|

هم‌گرايي منطقه‌اي در قلمرو نوروز

نوروزستان

‌بهرام اميراحمديان* : در نام بسياري از قلمروهايي که پيرامون ايران نوروز را جشن مي‌گيرند، پسوند «ستان» به کار رفته که پسوند مکان و دال بر بسياري و فراواني است: افغانستان، پاکستان و هندوستان (در شرق ايران) تاجيکستان، ترکستان، قرقيزستان، قزاقستان، ازبکستان، تاتارستان در قلمروهاي شمالي ايران. البته «ايران» به عنوان سرزمين اصلي نوروز، «آذربايجان» و «ترکيه» و «آلباني»، «عراق» و «بحرين» (آن بخش از قلمرو شيعيان) از اين قاعده مستثناست. به همين سبب اين پديده نوزايي طبيعت و خدايي‌شدن دل‌ها را «نوروزستان» ناميده‌ايم.
در سال 1384، در شماره مخصوص نوروز همشهري ديپلماتيک اين اصطلاح را به کار بردم و شماره مخصوص تحت نام «نوروزستان» منتشر شد. محتواي اين شماره که اغلب مطالب آن را يا خود تأليف يا از منابع خارجي گردآوري و ترجمه کرده بودم، در راستاي بهره‌گيري در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران براي هم‌گرايي منطقه‌اي در قلمرو نوروز بود. در سال 1383 از سوي ميراث فرهنگي و با همکاري کميسيون ملي يونسکو مقدمات مستند‌سازي نوروز در جهان نوروز با شرکت کشورهاي حوزه اين آيين در تهران برگزار شده بود که مقدمه‌اي شد براي ثبت نوروز در يونسکو به عنوان ميراث بشري در سال 2008. اکنون مي‌توان از اين عنصر فرهنگي و انساني در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران بهره گرفت.
در گستره جغرافيايي ايران
نوروز آييني است كهن و ماندگار با تاريخي شكوهمند كه در گستره جغرافيايي جهان ايراني، از شبه‌قاره هند و افغانستان در شرق تا بين‌النهرين در غرب و از سين‌كيانگ و آسياي مركزي در شمال شرق تا دامنه‌هاي شمالي قفقاز بزرگ در شمال و آسياي صغير در شمال غربي و آلباني در بالکان در اروپا را شامل مي‌شود و دورتادور ايران‌زمين را به عنوان خاستگاه تمدن ايراني دربر مي‌گيرد. اين آيين كهن و ارزشمند با جشن‌ها و آيين‌هاي ارزشمند علاوه بر ايران‌زمين در بين اويغورها، تركمن‌ها، ازبك‌ها، قره‌قالپاق‌ها، قزاق‌ها و قرقيزها، آذري‌ها، ترك‌هاي شمال قفقاز از جمله تركان دربند در داغستان‌، افغان‌ها، تاجيك‌ها و كردهاي تركيه‌، عراق و سوريه و تات‌ها و تالش‌ها و بلوچ‌هاي آسياي مركزي و قفقاز و ترك‌هاي آناتولي همه در باور به اين آيين شكوهمند و در برگزاري آن با هم سهيم‌اند و از مراسم چهارشنبه‌سوري تا سبزكردن گندم در تمامي اين گستره عظيم تا پختن سمنو در جاي جاي اين قلمرو در پيشباز به نوروز باستاني و عيد نوزايي طبيعت و دگرگوني جان و تن و نبات و جماد به هم مي‌پيوندند و تازه مي‌شوند. اين ويژگي‌هاي رحماني و الهي و فرهنگي و خدايي‌، راز ماندگاري اين سنت از پيش از اسلام تا همين امروز و سال‌ها و دهه‌ها و سده‌هاي آينده است كه آيين‌ها، سنت‌ها، باورها و جشن‌هاي آن سرشار از معنويت و نوع‌دوستي و شكران نعمات الهي و دوستي و مهرباني و احترام به هم‌نوع و زدودن كدورت‌ها و پاك و تازه‌ كردن دل‌ها و الهي‌شدن قلب‌هاست‌.
