کرونا، طب سنتی و شبهعلم
مهدی زارع*
این روزها که کشور درگیر مسئله ویروس کرونا است، هرروز در بعضی فروشگاههایی که گیاهان دارویی میفروشند، اطلاعیهای بر شیشه مغازه نصب میشود که «شربت کرونا رسید»، یا «دخان کرونا برای درمان ویروس کرونا رسید». این داروها همگی بهعنوان طب سنتی عرضه میشوند. در پنج سال اخیر تعداد این نوع فروشگاهها، در محدودهای که نگارنده در تهران زندگی میکند حدود پنج برابر افزایش یافته است. ظاهرا این کسبوکاری بسیار پررونق است و تأسفبار آن است که این رونق کسبوکار در کنار رونق مغازههای فروش توتون، تنباکو، قلیان و سیگار است! این نوع فروشگاهها به ظاهر به محل عرضه درمان دردهای بیدرمان مردم تبدیل شدهاند. آیتالله سیداحمد علمالهدی، امام جمعه مشهد روز 23 فروردین 97 در اولین مجمع سلامت استان خراسان رضوی گفت: «جریان سلامت کاملا علمی، تخصصی و وابسته به اندیشه، فکر، علم و تخصص است. همه اقداماتی که در این زمینه انجام میشود، باید با مشورت و نظارت متخصص در مسئله سلامت انجام شود... سلامت ارتباط بسیار قوی با علم و تخصص دارد و با سایر بافتهای اجتماعی نمیتوان جریان سلامت را تأمین و اداره کرد. ...در عرصه اسلام و دین در تأمین سلامت و درمان افراد چه در حوزههای اجتماعی و چه در حوزههای فردی هیچ منبعی جز تخصص طب وجود ندارد. برادران و خواهران متدین باید این واقعیت را بپذیرید و بدانید که اگر ما چیزی به نام طب اسلامی داشتیم، خود ائمه علیهمالسلام که مبدأ اسلام هستند، به طبیب مراجعه نمیکردند. اگر در اسلام طبی وجود داشت، آیا ممکن بود امام صادق(ع) آن را ندانند و در مقام درمان بیماری خودشان به یک طبیب کافر مراجعه کنند؛ درحالیکه در اسلام طب وجود دارد. تأمین سلامت خارج از تخصص طب با هیچ دعا، ثنا و تمسکی قابل اجرا نیست».استیو جابز (بنیانگذار شرکت اپل و مخترع گوشیهای تمام لمسی آیفون) در سال 2009 به سرطان مبتلا شد ولی برای درمان بیماریاش از طب سنتی استفاده کرد و عمل جراحیاش را برای ۹ ماه عقب انداخت؛ تأخیری که به عامل مرگ سازنده «اپل» در نیمه اکتبر 2011 تبدیل شد. این بیاعتمادی رئیس و بنیانگذار فقید یکی از مدرنترین شرکتهای فناوری دنیا به پزشکی مدرن، نمونه و شاخص بحرانی است که در سرتاسر دنیا بهویژه ایران چند سالی است ظاهر شده؛ مردم به دلایل مختلف برای درمان بیماریهایی مثل سرماخوردگی، میگرن یا حتی سرطان، بهجای روشهای روز پزشکی از همان روشهای قدیمی که بهعنوان طب سنتی و طب اسلامی عرضه میشود، استفاده میکنند. نتایج یک نظرسنجی از انجمن انکلوژی بالینی ایالت متحده آمریکا نشان داده است که ۴۰ درصد جمعیت این کشور بر این باورند که طب مکمل میتواند سرطان را درمان کند! در فرهنگ روزمره و گفتار و باورهاي عاميانه مردم با طرز فکرها و ادعاهايي مواجه ميشويم که علمي نيستند ولي ظاهر علمي دارند و از بيان و کلام ظاهرا علمي براي اثبات ادعاهاي غيرعلمي استفاده ميکنند. به اين نوع ادعاها و طرز فکرها شبهعلم ميگويند. شبهعلم معمولا بيشترين آسيب را به علم و توسعه و ترويج آن ميزند...
