جشن سال نو روي راه ابريشم
فرضيه اشتباهي وجود دارد که عيد نوروز مختص ايرانيهاست اما کشورهاي بسياري در اروپا و آسيا نوروز را به عنوان عيدِ آمدن بهار جشن ميگيرند؛ اين بخشي از ميراثي است که فرهنگ کهن امپراتوري پارس بر جاي گذاشته. البته پيونددادن نوروز به ايران امروزي چندان عجيب نيست چراکه تا پيش از فروپاشي اتحاد شوروي فقط ايران معاصر بود که اين عيد را به صورت رسمي جشن ميگرفت اما از وقتي که کشورهاي حوزه قفقاز و آسياي مرکزي استقلال خودشان را بازيافتند، اين سنت قديمي خود را هم احيا کردند و به نوروز وجهه باستانياش را بازگرداندند.
احياي نوروز در کشورهاي مختلف باعث شد اين سنت کهن، سال 2010 از سوی سازمان ملل به رسميت شناخته شود؛ جشني باستاني با ريشه ايراني که بيش از سه هزار سال گرامي داشته ميشود. نوروز، نَوروز، نووروز، نَوروز، ناوروز يا نِوروز همان اول فرورديني است که بسياري از کشورهاي راهابريشم از افغانستان، جمهوری آذربايجان و ايران تا هند، عراق، قرقيزستان، ترکمنستان و ازبکستان و کوزوو آن را آغاز سال نوي خود ميدانند و جشن ميگيرند. مردمان فرهنگها و مذاهب مختلف اين عيد را با هم شريکاند؛ عيدي که عقبه آن به زرتشتيان برميگردد و در تقويم آنها مقدسترين روز است. بازگشت بهار براي آنها و بعدتر کساني که نوروز را براي جشنگرفتن برگزيدند، نماد پيروزي نيکي بر بدي و شادي بر اندوه است؛ نمادي از داستان بازگشت قدرت آفتاب و رفتن روح زمستان. نوروز داستانهاي زيادي در خود دارد؛ افسانه جمشيد، پادشاه اسطورهاي ايران که همزمان با نوروز باد ارابهاش را به آسمان برد و او را پس از چند سده جنگ با ديوها بر آنها پيروز کرد: «جمشيد دانشمندان را فرمود که آن روز که من به دادگري بنشينم، شما نزد من باشيد تا هر چه در او داد و دادگري است، من انجام دهم و آن روزي
که او به دادگري نشست، روز هرمز بود از ماه فروردين. پس آن روز را نوروز ناميدند». روايتهاي مشابهي از نوروز در فرهنگ هنديها و ترکها وجود دارد در حالي که اسطوره «عمونوروز» معروفترين آنها در ميان کشورهاي آسياي ميانه است.
طي هزاره اخير نوروز تغييراتي کرده و همزمان با گسترشاش در کشورهاي بيشتر با الگوهاي اجتماعي، مذهبي و فرهنگي آنها تلفيق شده است و همين باعث شده در عين وحدت، تنوعي زيبا در اين عيد وجود داشته باشد. در بيشتر مناطق آمادهکردن نمادين آب و آتش روز چهارشنبه پيش از جشن اصلي انجام ميشود و رقصي روحاني دور آتش و آب را در خود دارد؛ جشني که چهارشنبه معمولي پايان سال را به چهارشنبهسوري يا چهارشنبهآتش تبديل ميکند. در جمهوری آذربايجان چهار چهارشنبه منتهي به نوروز جشن گرفته ميشود؛ در قرقيزستان همزمان با نوروز همه ظرفهاي خانه پر ميشوند با اين اميد که سال جديد براي آنها فراواني بياورد و بديمني را از آنها دور نگه دارد. در بيشتر کشورهايي که نوروز را جشن ميگيرند، رسم سرزدن به قبر رفتگان پيش از آغاز جشن نوروز وجود دارد در حالي که خانوادهها با روشنکردن شمع بالاي قبر رفتههاي خود مرگ را به خود يادآوري ميکنند. در قزاقستان صاحبخانهها شب نوروز دو شمع در ورودي خانههايشان روشن ميکنند تا به سال جديد خوشامد بگويند.