نوروز از معدود آيين‌هايي است كه در آن رابطه انسان و طبيعت و پاسداري از محيط زيست متجلي مي‌شود. آيين‌هاي نوروزي آن‌چنان در دل مردم نشاط مي‌آفريند كه از گذشته دور تاكنون نه تنها از بين نرفته بلكه بر شكوه آن افزوده شده است‌. كمتر آييني را مي‌توان يافت كه ضمن برخورداري از جنبه‌هاي مردمي توانسته باشد بر روح و جان مردم ريشه دواند. آييني است توحيدي كه هم ويژگي‌هاي مردمي و انساني در آن وجود دارد و هم آيين ديني و مذهبي پنداشته مي‌شود. اين آيين‌ها كه از دوره باستان در قلمرو ايران‌زمين پديد آمد، پس از اسلام نيز به حيات روحاني خود ادامه داد. دين اسلام ‌‌روش‌ها، باورها و آيين‌هايي را كه مخالف با انديشه‌هاي اسلامي بود، در قلمرو خود منسوخ كرد. ولي نوروز از معدود آيين‌هايي بود که پابرجا ماند و ماندگار شد. راز اين ماندگاري چيزي نبود جز ويژگي‌هاي آييني آن كه مظاهر شرك و بت‌پرستي در آن نبود. هرچند سرزمين ايران سرزمين بت‌پرستي نبود، بلکه سرزمين توحيدي بود.
با نگاهي به آيين‌هاي نوروز از جمله چارشنبه آخر سال‌، سفره هفت‌سين‌، مراسم تحويل سال‌، ديد و بازديدهاي نوروزي‌، عيدي‌‌دادن، مراسم سيزده‌بدر، همه به نحوي با روابط انسان و طبيعت و روابط بين انسان‌ها گره خورده است‌.
در مراسم نوروز سبزكردن گندم در يك بشقاب جزء سنت معمول است كه در تمام كشورهايي كه در حوزه نوروز قرار دارند بدون هيچ گونه تفاوتي انجام مي‌شود. سبزي گندم نشانه احترام به طبيعت و رستني است‌. در آيين زرتشت آمده است «هر كه گندم مي‌كارد راستي مي‌افشاند». ‌قلمرو حوزه نوروز در کمربند كم‌آب كره زمين واقع شده است‌. در اينجا آب ارزش بسيار دارد. در آثار تمام شاعران و هنرمندان و نقاشان آب عنصر اساسي است‌. همين‌طور در كنار آب رستني و گياهان به ويژه گل و سبزي نمادين است‌. به همين سبب در آيين نوروزي در سفره هفت‌سين سبزي يا گندم سبزشده عنصر اساسي و نمادي از حيات دوباره طبيعت‌ است. ‌‌سمنو كه يكي از عناصر اصلي سفره هفت‌سين است‌، از جوانه گندم تهيه مي‌شود كه سرشار از ويتامين اي (اكسيداني قوي و بي‌اثركننده راديكال‌هاي آزاد در بدن) است‌. سمنو علاوه بر آن داراي انواع ويتامين‌هاي بي است كه مصرف آن ضمن تأمين كالري براي حفظ جواني‌، سلامتي و رفع افسردگي بسيار مفيد بوده و ضد پيري است‌.
در حوزه نوروزستان که باشندگان آن را عمدتا مسلمانان تشکيل مي‌دهند، گندم و در نهايت نان داراي ارزش مادي و معنوي بسيار است‌. بي‌جهت نيست كه گندم سبز زينت‌بخش سفره هفت‌سين است‌. هم نعمت و هم سبزي است‌. از قول پيامبر اسلام گفته شده است كه نان را گرامي بداريد و نيز فرموده است نگريستن به رنگ سبز بينايي را تقويت مي‌كند. آيين نوروز چنان با اسلام درآميخت و با آن عجين شد كه امام ششم شيعيان آن را آييني مبارك و مقدس برشمردند و پيروان خود را به برگزاري و بزرگداشت آن دعوت فرموده‌اند.
