این سه شخصیت بیان میکند. سه روایت رمان را سه زن پیش میبرند؛ «وصایا» نیز مانند «سرگذشت ندیمه» داستان زنان است، داستان سرکوب زنان. خاطرات خاله لیدیا، یکی از ارکان سرکوب و تربیت زنان در جمهوری گیلیاد، به بسیاری از پرسشها درباره چگونگی پیدایش و فرازوفرود این دیکتاتوری پاسخ میدهد و با پرهیز از نگرشِ سیاهوسفید، نشان میدهد که او تحت چه شرایطی باقیماندن در رکاب چنین حکومتی را انتخاب کرده است. شهادتهای اگنس و نیکول دو روایت دیگر رمان را شکل میدهند؛ اولی در کودکی ربوده شده و در سایه آموزشهای جمهوری گیلیاد رشد کرده است، و دیگری در گیلیاد به دنیا آمده ولی سرنوشتش بهگونهای رقم خورده که از آن تأثیر نپذیرفته است. این سه روایت در بستر ماجرایی نفسگیر به هم گره خوردهاند و اتوود بار دیگر موفق به خلق اثری شده است که شور خواندن را در خواننده برمیانگیزد. پیش از انتشار «وصایا» همه نشانهها از استقبال گسترده از این رمان خبر میداد؛ جایزه بوکر نیز بر موفقیت آن افزود. تولیدکنندگان مجموعه تلویزیونی سرگذشت ندیمه هم از تولید فصل چهارم این مجموعه بر اساس رمان «وصایا» خبر دادهاند. تردیدی نیست که چنین موفقیتی برای یک کتاب انتشار ترجمههای فارسی شتابزدهای از آن را رقم خواهد زد. امیدوارم فارسیزبانان بخت آن را داشته باشند که «وصایا» را با ترجمهای درخور این رمان پرکشش بخوانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.