|

کرونا ويروس جهاني‌سازي

فريبرز مسعودي

از حدود چهار دهه پيش که فوکوياما پايان تاريخ را اعلام کرد، ويروس جهاني‌سازي با سرعت مرزهاي جغرافيايي، سياسي و اقتصادي جهان را درنورديد. به‌زودي در هر سرزمين بکر و ناشناخته‌ جهان جريان سرمايه راه باز کرد و دولت‌ها و سياست‌مداران را يکي پس از ديگري مقهور خود کرد. صاحبان صنايع با منتقل‌کردن صنايع به مناطق با کارگران و انرژي ارزان يا نزديکي به بازار قدرت اتحاديه‌هاي کارگري کشورهاي غربي را در‌هم شکستند. سياست‌هاي اقتصادي نو‌ليبرالي هر مقاومتي را در‌هم مي‌شکست، کارگران بنگلادش محصول نايک توليد مي‌کردند و کارگران رومانيايي، مصري، ترکيه‌اي و ايراني قطعات رنو، کارگران چيني ب‌ام‌و و به اين‌گونه صنايع بزرگ زنجيره تأمين خود را در سراسر جهان به راه انداختند و شعبه‌هاي بانک‌ها و شرکت‌هاي خدماتي کشورهاي کانوني سرمايه‌داري در هر نقطه از جهان گشايش يافتند. با چيره‌شدن سرمايه مالي بر اقتصاد کشورهاي کانوني، بازارهاي بورس به داد‌و‌ستد سهام صنايع و خدماتي پرداختند که ارزش ذاتي آنها نه ميزان سرمايه و داشته‌هاي فيزيکي بلکه قدرت نقد‌شوندگي و ارزش سهام آن در بورس بود. اين‌گونه مثلا سهام اپل يا مایکروسافت بسيار بالاتر از سهام خودروسازي تويوتا يا جي‌ام ارزش يافت و نوعي از اقتصاد بورسي در جهان کانوني سرمايه‌داري نضج گرفت که ساختار آن فراتر از قدرت صنايع و حتي بانک‌ها عمل مي‌کرد. روندهاي نوپديد گسست‌ها و اتحادهاي نويني در چهارسوق بازار ايجاد کرد و در اين ساختارمندي مالي، بازارهاي بورس دولت‌ها به کارگزاران بورس‌ها تبديل شدند و در خدمت بازار سهام درآمدند.
اما ويروسي تواناتر از ويروس جهاني‌سازي، سياست‌هاي نوليبراليسم اقتصادي را دچار وقفه و سکته‌ مغزي خطرناکی کرده است. زماني که رسانه‌ها از ويروسي ناشناخته در چين خبر دادند، جهان به‌ويژه غرب، واکنشي توأم با بي‌تفاوتي و سهل‌انگارانه به اين ويروس نشان داد؛ واکنشي که در ضمير آن مي‌شد نشاني از بلاهتي آميخته با ترس را سراغ گرفت. آنها در بيم کاهش رشد اقتصادي چين، به انتظار نشستند تا ببينند اين ويروس با اقتصاد چين چه مي‌کند! مردم کشورهاي ديگر چيني‌ها را مسبب بروز اين ويروس مي‌دانستند و واکنشي نژادپرستانه به آن نشان مي‌دادند. اکنون‌ که گسترش اين ويروس مرزهاي سياسي و جغرافيايي را درنورديده و به دامن کشورهاي کره‌جنوبي و ژاپن افتاده و به‌تدريج راه اروپا را پیش گرفته، بيم و نگراني دولت‌ها و بازارهاي بورس اروپا و آمريکا را فرسنگ‌ها دورتر از چين به لرزه انداخته است. اين بار نگراني غربي‌ها رنگي از سقوط بازارهاي بورس و رشد اقتصادي گرفته است. در روزهايي که بخش بزرگي از شمال ايتاليا قرنطينه شده و دامنه فراگيري اين ويروس راه خود را به سمت ديگر کشورهاي اروپايي ازجمله آلمان، فرانسه و بريتانيا باز کرده، اندام بورس‌هاي بزرگ جهان به لرزه درآمده؛ به‌طوري‌که در آغاز هفته شاخص داو‌جونز 12 درصد ريزش کرد و ميلياردرهاي جهان در همان روز 444 ميليارد دلار از