چراکه ظاهر علمي دارد ولي به ترويج خرافات و موهومات در قالب و ظاهر علم کمک ميکند. بسياري از دانشگران حوزه تاريخ و فلسفه علم مصداقهايي ازجمله طالعبيني، ستارهبيني، کفبيني، هوميوپاتي و طب سوزني و انواع پيشگوييها را ازجمله موارد مرتبط با شبهعلم ميدانند. مردم شبهعلم را باور میکنند، چون به هیجان نیاز دارند، تفکرات آرزومندانه نزد مردم وجود دارد، بسیاری ساده و زودباور هستند، بسیاری هر رخداد جدیدی را بهعنوان واقعیت دائمی به خاطر میسپارند و ازدسترفتهها را فراموش میکنند. شبهعلم چندین ویژگی دارد: ادعايي است با طبيعت و ظاهر علمي که شواهد علمي قابل تکرار و مستند ندارد، مبتني بر شواهد روايي (حکايتها) است، روی موارد ناسازگاريهاي (مفروض) علمي مانور ميدهد، براي توصيف مسائل غيرقابل توضيح بهصورت راز يا اسطوره تلاش ميکند، براساس برقراري تشابه صرف بحث ميکند، از بحثهاي آماري سوءاستفاده ميکند، آمار را فيلتر ميکند يا رويکردي انتخابي با آمار دارد، پيشفرضهاي غیرقابلابطال دارد، تجديدنظر نميکند، حتي اگر ثابت شود که غلط است، مطالبش مستقيما به روزنامهها ميرود بهجاي اينکه قبلا در ژورنالهاي معتبر علمي با
داوري منتشر شود، ادعا ميکند در معرض حذف و آزار قرارگرفته است، ادعا ميکند الگوي نمونه جديدي را کشف کرده است و ادعا ميکند براي هر مرضي حتما يک درمان دارد. علم آن چيزي است که بهعنوان قانونمنديهاي طبيعت و زندگي از طريق فنون آزمايشي جديد، از طريق روش علمي و بهصورت پويا به دست آيد. علم به پيشبيني آينده بر اساس قانونمنديهاي جهانشمول و قابل آزمون ميپردازد. اين قانونمنديها را ميتوان در هر عرصه تخصصي مطرح کرد. اين پيشبينيها در جهان واقعي قابل پيگيري است. قانونهاي علمي با قوانين رياضي قابل بيان بوده و کوتاه و منسجم است. امکان کشف و ابطال هر گزاره علمي وجود دارد و سازوکاري قابل توضيح براي قانونهاي علمي بر اساس نيروهاي شناختهشده وجود دارد. نوشتهها و گزارههاي علمي در صورت ابطال با گزاره جديد جايگزين ميشود. این روزها دقت کنید که شبهعلم با پوشیدن لباس و رویه طب سنتی یا اسلامی، در دستان و بر زبان عدهای جاری است. گروهی با حضور در جلسه مدیریت بحران در هفته دوم اسفند 98 در شهر قم وقت متخصصان پزشکی و مدیریت بحران را با حرفهای ناروا و ادعاهای نابجا درباره طب ميگيرند و شعار تبعیت از حضرت امام جعفر صادق
(ع) میدهند. گروهی دیگر به نام کمک به پرستاران به درون بخشهای مراقبتهای ویژه بیماران کرونا رفتهاند و از آنجا به نحوه درمان و نظافت و استرلیزه کردن محیط و اساسا مراجعه بیماران به بیمارستانها ایراد میگیرند! این گروه در شرایطی که بحران همهگیری ویروس کرونا مردم ما را تهدید میکند، به خطری مضاعف تبدیل شدهاند. به هوش باشیم که گرایش مردم به هر میزان به این افراد و این نوع روشهای درمانی بیحسابوکتاب بسیار برای سلامت همگانی
خطرناک است.