در آثار تمام شاعران حوزه نوروز به نحوي به عيد نوروز و آيين‌هاي آن اشاره شده است‌. فردوسي طوسي‌، ناصرخسرو قبادياني‌، حكيم عمر خيام‌، سعدي شيرازي‌، حافظ شيرازي‌، نظامي گنجوي‌، منوچهري دامغاني‌ و بسياري ديگر در وصف بهار و نوروز سخن گفته‌اند. در كتيبه‌هاي داريوش گفته شده است كه اهورامزدا اين سرزمين را از خشك‌سالي و دروغ در امان نگه دارد. زحماتي كه دهقان براي روياندن گندم مي‌کشد، در اين گفته زرتشت نهفته است: «هرکسي که گندم مي‌کارد راستي مي‌افشاند».
مصادره‌هاي همسايگان
اكنون كه ازبك‌ها سمرقند و بخارا و مشاهير ايراني را مصادره و خوارزمي، آن نابغه رياضي‌دان را از آن خود مي‌دانند و منكر ايراني‌بودن آنها مي‌شوند و جلوي گسترش زبان فارسي دري‌، زبان مادري مردم محلي را مي‌گيرند، رودكي و ناصرخسرو را تاجيك‌ها در تاجيكستان مصادره کرده‌اند و از آن خود مي‌دانند و منكر ايراني‌بودن آنها مي‌شوند و فارابي را قزاق‌ها مصادره مي‌كنند (شگفت آنکه نام دانشگاه خود را الفارابي مي‌گذارند)، چرا ما آرام نشسته‌ايم‌؟ مولوي را ترك‌هاي آناتولي و گاه بلخي‌هاي افغانستان از آن خود مي‌دانند و نظامي و خاقاني و خواجه نصيرالدين طوسي و فضل‌الله همداني و بهمنيار و صائب را مدعياني در جمهوري آذربايجان، به نام خود مصادره مي‌كنند و آنها را ترك مي‌دانند و سلسله صفوي را سلسله پادشاهي آذري قلمداد مي‌كنند و براي قلمروهاي كنوني خود تاريخ جعلي مي‌سازند و منكر ايراني‌بودن اين سرزمين‌ها مي‌شوند و عرب‌ها استخري و خردادبه و بوعلي سينا را عرب مي‌دانند، در اين زمينه چه انديشيده‌ايم‌؟ آيا نه اينكه اينها همه در گستره‌اي جغرافيايي در سرزميني به نام «ايران‌زمين‌» زيسته‌اند. ‌برخي از جريان‌هاي فکري در ارمنستان در انديشه قلمروخواهي هستند و بخش‌هايي از ايران در شمال غربي تا جنوب اروميه را «ارمنستان بزرگ» مي‌نامند و وجود كليساي سن طاطاوس (قره كليسا) و سن استپانوس‌ (كليسا خرابه‌) در ايران را قلمرو ارامنه مي‌دانند. برخي مورخان ارمني انديشه «ارمنستان بزرگ‌» را اشاعه مي‌دهند و روي جلد كتاب‌هاي تاريخ دبيرستان (چاپ سال 2001) به‌صورت رنگي نقشه ارمنستان بزرگ را چاپ و منتشر مي‌كنند، ديگران در باكو، استان‌هاي آذربايجان شرقي‌ و آذربايجان غربي‌، زنجان و قزوين را جزء «آذربايجان بزرگ‌» مي‌دانند و نقشه آن روي كتاب تاريخ آذربايجان براي كلاس‌هاي پنجم دبستان (چاپ چهارم‌، 2002) چاپ و منتشر مي‌كنند. ما در ايران نبايد به اين موضوعات اساسي در پيرامون خود بي‌تفاوت باشيم، بلکه باید در يک جو آرام و انديشمندانه و مستدل و گفت‌وگوي فرهنگي اين موارد را با همسايگان به بحث بنشينيم و با آنها در يک محيط فرهنگي مشترک سهيم شويم و «نوروزستان»ي نوين بسازيم.‌كُردها اربيل، کرکوک، سليمانيه، آذربايجان غربي‌، كرمانشاه و كردستان و ايلام را جزء «كردستان بزرگ‌» مي‌شمارند، افغان‌ها نيز هرات و مزارشريف و بلخ و استان‌هاي خراسان و آسياي مرکزي را «خراسان» مي‌نامند، ما چه كرده‌ايم‌؟
حمله عراق به ايران براي تشكيل حكومتي عرب در خوزستان نبايد فراموش شود. ذره‌ذره اين سرزمين بايد چون مردمك چشم نگهداري و پاسداري شود و تمام اين کج‌انديشي‌ها با ابزار‌ها و شيوه‌هاي مناسب پاسخ داده شود. چرا ما حتي از چاپ يك نقشه تاريخي ايران بزرگ به زبان‌هاي مختلف پرهيز كرده‌ايم‌؟ چيزي كه مي‌توانست پاسخ‌گوي بسياري از اين كج‌فهمي‌ها و بي‌خبري‌ها باشد، زيرا در سياست خارجي ايران‌دوستي با همسايگان در اولويت قرار دارد.
