چرا بخشي از مردم به ترددهايشان در شهرها ادامه ميدهند؟
مهدي ملکمحمد-روانشناس
از زمان اعلام همهگيري ويروس کوويد 19 در ايران، روزي نيست که در رسانهها نخوانيد که فلان کارشناس يا فلان مسئول با ابراز نگراني نسبت به شيوع گسترده اين ويروس، از بيتوجهي برخي از ايرانيان به توصيههاي وزارت بهداشت مبني بر پرهيز از سفر و لزوم درخانهماندن، گلايه کرده است. گاه اين گلايهها همراه است با تهديد که اگر چنين نکنيد فلان ميشود و فلان. اما برخلاف اين گلايههاي مکرر انتشاريافته در رسانهها که گويا با بيتوجهي و بياعتنايي مخاطبان گلايه همراه است، کمتر ديده ميشود که مسئولي پاسخ دهد آيا ميداند چرا برخي شهروندان به اين توصيهها بياعتنايي ميکنند؟ اينجاست که بحث سلامت جسم کنار ميرود و موضوع مهم سلامت روان مطرح ميشود و اگر به دلايل روانشناختي اين بياعتناييها توجه نشود، حتي استفاده از ابزار زور نيز که گويا مطلوب و مورد توصيه برخي افراد ناآگاه از سازوکارهاي روانشناختي رفتارهاي انساني است، بيفايده و اغلب موجب پيچيدهترشدن ماجرا ميشود. اين افراد ناآگاه گويا ميپندارند که بحران کوويد 19 در ايران، اولين بحران ملي در تاريخ جهان است و از اينرو، بايد همه چيز را از نو آفريد و طرحي نو براي مقابله با آن درانداخت. در حالي که جهان حداقل در قرن بيستم شاهد دو جنگ جهاني بزرگ و بحرانهاي متعدد و بزرگتري نسبت به کوويد 19 بوده است و در همين قرن، روانشناسي اجتماعي مطالعات فراواني براي يافتن پاسخ به سؤالات متعدد درباره چرايي رفتارهاي انسان در ميانه بحرانها انجام داده و خوشبختانه به پاسخهاي علمي و دقيقي نيز دست يافته است. بررسي اين پاسخها ما را در ميانه بحران ويروس کوويد 19 از اختراع دوباره چرخ بينياز ميکند و همينطور از اين همه ارائه تحليلها و راهکارهاي متعدد و متفاوت! آخرين تحليل و راهکار ارائهشده در اين مورد که کاملا بيتوجه به مطالعات روانشناسي اجتماعي است در جلسه 21 اسفند هيئت دولت توسط رئيسجمهور ارائه شده است. ايشان در اين جلسه فرمودهاند: برخي فکر ميکنند تردد به معني سفر از تهران به شهر ديگري است، ولي اگر از شمال تهران به جنوب و مناطق ديگر تهران رفتند به معني تردد نيست و اشکال ندارد و داخل تهران است. وقتي اعلام ميشود تردد مضر است، سفر درونشهري هم همان اثر را در شيوع بيماري را دارد و تفاوتي نميکند، برخي فکر ميکنند سفر داخل استان با بيرون استان تفاوتي ندارد. سفر چه از استان به استان ديگر و حتي درون استان بين شهرهاي داخل استان و بين شهرستانها و روستاها چه از بخشي به بخش ديگر. توصيه اين است که حتيالامکان ترددها بايد به حداقل ممکن کاهش يابد. مگر اينکه تردد ضروري وجود دارد. همه بايد به پروتکلها و اصول ابلاغي توجه و مراعات کنند تا زنجيره شيوع بيماري شکسته شود. چنين توصيههايي از آن جهت بيتوجه به مطالعات روانشناسي اجتماعي است که هيچ توجهي به چرايي اين ترددهاي مورد اعتراض ندارد. چرا يک شهروند تهراني، گيلاني يا مازندراني بايد خانه امن خود را رها کند و به سوي خيابانها و اماکن ناامن بيماريخيز حرکت کند؟ قطعا ايشان بهعنوان عاليترين مقام اجرائي کشور نتايج نظرسنجي صورتگرفته توسط جهاد دانشگاهي در تهران را ديدهاند که تقريبا نيمي از ساکنان پايتخت ويروس کرونا را جدي نگرفتهاند. اما مانند تمامي رفتارهاي انساني اين ترددها و بياعتناييها علت دارد و اگر بيتوجه به اين دلايل باشيم در تصميمگيريها خطا خواهيم کرد. يکي از مهمترين دلايل، بياعتمادي و شکاف عميقي است که بين بخشي از جامعه و دولت ايجاد شده است. در آموزههاي روانشناسي اجتماعي اثبات شده که متقاعدسازي نياز جدي به مقبوليت پيامدهنده در ذهن پيامگيرنده دارد. در واقع، آنچه امروز دولت دوازدهم با آن مواجه است، فقدان مقبوليت است و طبيعي است که پيامهاي صادرشده توسط اين نهاد توسط بخشي از جامعه اصلا شنيده نميشود، چه برسد به آنکه به آن توجه شود. يکي ديگر از دلايل بيتوجهي، تناقضهايي است که از سوي مسئولان امر ديده ميشود. يکي از مهمترين اين تناقضها اين است که چگونه رئيس دولت به شهروندان اصرار ميکند در خانه بمانند، در حالي که حتي يک روز هم ادارات دولتي تعطيل نميشوند و جالبتر آنکه هر روز حدود 300 تا 400 هزار مدير و معاون مدارس در سراسر کشور هم موظف به حضور در مدارس خالي از دانشآموز هستند؟ آيا اين تعداد از افراد ملزم به تردد، خطري تهديدشان نميکند؟ خب، اگر قشر کارمند با رفتوآمد به ادارات با خطر کرونا مواجه نميشوند، چگونه ميتوان آنها را متقاعد کرد که رفتنشان به فلان مغازه و فروشگاه خطرناک است؟ دليل ديگر از منظر روانشناسي اجتماعي که بارها توسط عالمان اين علم آزموده و اثبات شده، اين است که انسانها اگر با دو خطر مواجه باشند که يکي در زمان حال رخ ميدهد و ديگري در آينده، به صورت خودکار و ناآگاهانه، ميزان خطري را که در آينده با آن مواجه خواهند شد کم برآورد ميکنند. مصداق چنين آموزهاي در وضعيت فعلي ما، بيتوجهي کارگران روزمزد، رانندگان و کسبه به خطر ابتلا به ويروس کوويد 19 است. چراکه اين قشر اگر درآمدي کسب نکنند در زمان حال معيشتشان را با خطر قطعي مواجه ميبينند و از اين گروه نميتوان انتظار داشت که به خطر احتمالي ابتلا به کروناويروس در صورت تردد توجهي کنند. نکته ديگر در اين زمينه که بارها به آن پرداخته شده، تغيير سبک زندگي مردم است. يکي از مهمترين اين تغييرات حضور در خانه و پرهيز از تفريحات بيرون از خانه است. تمامي افرادي که چنين توصيهاي را به کرات بيان ميکنند به وضعيت سکونت شهروندان بيتوجه هستند. براي مثال، چگونه ميتوان يکباره به يک خانواده چهار يا پنج نفره توصيه کرد که در يک آپارتمان 50 يا 60 متري حضور داشته باشند و بيرون نيايند. آيا بايد تمام يافتههاي روانشناسي اجتماعي را که ازدحام در محيطهاي بسته، به مدت طولاني سبب آشفتگي و کاهش سلامت روان ميشود، ناديده گرفت؟ اين در حالي است که وضعيت ارتباطي همسران مطلوب باشد که در غير اينصورت وضعيت به مراتب پيچيدهتر خواهد شد. کاش مقام عالي اجرائي کشور در بيان بايدها و نبايدها به اين چند مورد کوچک اما بسيار مهم توجهي ميکردند و به جاي بحث با اعضاي هيئت دولت درباره بستن يا نبستن جادهها به راهکارهاي اختصاصي و دقيق براي رفع چنين موانعي ميانديشيدند. بيپردهتر سخن بگوييم: با چالش خنده و بيان اينکه همهچيز تحت کنترل و آرام است، نميتوان آرامش را بر جان شهرونداني نشاند که درگير چنين تصميمات متناقض يا بيتوجه به وضعيت شخصيشان هستند. يادمان باشد فرق بسياري است بين جنبش خوشباشي در روانشناسي غيرعلمي که با حرفدرماني سعي در ايجاد آرامش و حفظ سلامت روان آدميان دارد و روانشناسي علمي که بر نقش راهکارهاي اجرائي براي حفظ سلامت روان انسانها در زمانه بحران تأکيد ميکند.