*عضو وابسته فرهنگستان علوم
این روزها که کشور درگیر مسئله ویروس کرونا است، هرروز در بعضی فروشگاههایی که گیاهان دارویی میفروشند، اطلاعیهای بر شیشه مغازه نصب میشود که «شربت کرونا رسید»، یا «دخان کرونا برای درمان ویروس کرونا رسید». این داروها همگی بهعنوان طب سنتی عرضه میشوند. در پنج سال اخیر تعداد این نوع فروشگاهها، در محدودهای که نگارنده در تهران زندگی میکند حدود پنج برابر افزایش یافته است. ظاهرا این کسبوکاری بسیار پررونق است و تأسفبار آن است که این رونق کسبوکار در کنار رونق مغازههای فروش توتون، تنباکو، قلیان و سیگار است! این نوع فروشگاهها به ظاهر به محل عرضه درمان دردهای بیدرمان مردم تبدیل شدهاند. آیتالله سیداحمد علمالهدی، امام جمعه مشهد روز 23 فروردین 97 در اولین مجمع سلامت استان خراسان رضوی گفت: «جریان سلامت کاملا علمی، تخصصی و وابسته به اندیشه، فکر، علم و تخصص است. همه اقداماتی که در این زمینه انجام میشود، باید با مشورت و نظارت متخصص در مسئله سلامت انجام شود... سلامت ارتباط بسیار قوی با علم و تخصص دارد و با سایر بافتهای اجتماعی نمیتوان جریان سلامت را تأمین و اداره کرد. ...در عرصه اسلام و دین در تأمین سلامت و درمان افراد چه در حوزههای اجتماعی و چه در حوزههای فردی هیچ منبعی جز تخصص طب وجود ندارد. برادران و خواهران متدین باید این واقعیت را بپذیرید و بدانید که اگر ما چیزی به نام طب اسلامی داشتیم، خود ائمه علیهمالسلام که مبدأ اسلام هستند، به طبیب مراجعه نمیکردند. اگر در اسلام طبی وجود داشت، آیا ممکن بود امام صادق(ع) آن را ندانند و در مقام درمان بیماری خودشان به یک طبیب کافر مراجعه کنند؛ درحالیکه در اسلام طب وجود دارد. تأمین سلامت خارج از تخصص طب با هیچ دعا، ثنا و تمسکی قابل اجرا نیست».استیو جابز (بنیانگذار شرکت اپل و مخترع گوشیهای تمام لمسی آیفون) در سال 2009 به سرطان مبتلا شد ولی برای درمان بیماریاش از طب سنتی استفاده کرد و عمل جراحیاش را برای ۹ ماه عقب انداخت؛ تأخیری که به عامل مرگ سازنده «اپل» در نیمه اکتبر 2011 تبدیل شد. این بیاعتمادی رئیس و بنیانگذار فقید یکی از مدرنترین شرکتهای فناوری دنیا به پزشکی مدرن، نمونه و شاخص بحرانی است که در سرتاسر دنیا بهویژه ایران چند سالی است ظاهر شده؛ مردم به دلایل مختلف برای درمان بیماریهایی مثل سرماخوردگی، میگرن یا حتی سرطان، بهجای روشهای روز پزشکی از همان روشهای قدیمی که بهعنوان طب سنتی و طب اسلامی عرضه میشود، استفاده میکنند. نتایج یک نظرسنجی از انجمن انکلوژی بالینی ایالت متحده آمریکا نشان داده است که ۴۰ درصد جمعیت این کشور بر این باورند که طب مکمل میتواند سرطان را درمان کند! در فرهنگ روزمره و گفتار و باورهاي عاميانه مردم با طرز فکرها و ادعاهايي مواجه ميشويم که علمي نيستند ولي ظاهر علمي دارند و از بيان و کلام ظاهرا علمي براي اثبات ادعاهاي غيرعلمي استفاده ميکنند. به اين نوع ادعاها و طرز فکرها شبهعلم ميگويند. شبهعلم معمولا بيشترين آسيب را به علم و توسعه و ترويج آن ميزند...