با اين فعاليت‌هاي کژانديشانه و بدفهمي‌ها، ممکن است كودكان و جواناني در كشورهاي پيرامون ما بزرگ ‌شوند و نشو و نما كنند و آينده كشورشان را رقم بزنند که به تنش‌هاي سياسي منجر شود. اگر با اين ذهنيات خطا پرورش يابند، در آينده همسايگاني پرتنش خواهيم داشت كه نسبت به ايران ادعاي ارضي خواهند داشت‌. براي تدوين استراتژي ملي خود، لازم است قبل از انسجام‌يافتن اين كج‌فهمي‌ها و به‌دنبال آن بروز تنش‌ها و اختلاف‌ها و به‌خطرافتادن وحدت ملي و تماميت ارضي‌، در اين موضوع برنامه‌ريزي داشته باشيم‌. جمهوري اسلامي ايران درحال‌حاضر ابزارهايي دارد كه مي‌تواند در اين زمينه به كار بگيرد. شايد در آينده نتوانيم از اين ابزارها بهره بگيريم‌. بهتر است از هم‌اكنون در اين زمينه بينديشيم‌.
عامل هم‌گرايي منطقه‌اي
در شرايط کنوني، نوروز مي‌تواند در همبستگي ملي ايران در بين اقوام تشکيل‌دهنده ايران‌زمين در جغرافياي سياسي ايران به عنصر «وحدت‌بخش ملي و قومي» و در بيرون از ايران بين کشورهاي حوزه نوروز به‌عنوان عامل «هم‌گرايي منطقه‌اي» (سياسي و فرهنگي) مورد استفاده قرار گيرد. در کشورهاي پيراموني ايران در حوزه «نوروزستان»، نوروز يک عنصر هويت‌ساز و به‌عنوان جشني دولتي مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد و نمادي بيروني دارد و در ايران به‌عنوان آييني ملي و خانوادگي در درون خانواده و سپس اجتماع
(مردم- مردم) عملکردي همه‌جانبه دارد. ‌جشن‌ها اصولا هويت ملي يا ديني هر ملتي را تشکيل مي‌دهند و هر مراسمي بيان‌کننده علایق، سليقه‌ها و فرهنگ ملت و تعلقات قومي آن به شمار مي‌رود.جشن‌هاي سال نو امروزه در بين تمامي اقوام مختلف برگزار مي‌شود و اين جشن‌ها در هر نقطه و منطقه‌اي از زمين با ديگر نقاط متفاوت است و درصورتي‌که مراسمي حرکت خود را از يک قالب ملي و منطقه‌اي آغاز و به يک نماد بين‌المللي تبديل شود، مي‌توان دليلش را وجود ارزش‌هاي مشترک انساني در آن دانست که منعکس‌کننده فطرت انسان‌ها و تمايل آنها برای در کنار هم زيستن و صلح است.سازمان فرهنگي و هنري سازمان ملل متحد (يونسكو) در پاسخ به پيشنهاد کميسيون ملي يونسکو در ايران در سال 1383 (کنفرانس بين‌المللي کشورهاي حوزه نوروز در تهران که نگارنده نيز در آن عضويت داشت) براي ثبت جهاني اين ميراث مشترك جهاني به‌عنوان يك ميراث بشري آغاز‌کننده ثبت جهاني نوروز شد.