ايران
حتما با سنت ايرانيها در نوروز آشنا هستيد. جشن نوروز براي ما ايرانيها يک ماه پيش از آن آغاز ميشود وقتي که در ماه آخر زمستان همه خانهتکاني را شروع ميکنند. با آمدن آخرين چهارشنبه سال جشن ايرانيها هم جديتر ميشود و مردم روحشان را با روشنکردن آتش و دورهمي ميتکانند. همين روزهاست که سروکله حاجيفيروز پيدا ميشود؛ شخصيتي بومي که قرار است با صورت سياه و لباسهاي قرمزش مردم را به خنده بيندازد. آنطور که داستانها ميگويند، حاجيفيروز از سوي بزرگان زرتشتي فرستاده ميشود تا به مردم براي رهايي از تعلقاتشان کمک و آنها را براي تولد دوباره در سال جديد آماده کند. به عنوان آخرين پيشدرآمد، ايرانيها سفره هفتسينشان را ميچينند و منتظر ميمانند نوروز بيايد و روزشان را نو کند.
افغانستان
مهمترين جشن نوروز در افغانستان را گلسرخ ناميدهاند. گلسرخ در مزارشريف و طي 40 روز آغازين سال نو برگزار ميشود در حالي که تپهها و دشتهاي اطراف شهر را لالههاي رنگارنگ ميپوشانند. مسابقات بزکشي هم در اين روزها برگزار ميشود هر چند روحيه خشنش با روح نوروز همخواني چنداني ندارد. در بازي بزکشي افرادي سوار بر اسب براي جابهجاکردن لاشه يک بز يا گوساله تازه ذبحشده با هم به رقابت ميکنند. براي افغانها يکي از مهمترين سنتهاي نوروز به خوراکيها مربوط است. هفتميوه، ترکيبي از ميوههاي خشکشده و مغزهاست که دم عيد همه براي درستکردن آن دست به کار ميشوند. روز عيد محليها سبزيپلو (اسفناج) و ماهي ميخورند تا سال را با اميد کاميابي آغاز کنند.
نوروز کردها
براي مردم کرد، نوروز باقيمانده از داستان کاوه است که فردوسي آن را در شاهنامهاش روايت کرده. در افسانهاي که فردوسي آن را روايت کرده، کاوه آهنگري است که خيزش عليه ضحاک ستمگر را رهبري ميکند و نوروز جشني است که با پيروزي کاوه بر ضحاک برپا ميشود. کردها نوروز را معمولا با پوشيدن لباسهاي سنتي رنگارنگ، آتشبازيهاي بزرگ و پايکوبي جشن ميگيرند.
جمهوری آذربايجان
خود واژه آذربايجان از نظر لغوي «سرزمين آتش» معني ميدهد و نوروز در اين نقطه از جهان تعطيلاتي يکهفتهاي همراه با جشن و پايکوبي است. مردم آذري براي گراميداشتن نوروز لباسهاي سنتي خود را ميپوشند و دور آتش «يلّي» ميکنند. مردها در جشنهاي خياباني آذربايجان وزنه بلند ميکنند تا نشان دهند آمدن دوباره بهار چه قدرتي به آنها داده است. مانند ديگر نقاط جهان، خوراکيها در نوروز آذربايجان هم مهم هستند. خوراکيهاي معمول آذريها در نوروز چلوکباب، دلمه و شيرينيهايي چون «شکربورا» است. اين سنت در آذربايجان وجود دارد که هر حرفي که روز عيد به گوشتان بخورد، در سال جديد حتما اتفاق خواهد افتاد. براي همين اصرار زيادي وجود دارد که روز عيد همه از خوبيها بگويند. آذريها معتقدند اگر زني روز عيد صحبتي از ازدواج بشنود، در سال جديد حتما ازدواج ميکند.
