ادبیات در تالار تشریح
شیما بهرهمند
پرداختن به زندگی خصوصی یک انسان مگر چه اشکالی دارد، مگر حتما ادبیات باید سیاسی باشد؟ پاسخِ فریبرز رئیسدانا به این پرسش که بیش از یک دهه پیش آن را مطرح کرد و هنوز مسئله ادبیاتِ ما است، این است که «ادبیات باید سیاستگریز نباشد زیرا کمتر قلمرویی در روح انسان و روابط اجتماعی از قدرت و آگاهی نویسنده به دور مانده است». او در کتاب «گفتآمدهایی در ادبیات» مینویسد که در معصومانهترین شکل، بخش عمدهای از تولیدات ادبیات داستان اخیر ایران، تولید تشریحی، ناانتقادی، و ترسخورده است. «نویسنده ما میگوید آدمها پشت شیشه جیوهای نشستهاند، من همه آنها را میخوانم، با اضطرابها، رفتارها و انگیزههای ویژهای که از نیازشان بهمثابه یک موجود بیتاریخ برمیخیزد». او به تاریخ مشروطه اشاره میکند که داستاننویسی معاصر ما نیز مانند همه معاصرهای دیگر وامدار این جنبش است و بعد میرسد به کودتا و شکست و رمان افسردگی میشود و در این میان، به نبوغ صادق هدایت و آثار بهیادماندنی چوبک اشاره میکند که در واکنش به آگاهی جمعی پدید آمدهاند و از نمونههای شاخص ادبیات ما در دهههای بعد یاد میکند، از ساعدی و احمد محمود و گلشیری و دولتآبادی و درویشیان که پروایی داشتند و از پلیدی اجتماعی نوشتند.
«ضداجتماعیترین داستانها نیز واجد جنبههای اجتماعیاند». میشل زرافا این حکم خود را در مقاله مفصل خود «داستان بهمثابه شکل ادبی یا نهاد اجتماعی» اثبات میکند و نشان میدهد که شکل و محتوای داستان نسبت به سایر هنرها، از پدیدههای اجتماعی بهگونهای تنگاتنگتر مایه میگیرد و داستان اغلب با لحظهای معین در تاریخ اجتماعی پیوند دارد. زرافا برای بسطِ ایده خود از پروست و فلوبر تا جویس و کافکا، از بالزاک و تولستوی و داستایفسکی تا ساد و رمان نو و بکت، آثار ادبی را بازخوانی میکند تا نسبت ادبیات و اجتماع را در صور مختلف نشان دهد با این تبصره که داستان نیز مانند هر هنر دیگری، شکلهای انقلابی، رادیکال و محافظهکار خود را دارد. اما داستان از هر نوع که باشد، پروستی یا در شکل استاندارد، در چارچوب سخن اجتماعی جای میگیرد.
رئیسدانا در میانه دهه هشتاد، از ادبیات سیاستگریزی میگوید که با ترک معنا ادعای آزادی در برابر هر قیدی دارند و مینویسد «من مثل زرافا فکر میکنم و این را از گوشم بیرون میآورم که ادبیات چیزی غیراجتماعی باشد». شاید وقت آن رسیده باشد که از پس یک دهه و چندی به این مسئله فکر کنیم که چرا ادبیات ما جز حدیثنفس یا تشریحِ تکههای تاریخ کاری از پیش نمیبرد. جداسری ادبیات از اجتماع یا بهقول رئیسدانا خروج داستاننویسان از قلمرو حقیقتجویی و شجاعت بهاضافه کمخوانی و کماندیشی و ناسیاسیشدن چطور به سقوط داستاننویسی منجر شد که در آستانه صدسالگیاش هستیم. اینک میتوان همصدا با زرافا گفت که ادبیات (حتی در محافظهکارترین شکل خود) «خلق یک تقدیر» است و داستان در هر لحظه تاریخ تشریح میکند که بر ما چهچیز چهره مینماید، معنای آن را بیرون میآورد و جهتی را نشانهگذاری میکند که بهسوی آن روانهایم. ادبیات ما با تکوتوک آثار درخور چه تقدیری را وعده میدهد... .