دارايي‌هاي خود را از دست دادند؛ به‌گونه‌اي که به گزارش بلومبرگ، جف بزوس، بيل گيتس، برنارد آرنولت و الون ماسک بيش از 40 ميليارد دلار زيان از کرونا دشت کردند. اکنون چشم‌ها به آلمان و سرايت اين ويروس به اين کشور دوخته شده است؛ زيرا آلمان بزرگ‌ترين اقتصاد صادرات‌محور جهان را دارد و در صورت همه‌گير‌شدن ويروس کرونا در اين کشور قلب اروپا، ممکن است افق اقتصاد جهان را تيره کرده و جهان شاهد رکود و بحراني بدتر از بحران سال 2008 باشد.‌دولت‌هاي نوليبرال با رها‌کردن انگاره تعادل بازار، شروع به تزريق نقدينگي به اقتصادهاي خود کرده‌اند تا مگر روند ريزش سهام بورس‌ها را کاهش دهند. دولت ترامپ با فشار بر فدرال‌رزرو براي کاهش نرخ بهره، به اين وسيله اميد به تحريک اقتصاد اين کشور بسته است. اين در حالي است که نرخ بازدهي اوراق 10ساله اين کشور همچنان روند کاهنده را مي‌پيمايد و دولت ترامپ در نظر دارد دريافت ماليات‌ها را تا زمان نامعلوم به دليل کرونا‌ويروس به تعويق بيندازد.‌اين ويروس به‌تدريج از بازار بورس به بانک‌ها و مصرف‌کننده‌ها در حال انتقال است؛ يعني به محدوده قرمزي که در آن مصرف‌کننده‌ها قدرت خريد خود را از دست بدهند و اين روي کسب‌وکارهاي کوچک و خرده‌فروشي و همچنين وام‌دهي بانک‌ها تأثير منفي خواهد گذاشت. شاخص کالاي بلومبرگ به پايين‌ترين سطح خود از سال 1986 رسيده، بازار سهام استراليا نيز هفت درصد کاهش را در آغاز هفته تجربه کرده، مؤسسه‌هاي بزرگ بار ديگر براي جلوگيري از کاهش بيشتر رو به فروش طلا و کسب نقدينگي بيشتر آورده‌اند. شاخص فيوچرز آلمان حدود شش درصد و شاخص آتي انگلستان بيش از شش درصد منفي شده‌اند. از سوي ديگر شکست اوپک‌پلاس و جنگ قيمتي بين عربستان و روسيه، دولت آمريکا را که به نفت شيل اميد زيادی بسته است، به‌شدت نگران کرده. ژاپن تصميم گرفته به کسب‌وکارهاي کوچک آسيب‌ديده از کرونا وام بدهد. بانک مرکزي آمريکا نرخ‌هاي بهره را 50 واحد کاهش داد. توليدات صنعتي آلمان اگرچه از پيش‌بيني‌ها بهتر بوده، اما نسبت به دوره گذشته کاهش نشان مي‌دهد.
به‌طورکلي مسئولان اقتصادي و مالي اروپا، آمريکا، ژاپن و ساير قدرت‌هاي اقتصادي خواهان اتخاذ تصميم‌هايي هستند تا به تحريک اقتصاد دست بزنند. ظاهرا بايد تا نشست پنجشنبه بانک مرکزي اروپا و رونمايي از بودجه جديد بوريس جانسون در بريتانيا و تصميم پايان هفته فدرال‌رزرو آمريکا که ممکن است بسته‌هايي براي تحريک مالي اقتصاد آمريکا در آن در نظر گرفته شود، منتظر ماند.
در صورت ادامه اين روند، ترامپ شايد بزرگ‌ترين قرباني کرونا‌ويروس باشد؛ زيرا در صورت ادامه ريزش سهام بورس‌هاي آمريکا و جهان، ناکامي ترامپ براي جلوگيري از سقوط اقتصاد اين کشور به ورطه رکود و در نتيجه افزايش بي‌کاري، کاهش رشد اقتصادي شکننده و افزايش بهاي دلار را در پي داشته و ادامه روند کاهشي بهاي جهاني نفت سرمايه‌گذاري در نفت شيل را تعطيل خواهد کرد و به اين وسيله شانس انتخاب دوباره ترامپ به رياست‌جمهوري آمريکا به‌مراتب کمتر خواهد شد.