ظرفيت‌هاي نوروز در ديپلماسي فرهنگي
پس از مرحله اول ثبت چندمليتي نوروز در فهرست ميراث جهاني يونسکو در سال ۲۰۰۹ ميلادي، مجمع عمومي سازمان ملل، در ۲۳ فوريه ۲۰۱۰، در قطع‌نامه ۲۵۳/۶۴، روز اول فروردين (۲۱ مارس) را «روز جهاني نوروز» ناميد و آن را به‌عنوان يک مناسبت بين‌المللي به رسميت شناخت.
ازآنجايي‌كه فرهنگ و تمدن ايراني در اين عرصه‌ها از استواري و پايداري برخوردار است‌، مي‌توان با تكيه بر عناصر فرهنگي و آيين‌ها و مراسم‌هایی كه به نحوي بر شالوده فرهنگ ايراني استوار است‌، نسبت به تقويت حضور سياسي و فرهنگي ايران در اين گستره اقدام كرد؛ براي نمونه مي‌توان از شاهنامه حكيم ابوالقاسم فردوسي نام برد كه در تمام قفقاز و آسياي مركزي و افغانستان با آن آشنا هستند و آن را مي‌خوانند، چه به فارسي و چه ترجمه‌هاي آن به زبان‌هاي گوناگون‌ از گرجي، آذري، ارمني، روسي و... . شاهنامه فردوسي در قرن دوازدهم ميلادي در گرجستان به زبان گرجي در دربار ملکه تامار، امپراتريس گرجستان، ترجمه شده است. شاهنامه در قفقاز از ارزش معنوي و تقدس برخوردار است. مردم جمهوري آذربايجان و ارمنستان از آن الهام گرفته‌اند و نام‌هاي شاهنامه‌اي در بين مردم به گستردگي رواج دارد. در سراسر آسياي مرکزي شاهنامه را مي‌شناسند، چون بسياري از رويدادهاي داستان‌هاي شاهنامه در آسياي مرکزي اتفاق افتاده است. در سالن ورودي فرودگاه جديد بيشکک، پايتخت قرقيزستان، تابلوي بزرگي از سيمرغ و زال با موزاييک کار شده است. تا چندي پيش‌تر شاهنامه از ملزومات خوانچه جهاز عروس در قزاقستان و ازبکستان بود.‌مراسم عيد نوروز از غرب چين تا شرق بالكان از پيرامون درياي خزر و ورارود (ماوراء‌النهر اسلامي و آسياي مركزي كنوني) تا شرق شبه‌قاره و جمهوري‌هاي مسلمان قفقاز و آسياي مركزي و خلاصه در بسياري از نقاط برپا داشته مي‌شود. مي‌توان گفت نوروز در مسير جاده ابريشم در جايي که اکنون مسلمانان در آن ساکن هستند، همه‌جا حضور دارد.‌نوروز يكي از عناصر فرهنگ ايراني است كه در چند دهه اخير توانسته است بيش از هر زماني در تاريخ گذشته به خارج از مرزهاي سرزمين ايران بزرگ يا سرزمين‌هاي حوزه فرهنگ ايراني - يعني آسياي مركزي، قفقاز، آناطولي، بين‌النهرين، يا خارج از حوزه فرهنگ ايراني- پاکستان و بخشي از هند و آلباني در بالکان - گسترش يابد. اين فرايند را مي‌توان فرايند جهاني‌شدن مجدد نوروز ناميد، زيرا پيش از اين نيز در دوره‌اي از تاريخ، نوروز گستره جهاني داشته است.