پرداختن به زندگی خصوصی یک انسان مگر چه اشکالی دارد، مگر حتما ادبیات باید سیاسی باشد؟ پاسخِ فریبرز رئیسدانا به این پرسش که بیش از یک دهه پیش آن را مطرح کرد و هنوز مسئله ادبیاتِ ما است، این است که «ادبیات باید سیاستگریز نباشد زیرا کمتر قلمرویی در روح انسان و روابط اجتماعی از قدرت و آگاهی نویسنده به دور مانده است». او در کتاب «گفتآمدهایی در ادبیات» مینویسد که در معصومانهترین شکل، بخش عمدهای از تولیدات ادبیات داستان اخیر ایران، تولید تشریحی، ناانتقادی، و ترسخورده است. «نویسنده ما میگوید آدمها پشت شیشه جیوهای نشستهاند، من همه آنها را میخوانم، با اضطرابها، رفتارها و انگیزههای ویژهای که از نیازشان بهمثابه یک موجود بیتاریخ برمیخیزد». او به تاریخ مشروطه اشاره میکند که داستاننویسی معاصر ما نیز مانند همه معاصرهای دیگر وامدار این جنبش است و بعد میرسد به کودتا و شکست و رمان افسردگی میشود و در این میان، به نبوغ صادق هدایت و آثار بهیادماندنی چوبک اشاره میکند که در واکنش به آگاهی جمعی پدید آمدهاند و از نمونههای شاخص ادبیات ما در دهههای بعد یاد میکند، از ساعدی و احمد محمود و گلشیری و دولتآبادی و درویشیان که پروایی داشتند و از پلیدی اجتماعی نوشتند.
«ضداجتماعیترین داستانها نیز واجد جنبههای اجتماعیاند». میشل زرافا این حکم خود را در مقاله مفصل خود «داستان بهمثابه شکل ادبی یا نهاد اجتماعی» اثبات میکند و نشان میدهد که شکل و محتوای داستان نسبت به سایر هنرها، از پدیدههای اجتماعی بهگونهای تنگاتنگتر مایه میگیرد و داستان اغلب با لحظهای معین در تاریخ اجتماعی پیوند دارد. زرافا برای بسطِ ایده خود از پروست و فلوبر تا جویس و کافکا، از بالزاک و تولستوی و داستایفسکی تا ساد و رمان نو و بکت، آثار ادبی را بازخوانی میکند تا نسبت ادبیات و اجتماع را در صور مختلف نشان دهد با این تبصره که داستان نیز مانند هر هنر دیگری، شکلهای انقلابی، رادیکال و محافظهکار خود را دارد. اما داستان از هر نوع که باشد، پروستی یا در شکل استاندارد، در چارچوب سخن اجتماعی جای میگیرد.
رئیسدانا در میانه دهه هشتاد، از ادبیات سیاستگریزی میگوید که با ترک معنا ادعای آزادی در برابر هر قیدی دارند و مینویسد «من مثل زرافا فکر میکنم و این را از گوشم بیرون میآورم که ادبیات چیزی غیراجتماعی باشد». شاید وقت آن رسیده باشد که از پس یک دهه و چندی به این مسئله فکر کنیم که چرا ادبیات ما جز حدیثنفس یا تشریحِ تکههای تاریخ کاری از پیش نمیبرد. جداسری ادبیات از اجتماع یا بهقول رئیسدانا خروج داستاننویسان از قلمرو حقیقتجویی و شجاعت بهاضافه کمخوانی و کماندیشی و ناسیاسیشدن چطور به سقوط داستاننویسی منجر شد که در آستانه صدسالگیاش هستیم. اینک میتوان همصدا با زرافا گفت که ادبیات (حتی در محافظهکارترین شکل خود) «خلق یک تقدیر» است و داستان در هر لحظه تاریخ تشریح میکند که بر ما چهچیز چهره مینماید، معنای آن را بیرون میآورد و جهتی را نشانهگذاری میکند که بهسوی آن روانهایم. ادبیات ما با تکوتوک آثار درخور چه تقدیری را وعده میدهد... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.