چراکه ظاهر علمي دارد ولي به ترويج خرافات و موهومات در قالب و ظاهر علم کمک ميکند. بسياري از دانشگران حوزه تاريخ و فلسفه علم مصداقهايي ازجمله طالعبيني، ستارهبيني، کفبيني، هوميوپاتي و طب سوزني و انواع پيشگوييها را ازجمله موارد مرتبط با شبهعلم ميدانند. مردم شبهعلم را باور میکنند، چون به هیجان نیاز دارند، تفکرات آرزومندانه نزد مردم وجود دارد، بسیاری ساده و زودباور هستند، بسیاری هر رخداد جدیدی را بهعنوان واقعیت دائمی به خاطر میسپارند و ازدسترفتهها را فراموش میکنند. شبهعلم چندین ویژگی دارد: ادعايي است با طبيعت و ظاهر علمي که شواهد علمي قابل تکرار و مستند ندارد، مبتني بر شواهد روايي (حکايتها) است، روی موارد ناسازگاريهاي (مفروض) علمي مانور ميدهد، براي توصيف مسائل غيرقابل توضيح بهصورت راز يا اسطوره تلاش ميکند، براساس برقراري تشابه صرف بحث ميکند، از بحثهاي آماري سوءاستفاده ميکند، آمار را فيلتر ميکند يا رويکردي انتخابي با آمار دارد، پيشفرضهاي غیرقابلابطال دارد، تجديدنظر نميکند، حتي اگر ثابت شود که غلط است، مطالبش مستقيما به روزنامهها ميرود بهجاي اينکه قبلا در ژورنالهاي معتبر علمي با
داوري منتشر شود، ادعا ميکند در معرض حذف و آزار قرارگرفته است، ادعا ميکند الگوي نمونه جديدي را کشف کرده است و ادعا ميکند براي هر مرضي حتما يک درمان دارد. علم آن چيزي است که بهعنوان قانونمنديهاي طبيعت و زندگي از طريق فنون آزمايشي جديد، از طريق روش علمي و بهصورت پويا به دست آيد. علم به پيشبيني آينده بر اساس قانونمنديهاي جهانشمول و قابل آزمون ميپردازد. اين قانونمنديها را ميتوان در هر عرصه تخصصي مطرح کرد. اين پيشبينيها در جهان واقعي قابل پيگيري است. قانونهاي علمي با قوانين رياضي قابل بيان بوده و کوتاه و منسجم است. امکان کشف و ابطال هر گزاره علمي وجود دارد و سازوکاري قابل توضيح براي قانونهاي علمي بر اساس نيروهاي شناختهشده وجود دارد. نوشتهها و گزارههاي علمي در صورت ابطال با گزاره جديد جايگزين ميشود. این روزها دقت کنید که شبهعلم با پوشیدن لباس و رویه طب سنتی یا اسلامی، در دستان و بر زبان عدهای جاری است. گروهی با حضور در جلسه مدیریت بحران در هفته دوم اسفند 98 در شهر قم وقت متخصصان پزشکی و مدیریت بحران را با حرفهای ناروا و ادعاهای نابجا درباره طب ميگيرند و شعار تبعیت از حضرت امام جعفر صادق
(ع) میدهند. گروهی دیگر به نام کمک به پرستاران به درون بخشهای مراقبتهای ویژه بیماران کرونا رفتهاند و از آنجا به نحوه درمان و نظافت و استرلیزه کردن محیط و اساسا مراجعه بیماران به بیمارستانها ایراد میگیرند! این گروه در شرایطی که بحران همهگیری ویروس کرونا مردم ما را تهدید میکند، به خطری مضاعف تبدیل شدهاند. به هوش باشیم که گرایش مردم به هر میزان به این افراد و این نوع روشهای درمانی بیحسابوکتاب بسیار برای سلامت همگانی
خطرناک است.
*عضو وابسته فرهنگستان علوم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.