نوروز در 2 فراز
نوروز از جهاتي، جشني منطقه‌اي و سرزميني شناخته مي‌شود و بيش از هر چيز با نام سرزمين ايران پيوند خورده است؛ اما در واقعيت همواره گستره‌اي بيش از ايران داشته است. از اين منظر مي‌توان دو مرحله اساسي در تاريخ نوروز را از هم تفكيك كرد. نخست، دوره باستاني كه تقريبا در تمام جهان ايراني متداول بوده است. با رواج مسيحيت، ظهور اسلام و افول دين زرتشت، گستره نوروز محدود مي‌شود. دوم، دوره اخير كه همگام با فرايند‌هاي جهاني‌شدن و مهاجرت اقوام ايراني از ايران، افغانستان، تاجيكستان و آسياي مركزي به كشورهاي غربي و سراسر جهان، مجددا آيين‌هاي نوروز نيز در سراسر جهان توسط اين مهاجران برپا مي‌شود و موجب آشنایی جهانيان با نوروز شده ‌است، به‌طوري‌که سفره نوروزي در کاخ سفيد نيز گسترده شده است.‌همان‌گونه که گفته شد، نوروز اهميتي جهاني دارد. علاوه بر واژه‌نامه‌ها، فرهنگ‌ها، كتاب‌ها، مجلات و دایره‌‌المعارف‌هاي فارسي، در بيشتر دایره‌المعارف‌هاي جهان مدخلي درباره نوروز وجود دارد؛ براي نمونه در دایره‌المعارف اسلام به زبان ترکي استانبولي مدخل بزرگي درباره نوروز به قلم آر لوي درج شده است (چاپ1964). در جلد 25 دایره‌المعارف ترک (چاپ 1977) علاوه بر مدخل عيد نوروز درباره ترکيبات نوروز نیز مانند «بيات نوروز»، «نوروز بوسه ليک»، «نوروز بزرگ»، «نوروز حجاز»، «نوروز حسيني»، «نوروز عراق»، «نوروز اصفهان»، «نوروز کوچک»، «نوروز نوا»، «نوروز پرده سي»، «نوروز رهاوي»، «نوروز صبا»، «نوروز عشاق»، «نوروز زنگوله»، «نوروز عجم»، «نوروز عرب»، «نوروز هارا»، «نوروز رومي» (در فارسي نوروز آناتولي)، «نوروز سلطاني» و «نوروز راست» که همگي اصطلاحاتي در موسيقي ترک هستند، توضيحاتي ارائه داده است. همچنين از «نوروز راست» در موسيقي عرب نام برده شده است. افزون بر آن از اصطلاح «نوروزيه» که در زمينه هديه‌هاي نوروزي به بزرگان از سوي پادشاهان داده مي‌شد و نيز قصايدي که شعرا در ايام بهار به نام نوروزيه مي‌سرودند، نام برده شده است.‌چه زيبا خواهد بود که در ايران که خاستگاه و زادگاه نوروز است، مکان‌ها و معابر يا ميدان‌هايي به نام نوروز نام‌گذاري شود. بياييد از تحريف نوروز جلوگيري کنيم. آنهايي که نوروز را «جشن بهار» و چارشنبه‌سوری را «چارشنبه‌سوزي» و سيزده‌بدر را «جشن طبيعت» مي‌نامند، از عظمت نوروز و ذات نوروز بي‌خبرند و درصدد حذف نوروز از خاستگاه آن هستند، زهي خيال باطل. نوروز در عمق روح و جان مردمان اين سرزمين حضور دارد و ساليان سال حضور خواهد داشت و جهاني‌تر خواهد شد.‌توضيح: در سايت گوگل دوميليون 260 هزار مدخل درباره «Nevruz»، يک‌ميليون‌و 980 هزار مدخل درباره «Nowruz»، يک‌ميليون 80 هزار مدخل درباره «Norooz» به زبان انگليسي، 54‌ميليون‌و 200 هزار مورد درباره «نوروز» و 58 ميليون مورد درباره «عيد نوروز» به زبان فارسي منتشر شده است. ‌در جمهوري آذربايجان در سال 2008 به مناسبت ثبت جهاني نوروز در يونسکو، دایره‌المعارفي به نام «نوروز بايرامي، نوروز انسکلوپدياسي» به زبان آذربايجاني با الفباي لاتين در قطع A4 با جلد گالينگور در 205 صفحه و کاغذ نفيس و چاپ رنگي در باکو منتشر شده است.