آسياي ميانه
ناوريز به گويش تاجيکها يکي از مهمترين تعطيلات سراسري تاجيکستان، ازبکستان، قزاقستان، قرقيزستان و ترکمنستان است. پخت سمنو يکي از سنتهاي رايج نوروزي در اين کشورهاست که پختش دستکم 24 ساعت زمان ميبرد. زنان در اين کشورها براي پخت سمنو دور هم جمع ميشوند و ديگههاي بزرگشان را براي پخت سمنو برپا ميکنند. در قرقيزستان، پخت خوراکيهايي مثل بورسُک (تکههاي سرخشده آرد) و چاکچاک (آرد سرخشده با عسل) به اندازه سمنو رواج دارد. براي قزاقها اتفاقي که براي آنها هم ناوريز نام دارد، تعطيل نيست بلکه آنها کل ماه مارس را که بیستویکم آن همان اول فروردين است، در تعطيلات سپري ميکنند. بيشتر کودکاني که در اين ماه متولد ميشوند، معمولا نامشان همخانوادهاي از کلمه نوروز و مترادفهاي آن است. قزاقها هم مانند ايرانيها با خانهتکاني به پيشواز نوروز ميروند و مانند آذريها لباسهاي سنتيشان را ميپوشند و با موسيقي از بهار استقبال ميکنند. آنها يورتهايشان را برپا ميکنند و در هر يورت (چادر) دستارخاني (سفره) پهن ميکنند. غذاي اصلي آنها معروف به «ناوريز کوژه» ترکيبي از مواد غذايي چون آب، گوشت، نمک، شير يا ماست و مغزهاست. اين
بشقاب که نماد هفت ارزش زندگي است براي ميزباني از میهمانان و پذيرايي از همسايگان است.
تاجيکها هم در سنتي مانند ايرانيها، سفره هفتسين ميچينند. يک هفته پيش از نوروز، جشن «گل گرداني» برگزار ميشود که در آن کودکان لباسهاي رنگارنگ و سنتي ميپوشند و از کوههاي اطراف گلهاي وحشي ميچينند و بهعنوان نشانهاي از پايان زمستان براي همسايگان ميبرند. در عوض همسايگان به بچهها شکلات و شيريني ميدهند. اين سنت با بازي و رقص و خواندن آوازهاي محلي همراهي ميشوند. در تاجيکستان هم مانند افغانستان مسابقات بزکشي، کشتي و اسبسواري برگزار ميشود.
اين سنتهاي کهن براي استقبال از بهار در هزار سال گذشته از نسلي به نسل ديگر منتقل شده است و نهتنها فرصتي براي لذتبردن از سنتهاي قديمي و آواز، موسيقي، رقص، غذا و مناسک فولکلور است بلکه عرصهاي براي ترويج صلح و همبستگي در شهرها و مناطق مختلف است؛ جشني که پيوندهاي عميق و دوستي را قرار است عميقتر کند تا براي هزاره بعدي بماند.
فرضيه اشتباهي وجود دارد که عيد نوروز مختص ايرانيهاست اما کشورهاي بسياري در اروپا و آسيا نوروز را به عنوان عيدِ آمدن بهار جشن ميگيرند؛ اين بخشي از ميراثي است که فرهنگ کهن امپراتوري پارس بر جاي گذاشته. البته پيونددادن نوروز به ايران امروزي چندان عجيب نيست چراکه تا پيش از فروپاشي اتحاد شوروي فقط ايران معاصر بود که اين عيد را به صورت رسمي جشن ميگرفت اما از وقتي که کشورهاي حوزه قفقاز و آسياي مرکزي استقلال خودشان را بازيافتند، اين سنت قديمي خود را هم احيا کردند و به نوروز وجهه باستانياش را بازگرداندند.
احياي نوروز در کشورهاي مختلف باعث شد اين سنت کهن، سال 2010 از سوی سازمان ملل به رسميت شناخته شود؛ جشني باستاني با ريشه ايراني که بيش از سه هزار سال گرامي داشته ميشود. نوروز، نَوروز، نووروز، نَوروز، ناوروز يا نِوروز همان اول فرورديني است که بسياري از کشورهاي راهابريشم از افغانستان، جمهوری آذربايجان و ايران تا هند، عراق، قرقيزستان، ترکمنستان و ازبکستان و کوزوو آن را آغاز سال نوي خود ميدانند و جشن ميگيرند. مردمان فرهنگها و مذاهب مختلف اين عيد را با هم شريکاند؛ عيدي که عقبه آن به زرتشتيان برميگردد و در تقويم آنها مقدسترين روز است. بازگشت بهار براي آنها و بعدتر کساني که نوروز را براي جشنگرفتن برگزيدند، نماد پيروزي نيکي بر بدي و شادي بر اندوه است؛ نمادي از داستان بازگشت قدرت آفتاب و رفتن روح زمستان. نوروز داستانهاي زيادي در خود دارد؛ افسانه جمشيد، پادشاه اسطورهاي ايران که همزمان با نوروز باد ارابهاش را به آسمان برد و او را پس از چند سده جنگ با ديوها بر آنها پيروز کرد: «جمشيد دانشمندان را فرمود که آن روز که من به دادگري بنشينم، شما نزد من باشيد تا هر چه در او داد و دادگري است، من انجام دهم و آن روزي
که او به دادگري نشست، روز هرمز بود از ماه فروردين. پس آن روز را نوروز ناميدند». روايتهاي مشابهي از نوروز در فرهنگ هنديها و ترکها وجود دارد در حالي که اسطوره «عمونوروز» معروفترين آنها در ميان کشورهاي آسياي ميانه است.