از حدود چهار دهه پيش که فوکوياما پايان تاريخ را اعلام کرد، ويروس جهاني‌سازي با سرعت مرزهاي جغرافيايي، سياسي و اقتصادي جهان را درنورديد. به‌زودي در هر سرزمين بکر و ناشناخته‌ جهان جريان سرمايه راه باز کرد و دولت‌ها و سياست‌مداران را يکي پس از ديگري مقهور خود کرد. صاحبان صنايع با منتقل‌کردن صنايع به مناطق با کارگران و انرژي ارزان يا نزديکي به بازار قدرت اتحاديه‌هاي کارگري کشورهاي غربي را در‌هم شکستند. سياست‌هاي اقتصادي نو‌ليبرالي هر مقاومتي را در‌هم مي‌شکست، کارگران بنگلادش محصول نايک توليد مي‌کردند و کارگران رومانيايي، مصري، ترکيه‌اي و ايراني قطعات رنو، کارگران چيني ب‌ام‌و و به اين‌گونه صنايع بزرگ زنجيره تأمين خود را در سراسر جهان به راه انداختند و شعبه‌هاي بانک‌ها و شرکت‌هاي خدماتي کشورهاي کانوني سرمايه‌داري در هر نقطه از جهان گشايش يافتند. با چيره‌شدن سرمايه مالي بر اقتصاد کشورهاي کانوني، بازارهاي بورس به داد‌و‌ستد سهام صنايع و خدماتي پرداختند که ارزش ذاتي آنها نه ميزان سرمايه و داشته‌هاي فيزيکي بلکه قدرت نقد‌شوندگي و ارزش سهام آن در بورس بود. اين‌گونه مثلا سهام اپل يا مایکروسافت بسيار بالاتر از سهام خودروسازي تويوتا يا جي‌ام ارزش يافت و نوعي از اقتصاد بورسي در جهان کانوني سرمايه‌داري نضج گرفت که ساختار آن فراتر از قدرت صنايع و حتي بانک‌ها عمل مي‌کرد. روندهاي نوپديد گسست‌ها و اتحادهاي نويني در چهارسوق بازار ايجاد کرد و در اين ساختارمندي مالي، بازارهاي بورس دولت‌ها به کارگزاران بورس‌ها تبديل شدند و در خدمت بازار سهام درآمدند.
اما ويروسي تواناتر از ويروس جهاني‌سازي، سياست‌هاي نوليبراليسم اقتصادي را دچار وقفه و سکته‌ مغزي خطرناکی کرده است. زماني که رسانه‌ها از ويروسي ناشناخته در چين خبر دادند، جهان به‌ويژه غرب، واکنشي توأم با بي‌تفاوتي و سهل‌انگارانه به اين ويروس نشان داد؛ واکنشي که در ضمير آن مي‌شد نشاني از بلاهتي آميخته با ترس را سراغ گرفت. آنها در بيم کاهش رشد اقتصادي چين، به انتظار نشستند تا ببينند اين ويروس با اقتصاد چين چه مي‌کند! مردم کشورهاي ديگر چيني‌ها را مسبب بروز اين ويروس مي‌دانستند و واکنشي نژادپرستانه به آن نشان مي‌دادند. اکنون‌ که گسترش اين ويروس مرزهاي سياسي و جغرافيايي را درنورديده و به دامن کشورهاي کره‌جنوبي و ژاپن افتاده و به‌تدريج راه اروپا را پیش گرفته، بيم و نگراني دولت‌ها و بازارهاي بورس اروپا و آمريکا را فرسنگ‌ها دورتر از چين به لرزه انداخته است. اين بار نگراني غربي‌ها رنگي از سقوط بازارهاي بورس و رشد اقتصادي گرفته است. در روزهايي که بخش بزرگي از شمال ايتاليا قرنطينه شده و دامنه فراگيري اين ويروس راه خود را به سمت ديگر کشورهاي اروپايي ازجمله آلمان، فرانسه و بريتانيا باز کرده، اندام بورس‌هاي بزرگ جهان به لرزه درآمده؛ به‌طوري‌که در آغاز هفته شاخص داو‌جونز 12 درصد ريزش کرد و ميلياردرهاي جهان در همان روز 444 ميليارد دلار از دارايي‌هاي خود را از دست دادند؛ به‌گونه‌اي که