آیا ادبیات چیزی برای ارائه به بالینگران دارد؟
مهدی مظفریساوجی
ارتباط ادبیات با روانپزشکی از دیرباز مورد توجه پژوهشگران و منتقدان بوده است. البته میتوان این دایره را گستردهتر کرد و این رابطه را به هنر و روانپزشکی تعمیم داد. ادبیات، در هر حال از روان آدمی سرچشمه میگیرد و زاییده احساسات و اندیشههایی است که ریشه در جامعه و محیط پیرامون مؤلف دارد. بدیهی است که نمیتوان ادبیات را جدا از روان فرد در نظر گرفت و بهاصطلاح قائل به تفکیک هنر از روان آدمی شد. فِمی اُیبُد در کتاب «ادبیات و روانپزشکی» (ترجمه ناصر همتی و ناصر معین، نشر نیلوفر) به این مسئله نگاهی ژرف داشته و به نوعی وظیفه هنر و علوم انسانی در قبال روانپزشکی را برجستهکردن اهمیت ذهنیت دانسته است. از این نظر شاعران و نویسندگان نقش مهمی در نقل و نقد وضعیت و موقعیت درونی و بیرونی جامعه دارند و به نوعی راوی روانپریشیها و روانگسیختگیهایی هستند که در بزنگاههای سیاسی، اجتماعی و بهطورکلی تاریخی گریبان جامعه را میگیرد و آن را از همه جهت مورد تهاجم و ضربوجرح قرار میدهد. در ایران، حمله مغول در سال ۶۱۶ هجری، و تأثیر آن بر روند و روان ادبیات و بهویژه شعر شاهد مثال خوبی در این زمینه است و میتوان ردپای این جراحت تاریخی را دستکم تا پایان قرن هشتم به وضوح بر روح و روان آثار و اشعار بهجامانده از نویسندگان و شاعران مشاهده کرد.
«ادبیات و روانپزشکی»، مجموعهای از مقالاتی است که پیش از این در مجله «پیشرفتهای درمانی در روانپزشکی» چاپ شدهاند. مخاطب در این کتاب به موضوعات و مطالب معتنابهی نظیر «چرا پزشکان باید داستان بخوانند؟»؛ «جایگاه ادبیات در آموزش پزشکی»؛ «نقش روایتهای خود ـ زیستنامهای و داستانی»؛ «شعر»؛ «نامهها»؛ «مرگ و مردن»؛ «اعتیاد»؛ «سالخوردگی و زوال عقل»؛ «کمتوانیهای ذهنی و درخودماندگی (اوتیسم)» و... برمیخورد که هرکدام محل تأمل، تحلیل و تعلیلاند. این فصول درواقع به توصیف و بازنمایی وضعیت افراد میپردازد؛ تجربه زیسته رنج، خصلت روانپزشکی بهمثابه یک نظام و کار روانپزشکی همچون یک نهاد. بهعبارتی آنچه فصول این کتاب را جداگانه ذیل یک چتر میآورد و به آنها وحدت و انسجام میبخشد تکیه این مطالب و مقالات بر زبان با همه وجوه ارتباطیاش خصوصا به صورت متن ادبی است که همچون منبع و ابزاری برای فهم ما از بیمارانمان و وضعیت آنان عمل میکند. یکی از تکیههای نویسنده در این کتاب بر این نکته است که «آیا ادبیات چیزی برای ارائه به بالینگران دارد؟». تا همین چند دهه پیش، پاسخ این پرسش، بدیهی به نظر میرسید: منظور از مطالعه علوم انسانی عمقبخشیدن به فهم آدمی از «رنج» و خردمندانهکردن کار بالینی بود. در حقیقت تعاملِ پرثمر میان ادبیات و طب، دارای سابقهای دیرپاست. بالینگران بسیاری جستار، رمان و شعر نوشتهاند و نویسندگان بسیاری نیز درونمایههای طبی را برای آثار خود برگزیدهاند. در قرن هجدهم توبیاس اسمالِت که یک پزشک اسکاتلندی بود، با نوشتن کتابهایی چون «ماجراهای رادرِیک رَندوم» (۱۷۴۸) و «سفرهای همفری کلینکر» (۱۷۷۱) بهعنوان یک رماننویس به شهرت رسید. جان کیتس، شاعر رمانتیک بزرگ انگلیسی، پزشکی توانمند بود و لارنس استرن در کتاب مشهورش ـ زندگی و عقاید تریسترام شندی ـ ارجاعات متعددی به پزشکی، سلامت و بیماری دارد (۱۷6۹-۱۷5۹)». از این نظر کتاب حاضر ضمن گشودن دریچهای تازه، چشماندازهای بکر و بدیعی به روی علاقهمندانی میگشاید که از نظر آنها ادبیات و هنر نه دو موضوع و مسئله مجزا و منفک، که پیکر و پایهای واحدند و در حقیقت از یک مبدأ که همانا ذهن و زبان آدمی است، نشأت میگیرد.