طي هزاره اخير نوروز تغييراتي کرده و همزمان با گسترشاش در کشورهاي بيشتر با الگوهاي اجتماعي، مذهبي و فرهنگي آنها تلفيق شده است و همين باعث شده در عين وحدت، تنوعي زيبا در اين عيد وجود داشته باشد. در بيشتر مناطق آمادهکردن نمادين آب و آتش روز چهارشنبه پيش از جشن اصلي انجام ميشود و رقصي روحاني دور آتش و آب را در خود دارد؛ جشني که چهارشنبه معمولي پايان سال را به چهارشنبهسوري يا چهارشنبهآتش تبديل ميکند. در جمهوری آذربايجان چهار چهارشنبه منتهي به نوروز جشن گرفته ميشود؛ در قرقيزستان همزمان با نوروز همه ظرفهاي خانه پر ميشوند با اين اميد که سال جديد براي آنها فراواني بياورد و بديمني را از آنها دور نگه دارد. در بيشتر کشورهايي که نوروز را جشن ميگيرند، رسم سرزدن به قبر رفتگان پيش از آغاز جشن نوروز وجود دارد در حالي که خانوادهها با روشنکردن شمع بالاي قبر رفتههاي خود مرگ را به خود يادآوري ميکنند. در قزاقستان صاحبخانهها شب نوروز دو شمع در ورودي خانههايشان روشن ميکنند تا به سال جديد خوشامد بگويند.
ايران
حتما با سنت ايرانيها در نوروز آشنا هستيد. جشن نوروز براي ما ايرانيها يک ماه پيش از آن آغاز ميشود وقتي که در ماه آخر زمستان همه خانهتکاني را شروع ميکنند. با آمدن آخرين چهارشنبه سال جشن ايرانيها هم جديتر ميشود و مردم روحشان را با روشنکردن آتش و دورهمي ميتکانند. همين روزهاست که سروکله حاجيفيروز پيدا ميشود؛ شخصيتي بومي که قرار است با صورت سياه و لباسهاي قرمزش مردم را به خنده بيندازد. آنطور که داستانها ميگويند، حاجيفيروز از سوي بزرگان زرتشتي فرستاده ميشود تا به مردم براي رهايي از تعلقاتشان کمک و آنها را براي تولد دوباره در سال جديد آماده کند. به عنوان آخرين پيشدرآمد، ايرانيها سفره هفتسينشان را ميچينند و منتظر ميمانند نوروز بيايد و روزشان را نو کند.
افغانستان
مهمترين جشن نوروز در افغانستان را گلسرخ ناميدهاند. گلسرخ در مزارشريف و طي 40 روز آغازين سال نو برگزار ميشود در حالي که تپهها و دشتهاي اطراف شهر را لالههاي رنگارنگ ميپوشانند. مسابقات بزکشي هم در اين روزها برگزار ميشود هر چند روحيه خشنش با روح نوروز همخواني چنداني ندارد. در بازي بزکشي افرادي سوار بر اسب براي جابهجاکردن لاشه يک بز يا گوساله تازه ذبحشده با هم به رقابت ميکنند. براي افغانها يکي از مهمترين سنتهاي نوروز به خوراکيها مربوط است. هفتميوه، ترکيبي از ميوههاي خشکشده و مغزهاست که دم عيد همه براي درستکردن آن دست به کار ميشوند. روز عيد محليها سبزيپلو (اسفناج) و ماهي ميخورند تا سال را با اميد کاميابي آغاز کنند.
نوروز کردها
براي مردم کرد، نوروز باقيمانده از داستان کاوه است که فردوسي آن را در شاهنامهاش روايت کرده. در افسانهاي که فردوسي آن را روايت کرده، کاوه آهنگري است که خيزش عليه ضحاک ستمگر را رهبري ميکند و نوروز جشني است که با پيروزي کاوه بر ضحاک برپا ميشود. کردها نوروز را معمولا با پوشيدن لباسهاي سنتي رنگارنگ، آتشبازيهاي بزرگ و پايکوبي جشن ميگيرند.