به گزارش بلومبرگ، جف بزوس، بيل گيتس، برنارد آرنولت و الون ماسک بيش از 40 ميليارد دلار زيان از کرونا دشت کردند. اکنون چشم‌ها به آلمان و سرايت اين ويروس به اين کشور دوخته شده است؛ زيرا آلمان بزرگ‌ترين اقتصاد صادرات‌محور جهان را دارد و در صورت همه‌گير‌شدن ويروس کرونا در اين کشور قلب اروپا، ممکن است افق اقتصاد جهان را تيره کرده و جهان شاهد رکود و بحراني بدتر از بحران سال 2008 باشد.‌دولت‌هاي نوليبرال با رها‌کردن انگاره تعادل بازار، شروع به تزريق نقدينگي به اقتصادهاي خود کرده‌اند تا مگر روند ريزش سهام بورس‌ها را کاهش دهند. دولت ترامپ با فشار بر فدرال‌رزرو براي کاهش نرخ بهره، به اين وسيله اميد به تحريک اقتصاد اين کشور بسته است. اين در حالي است که نرخ بازدهي اوراق 10ساله اين کشور همچنان روند کاهنده را مي‌پيمايد و دولت ترامپ در نظر دارد دريافت ماليات‌ها را تا زمان نامعلوم به دليل کرونا‌ويروس به تعويق بيندازد.‌اين ويروس به‌تدريج از بازار بورس به بانک‌ها و مصرف‌کننده‌ها در حال انتقال است؛ يعني به محدوده قرمزي که در آن مصرف‌کننده‌ها قدرت خريد خود را از دست بدهند و اين روي کسب‌وکارهاي کوچک و خرده‌فروشي و همچنين وام‌دهي بانک‌ها تأثير منفي خواهد گذاشت. شاخص کالاي بلومبرگ به پايين‌ترين سطح خود از سال 1986 رسيده، بازار سهام استراليا نيز هفت درصد کاهش را در آغاز هفته تجربه کرده، مؤسسه‌هاي بزرگ بار ديگر براي جلوگيري از کاهش بيشتر رو به فروش طلا و کسب نقدينگي بيشتر آورده‌اند. شاخص فيوچرز آلمان حدود شش درصد و شاخص آتي انگلستان بيش از شش درصد منفي شده‌اند. از سوي ديگر شکست اوپک‌پلاس و جنگ قيمتي بين عربستان و روسيه، دولت آمريکا را که به نفت شيل اميد زيادی بسته است، به‌شدت نگران کرده. ژاپن تصميم گرفته به کسب‌وکارهاي کوچک آسيب‌ديده از کرونا وام بدهد. بانک مرکزي آمريکا نرخ‌هاي بهره را 50 واحد کاهش داد. توليدات صنعتي آلمان اگرچه از پيش‌بيني‌ها بهتر بوده، اما نسبت به دوره گذشته کاهش نشان مي‌دهد.
به‌طورکلي مسئولان اقتصادي و مالي اروپا، آمريکا، ژاپن و ساير قدرت‌هاي اقتصادي خواهان اتخاذ تصميم‌هايي هستند تا به تحريک اقتصاد دست بزنند. ظاهرا بايد تا نشست پنجشنبه بانک مرکزي اروپا و رونمايي از بودجه جديد بوريس جانسون در بريتانيا و تصميم پايان هفته فدرال‌رزرو آمريکا که ممکن است بسته‌هايي براي تحريک مالي اقتصاد آمريکا در آن در نظر گرفته شود، منتظر ماند.
در صورت ادامه اين روند، ترامپ شايد بزرگ‌ترين قرباني کرونا‌ويروس باشد؛ زيرا در صورت ادامه ريزش سهام بورس‌هاي آمريکا و جهان، ناکامي ترامپ براي جلوگيري از سقوط اقتصاد اين کشور به ورطه رکود و در نتيجه افزايش بي‌کاري، کاهش رشد اقتصادي شکننده و افزايش بهاي دلار را در پي داشته و ادامه روند کاهشي بهاي جهاني نفت سرمايه‌گذاري در نفت شيل را تعطيل خواهد کرد و به اين وسيله شانس انتخاب دوباره ترامپ به رياست‌جمهوري آمريکا به‌مراتب کمتر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.