ارتباط ادبیات با روانپزشکی از دیرباز مورد توجه پژوهشگران و منتقدان بوده است. البته میتوان این دایره را گستردهتر کرد و این رابطه را به هنر و روانپزشکی تعمیم داد. ادبیات، در هر حال از روان آدمی سرچشمه میگیرد و زاییده احساسات و اندیشههایی است که ریشه در جامعه و محیط پیرامون مؤلف دارد. بدیهی است که نمیتوان ادبیات را جدا از روان فرد در نظر گرفت و بهاصطلاح قائل به تفکیک هنر از روان آدمی شد. فِمی اُیبُد در کتاب «ادبیات و روانپزشکی» (ترجمه ناصر همتی و ناصر معین، نشر نیلوفر) به این مسئله نگاهی ژرف داشته و به نوعی وظیفه هنر و علوم انسانی در قبال روانپزشکی را برجستهکردن اهمیت ذهنیت دانسته است. از این نظر شاعران و نویسندگان نقش مهمی در نقل و نقد وضعیت و موقعیت درونی و بیرونی جامعه دارند و به نوعی راوی روانپریشیها و روانگسیختگیهایی هستند که در بزنگاههای سیاسی، اجتماعی و بهطورکلی تاریخی گریبان جامعه را میگیرد و آن را از همه جهت مورد تهاجم و ضربوجرح قرار میدهد. در ایران، حمله مغول در سال ۶۱۶ هجری، و تأثیر آن بر روند و روان ادبیات و بهویژه شعر شاهد مثال خوبی در این زمینه است و میتوان ردپای این جراحت تاریخی را دستکم تا پایان قرن هشتم به وضوح بر روح و روان آثار و اشعار بهجامانده از نویسندگان و شاعران مشاهده کرد.
«ادبیات و روانپزشکی»، مجموعهای از مقالاتی است که پیش از این در مجله «پیشرفتهای درمانی در روانپزشکی» چاپ شدهاند. مخاطب در این کتاب به موضوعات و مطالب معتنابهی نظیر «چرا پزشکان باید داستان بخوانند؟»؛ «جایگاه ادبیات در آموزش پزشکی»؛ «نقش روایتهای خود ـ زیستنامهای و داستانی»؛ «شعر»؛ «نامهها»؛ «مرگ و مردن»؛ «اعتیاد»؛ «سالخوردگی و زوال عقل»؛ «کمتوانیهای ذهنی و درخودماندگی (اوتیسم)» و... برمیخورد که هرکدام محل تأمل، تحلیل و تعلیلاند. این فصول درواقع به توصیف و بازنمایی وضعیت افراد میپردازد؛ تجربه زیسته رنج، خصلت روانپزشکی بهمثابه یک نظام و کار روانپزشکی همچون یک نهاد. بهعبارتی آنچه فصول این کتاب را جداگانه ذیل یک چتر میآورد و به آنها وحدت و انسجام میبخشد تکیه این مطالب و مقالات بر زبان با همه وجوه ارتباطیاش خصوصا به صورت متن ادبی است که همچون منبع و ابزاری برای فهم ما از بیمارانمان و وضعیت آنان عمل میکند. یکی از تکیههای نویسنده در این کتاب بر این نکته است که «آیا ادبیات چیزی برای ارائه به بالینگران دارد؟». تا همین چند دهه پیش، پاسخ این پرسش، بدیهی به نظر میرسید: منظور از مطالعه علوم انسانی عمقبخشیدن به فهم آدمی از «رنج» و خردمندانهکردن کار بالینی بود. در حقیقت تعاملِ پرثمر میان ادبیات و طب، دارای سابقهای دیرپاست. بالینگران بسیاری جستار، رمان و شعر نوشتهاند و نویسندگان بسیاری نیز درونمایههای طبی را برای آثار خود برگزیدهاند. در قرن هجدهم توبیاس اسمالِت که یک پزشک اسکاتلندی بود، با نوشتن کتابهایی چون «ماجراهای رادرِیک رَندوم» (۱۷۴۸) و «سفرهای همفری کلینکر» (۱۷۷۱) بهعنوان یک رماننویس به شهرت رسید. جان کیتس، شاعر رمانتیک بزرگ انگلیسی، پزشکی توانمند بود و لارنس استرن در کتاب مشهورش ـ زندگی و عقاید تریسترام شندی ـ ارجاعات متعددی به پزشکی، سلامت و بیماری دارد (۱۷6۹-۱۷5۹)». از این نظر کتاب حاضر ضمن گشودن دریچهای تازه، چشماندازهای بکر و بدیعی به روی علاقهمندانی میگشاید که از نظر آنها ادبیات و هنر نه دو موضوع و مسئله مجزا و منفک، که پیکر و پایهای واحدند و در حقیقت از یک مبدأ که همانا ذهن و زبان آدمی است، نشأت میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.