*کارشناس برجسته حوزه آسياي ميانه و قفقاز

‌بهرام اميراحمديان* : در نام بسياري از قلمروهايي که پيرامون ايران نوروز را جشن مي‌گيرند، پسوند «ستان» به کار رفته که پسوند مکان و دال بر بسياري و فراواني است: افغانستان، پاکستان و هندوستان (در شرق ايران) تاجيکستان، ترکستان، قرقيزستان، قزاقستان، ازبکستان، تاتارستان در قلمروهاي شمالي ايران. البته «ايران» به عنوان سرزمين اصلي نوروز، «آذربايجان» و «ترکيه» و «آلباني»، «عراق» و «بحرين» (آن بخش از قلمرو شيعيان) از اين قاعده مستثناست. به همين سبب اين پديده نوزايي طبيعت و خدايي‌شدن دل‌ها را «نوروزستان» ناميده‌ايم.
در سال 1384، در شماره مخصوص نوروز همشهري ديپلماتيک اين اصطلاح را به کار بردم و شماره مخصوص تحت نام «نوروزستان» منتشر شد. محتواي اين شماره که اغلب مطالب آن را يا خود تأليف يا از منابع خارجي گردآوري و ترجمه کرده بودم، در راستاي بهره‌گيري در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران براي هم‌گرايي منطقه‌اي در قلمرو نوروز بود. در سال 1383 از سوي ميراث فرهنگي و با همکاري کميسيون ملي يونسکو مقدمات مستند‌سازي نوروز در جهان نوروز با شرکت کشورهاي حوزه اين آيين در تهران برگزار شده بود که مقدمه‌اي شد براي ثبت نوروز در يونسکو به عنوان ميراث بشري در سال 2008. اکنون مي‌توان از اين عنصر فرهنگي و انساني در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران بهره گرفت.
در گستره جغرافيايي ايران
نوروز آييني است كهن و ماندگار با تاريخي شكوهمند كه در گستره جغرافيايي جهان ايراني، از شبه‌قاره هند و افغانستان در شرق تا بين‌النهرين در غرب و از سين‌كيانگ و آسياي مركزي در شمال شرق تا دامنه‌هاي شمالي قفقاز بزرگ در شمال و آسياي صغير در شمال غربي و آلباني در بالکان در اروپا را شامل مي‌شود و دورتادور ايران‌زمين را به عنوان خاستگاه تمدن ايراني دربر مي‌گيرد. اين آيين كهن و ارزشمند با جشن‌ها و آيين‌هاي ارزشمند علاوه بر ايران‌زمين در بين اويغورها، تركمن‌ها، ازبك‌ها، قره‌قالپاق‌ها، قزاق‌ها و قرقيزها، آذري‌ها، ترك‌هاي شمال قفقاز از جمله تركان دربند در داغستان‌، افغان‌ها، تاجيك‌ها و كردهاي تركيه‌، عراق و سوريه و تات‌ها و تالش‌ها و بلوچ‌هاي آسياي مركزي و قفقاز و ترك‌هاي آناتولي همه در باور به اين آيين شكوهمند و در برگزاري آن با هم سهيم‌اند و از مراسم چهارشنبه‌سوري تا سبزكردن گندم در تمامي اين گستره عظيم تا پختن سمنو در جاي جاي اين قلمرو در پيشباز به نوروز باستاني و عيد نوزايي طبيعت و دگرگوني جان و تن و نبات و جماد به هم مي‌پيوندند و تازه مي‌شوند. اين ويژگي‌هاي رحماني و الهي و فرهنگي و خدايي‌، راز ماندگاري اين سنت از پيش از اسلام تا همين امروز و سال‌ها و دهه‌ها و سده‌هاي آينده است كه آيين‌ها، سنت‌ها، باورها و جشن‌هاي آن سرشار از معنويت و نوع‌دوستي و شكران نعمات الهي و دوستي و مهرباني و احترام به هم‌نوع و زدودن كدورت‌ها و پاك و تازه‌ كردن دل‌ها و الهي‌شدن قلب‌هاست‌.