از زمان اعلام همهگيري ويروس کوويد 19 در ايران، روزي نيست که در رسانهها نخوانيد که فلان کارشناس يا فلان مسئول با ابراز نگراني نسبت به شيوع گسترده اين ويروس، از بيتوجهي برخي از ايرانيان به توصيههاي وزارت بهداشت مبني بر پرهيز از سفر و لزوم درخانهماندن، گلايه کرده است. گاه اين گلايهها همراه است با تهديد که اگر چنين نکنيد فلان ميشود و فلان. اما برخلاف اين گلايههاي مکرر انتشاريافته در رسانهها که گويا با بيتوجهي و بياعتنايي مخاطبان گلايه همراه است، کمتر ديده ميشود که مسئولي پاسخ دهد آيا ميداند چرا برخي شهروندان به اين توصيهها بياعتنايي ميکنند؟ اينجاست که بحث سلامت جسم کنار ميرود و موضوع مهم سلامت روان مطرح ميشود و اگر به دلايل روانشناختي اين بياعتناييها توجه نشود، حتي استفاده از ابزار زور نيز که گويا مطلوب و مورد توصيه برخي افراد ناآگاه از سازوکارهاي روانشناختي رفتارهاي انساني است، بيفايده و اغلب موجب پيچيدهترشدن ماجرا ميشود. اين افراد ناآگاه گويا ميپندارند که بحران کوويد 19 در ايران، اولين بحران ملي در تاريخ جهان است و از اينرو، بايد همه چيز را از نو آفريد و طرحي نو براي مقابله با آن درانداخت. در حالي که جهان حداقل در قرن بيستم شاهد دو جنگ جهاني بزرگ و بحرانهاي متعدد و بزرگتري نسبت به کوويد 19 بوده است و در همين قرن، روانشناسي اجتماعي مطالعات فراواني براي يافتن پاسخ به سؤالات متعدد درباره چرايي رفتارهاي انسان در ميانه بحرانها انجام داده و خوشبختانه به پاسخهاي علمي و دقيقي نيز دست يافته است. بررسي اين پاسخها ما را در ميانه بحران ويروس کوويد 19 از اختراع دوباره چرخ بينياز ميکند و همينطور از اين همه ارائه تحليلها و راهکارهاي متعدد و متفاوت! آخرين تحليل و راهکار ارائهشده در اين مورد که کاملا بيتوجه به مطالعات روانشناسي اجتماعي است در جلسه 21 اسفند هيئت دولت توسط رئيسجمهور ارائه شده است. ايشان در اين جلسه فرمودهاند: برخي فکر ميکنند تردد به معني سفر از تهران به شهر ديگري است، ولي اگر از شمال تهران به جنوب و مناطق ديگر تهران رفتند به معني تردد نيست و اشکال ندارد و داخل تهران است. وقتي اعلام ميشود تردد مضر است، سفر درونشهري هم همان اثر را در شيوع بيماري را دارد و تفاوتي نميکند، برخي فکر ميکنند سفر داخل استان با بيرون استان تفاوتي ندارد. سفر چه از استان به استان ديگر و حتي درون استان بين شهرهاي داخل استان و بين شهرستانها و روستاها چه از بخشي به بخش ديگر. توصيه اين است که حتيالامکان ترددها بايد به حداقل ممکن کاهش يابد. مگر اينکه تردد ضروري وجود دارد. همه بايد به پروتکلها و اصول ابلاغي توجه و مراعات کنند تا زنجيره شيوع بيماري شکسته شود. چنين توصيههايي از آن جهت بيتوجه به مطالعات روانشناسي اجتماعي است که هيچ توجهي به چرايي اين ترددهاي مورد اعتراض ندارد. چرا يک شهروند تهراني، گيلاني يا مازندراني بايد خانه امن خود را رها کند و به سوي خيابانها و اماکن ناامن بيماريخيز حرکت کند؟ قطعا ايشان بهعنوان عاليترين مقام اجرائي کشور نتايج نظرسنجي صورتگرفته توسط جهاد دانشگاهي در تهران را ديدهاند که تقريبا نيمي از ساکنان پايتخت ويروس کرونا را جدي نگرفتهاند. اما مانند تمامي رفتارهاي انساني اين ترددها و بياعتناييها علت دارد و اگر بيتوجه به اين دلايل باشيم در تصميمگيريها خطا خواهيم کرد. يکي از مهمترين دلايل، بياعتمادي و شکاف عميقي است که بين بخشي از جامعه و دولت ايجاد شده است. در آموزههاي روانشناسي اجتماعي اثبات شده که متقاعدسازي نياز جدي به مقبوليت پيامدهنده در ذهن پيامگيرنده دارد. در واقع، آنچه امروز دولت دوازدهم با آن مواجه است، فقدان مقبوليت است و طبيعي است که پيامهاي صادرشده توسط اين نهاد توسط بخشي از جامعه اصلا شنيده نميشود، چه برسد به آنکه به آن توجه شود. يکي ديگر از دلايل بيتوجهي، تناقضهايي است که از سوي مسئولان امر ديده ميشود. يکي از مهمترين اين تناقضها اين است که چگونه رئيس دولت به شهروندان اصرار ميکند در خانه بمانند، در حالي که حتي يک روز هم ادارات دولتي تعطيل نميشوند و جالبتر آنکه هر روز حدود 300 تا 400 هزار مدير و معاون مدارس در سراسر کشور هم موظف به حضور در مدارس خالي از دانشآموز هستند؟ آيا اين تعداد از افراد ملزم به تردد، خطري تهديدشان نميکند؟ خب، اگر قشر کارمند با رفتوآمد به ادارات با خطر کرونا مواجه نميشوند، چگونه ميتوان آنها را متقاعد کرد که رفتنشان به فلان مغازه و فروشگاه خطرناک است؟ دليل ديگر از منظر روانشناسي اجتماعي که بارها توسط عالمان اين علم آزموده و اثبات شده، اين است که انسانها اگر با دو خطر مواجه باشند که يکي در زمان حال رخ ميدهد و ديگري در آينده، به صورت خودکار و ناآگاهانه، ميزان خطري را که در آينده با آن مواجه خواهند شد کم برآورد ميکنند. مصداق چنين آموزهاي در وضعيت فعلي ما، بيتوجهي کارگران روزمزد، رانندگان و کسبه به خطر ابتلا به ويروس کوويد 19 است. چراکه اين قشر اگر درآمدي کسب نکنند در زمان حال معيشتشان را با خطر قطعي مواجه ميبينند و از اين گروه نميتوان انتظار داشت که به خطر احتمالي ابتلا به کروناويروس در صورت تردد توجهي کنند. نکته ديگر در اين زمينه که بارها به آن پرداخته شده، تغيير سبک زندگي مردم است. يکي از مهمترين اين تغييرات حضور در خانه و پرهيز از تفريحات بيرون از خانه است. تمامي افرادي که چنين توصيهاي را به کرات بيان ميکنند به وضعيت سکونت شهروندان بيتوجه هستند. براي مثال، چگونه ميتوان يکباره به يک خانواده چهار يا پنج نفره توصيه کرد که در يک آپارتمان 50 يا 60 متري حضور داشته باشند و بيرون نيايند. آيا بايد تمام يافتههاي روانشناسي اجتماعي را که ازدحام در محيطهاي بسته، به مدت طولاني سبب آشفتگي و کاهش سلامت روان ميشود، ناديده گرفت؟ اين در حالي است که وضعيت ارتباطي همسران مطلوب باشد که در غير اينصورت وضعيت به مراتب پيچيدهتر خواهد شد. کاش مقام عالي اجرائي کشور در بيان بايدها و نبايدها به اين چند مورد کوچک اما بسيار مهم توجهي ميکردند و به جاي بحث با اعضاي هيئت دولت درباره بستن يا نبستن جادهها به راهکارهاي اختصاصي و دقيق براي رفع چنين موانعي ميانديشيدند. بيپردهتر سخن بگوييم: با چالش خنده و بيان اينکه همهچيز تحت کنترل و آرام است، نميتوان آرامش را بر جان شهرونداني نشاند که درگير چنين تصميمات متناقض يا بيتوجه به وضعيت شخصيشان هستند. يادمان باشد فرق بسياري است بين جنبش خوشباشي در روانشناسي غيرعلمي که با حرفدرماني سعي در ايجاد آرامش و حفظ سلامت روان آدميان دارد و روانشناسي علمي که بر نقش راهکارهاي اجرائي براي حفظ سلامت روان انسانها در زمانه بحران تأکيد ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.