جمهوری آذربايجان
خود واژه آذربايجان از نظر لغوي «سرزمين آتش» معني ميدهد و نوروز در اين نقطه از جهان تعطيلاتي يکهفتهاي همراه با جشن و پايکوبي است. مردم آذري براي گراميداشتن نوروز لباسهاي سنتي خود را ميپوشند و دور آتش «يلّي» ميکنند. مردها در جشنهاي خياباني آذربايجان وزنه بلند ميکنند تا نشان دهند آمدن دوباره بهار چه قدرتي به آنها داده است. مانند ديگر نقاط جهان، خوراکيها در نوروز آذربايجان هم مهم هستند. خوراکيهاي معمول آذريها در نوروز چلوکباب، دلمه و شيرينيهايي چون «شکربورا» است. اين سنت در آذربايجان وجود دارد که هر حرفي که روز عيد به گوشتان بخورد، در سال جديد حتما اتفاق خواهد افتاد. براي همين اصرار زيادي وجود دارد که روز عيد همه از خوبيها بگويند. آذريها معتقدند اگر زني روز عيد صحبتي از ازدواج بشنود، در سال جديد حتما ازدواج ميکند.
آسياي ميانه
ناوريز به گويش تاجيکها يکي از مهمترين تعطيلات سراسري تاجيکستان، ازبکستان، قزاقستان، قرقيزستان و ترکمنستان است. پخت سمنو يکي از سنتهاي رايج نوروزي در اين کشورهاست که پختش دستکم 24 ساعت زمان ميبرد. زنان در اين کشورها براي پخت سمنو دور هم جمع ميشوند و ديگههاي بزرگشان را براي پخت سمنو برپا ميکنند. در قرقيزستان، پخت خوراکيهايي مثل بورسُک (تکههاي سرخشده آرد) و چاکچاک (آرد سرخشده با عسل) به اندازه سمنو رواج دارد. براي قزاقها اتفاقي که براي آنها هم ناوريز نام دارد، تعطيل نيست بلکه آنها کل ماه مارس را که بیستویکم آن همان اول فروردين است، در تعطيلات سپري ميکنند. بيشتر کودکاني که در اين ماه متولد ميشوند، معمولا نامشان همخانوادهاي از کلمه نوروز و مترادفهاي آن است. قزاقها هم مانند ايرانيها با خانهتکاني به پيشواز نوروز ميروند و مانند آذريها لباسهاي سنتيشان را ميپوشند و با موسيقي از بهار استقبال ميکنند. آنها يورتهايشان را برپا ميکنند و در هر يورت (چادر) دستارخاني (سفره) پهن ميکنند. غذاي اصلي آنها معروف به «ناوريز کوژه» ترکيبي از مواد غذايي چون آب، گوشت، نمک، شير يا ماست و مغزهاست. اين
بشقاب که نماد هفت ارزش زندگي است براي ميزباني از میهمانان و پذيرايي از همسايگان است.
تاجيکها هم در سنتي مانند ايرانيها، سفره هفتسين ميچينند. يک هفته پيش از نوروز، جشن «گل گرداني» برگزار ميشود که در آن کودکان لباسهاي رنگارنگ و سنتي ميپوشند و از کوههاي اطراف گلهاي وحشي ميچينند و بهعنوان نشانهاي از پايان زمستان براي همسايگان ميبرند. در عوض همسايگان به بچهها شکلات و شيريني ميدهند. اين سنت با بازي و رقص و خواندن آوازهاي محلي همراهي ميشوند. در تاجيکستان هم مانند افغانستان مسابقات بزکشي، کشتي و اسبسواري برگزار ميشود.
اين سنتهاي کهن براي استقبال از بهار در هزار سال گذشته از نسلي به نسل ديگر منتقل شده است و نهتنها فرصتي براي لذتبردن از سنتهاي قديمي و آواز، موسيقي، رقص، غذا و مناسک فولکلور است بلکه عرصهاي براي ترويج صلح و همبستگي در شهرها و مناطق مختلف است؛ جشني که پيوندهاي عميق و دوستي را قرار است عميقتر کند تا براي هزاره بعدي بماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.