نوروز از معدود آيين‌هايي است كه در آن رابطه انسان و طبيعت و پاسداري از محيط زيست متجلي مي‌شود. آيين‌هاي نوروزي آن‌چنان در دل مردم نشاط مي‌آفريند كه از گذشته دور تاكنون نه تنها از بين نرفته بلكه بر شكوه آن افزوده شده است‌. كمتر آييني را مي‌توان يافت كه ضمن برخورداري از جنبه‌هاي مردمي توانسته باشد بر روح و جان مردم ريشه دواند. آييني است توحيدي كه هم ويژگي‌هاي مردمي و انساني در آن وجود دارد و هم آيين ديني و مذهبي پنداشته مي‌شود. اين آيين‌ها كه از دوره باستان در قلمرو ايران‌زمين پديد آمد، پس از اسلام نيز به حيات روحاني خود ادامه داد. دين اسلام ‌‌روش‌ها، باورها و آيين‌هايي را كه مخالف با انديشه‌هاي اسلامي بود، در قلمرو خود منسوخ كرد. ولي نوروز از معدود آيين‌هايي بود که پابرجا ماند و ماندگار شد. راز اين ماندگاري چيزي نبود جز ويژگي‌هاي آييني آن كه مظاهر شرك و بت‌پرستي در آن نبود. هرچند سرزمين ايران سرزمين بت‌پرستي نبود، بلکه سرزمين توحيدي بود.
با نگاهي به آيين‌هاي نوروز از جمله چارشنبه آخر سال‌، سفره هفت‌سين‌، مراسم تحويل سال‌، ديد و بازديدهاي نوروزي‌، عيدي‌‌دادن، مراسم سيزده‌بدر، همه به نحوي با روابط انسان و طبيعت و روابط بين انسان‌ها گره خورده است‌.
در مراسم نوروز سبزكردن گندم در يك بشقاب جزء سنت معمول است كه در تمام كشورهايي كه در حوزه نوروز قرار دارند بدون هيچ گونه تفاوتي انجام مي‌شود. سبزي گندم نشانه احترام به طبيعت و رستني است‌. در آيين زرتشت آمده است «هر كه گندم مي‌كارد راستي مي‌افشاند». ‌قلمرو حوزه نوروز در کمربند كم‌آب كره زمين واقع شده است‌. در اينجا آب ارزش بسيار دارد. در آثار تمام شاعران و هنرمندان و نقاشان آب عنصر اساسي است‌. همين‌طور در كنار آب رستني و گياهان به ويژه گل و سبزي نمادين است‌. به همين سبب در آيين نوروزي در سفره هفت‌سين سبزي يا گندم سبزشده عنصر اساسي و نمادي از حيات دوباره طبيعت‌ است. ‌‌سمنو كه يكي از عناصر اصلي سفره هفت‌سين است‌، از جوانه گندم تهيه مي‌شود كه سرشار از ويتامين اي (اكسيداني قوي و بي‌اثركننده راديكال‌هاي آزاد در بدن) است‌. سمنو علاوه بر آن داراي انواع ويتامين‌هاي بي است كه مصرف آن ضمن تأمين كالري براي حفظ جواني‌، سلامتي و رفع افسردگي بسيار مفيد بوده و ضد پيري است‌.
در حوزه نوروزستان که باشندگان آن را عمدتا مسلمانان تشکيل مي‌دهند، گندم و در نهايت نان داراي ارزش مادي و معنوي بسيار است‌. بي‌جهت نيست كه گندم سبز زينت‌بخش سفره هفت‌سين است‌. هم نعمت و هم سبزي است‌. از قول پيامبر اسلام گفته شده است كه نان را گرامي بداريد و نيز فرموده است نگريستن به رنگ سبز بينايي را تقويت مي‌كند. آيين نوروز چنان با اسلام درآميخت و با آن عجين شد كه امام ششم شيعيان آن را آييني مبارك و مقدس برشمردند و پيروان خود را به برگزاري و بزرگداشت آن دعوت فرموده‌اند.
در آثار تمام شاعران حوزه نوروز به نحوي به عيد نوروز و آيين‌هاي آن اشاره شده است‌. فردوسي طوسي‌، ناصرخسرو قبادياني‌، حكيم عمر خيام‌، سعدي شيرازي‌، حافظ شيرازي‌، نظامي گنجوي‌، منوچهري دامغاني‌ و بسياري ديگر در وصف بهار و نوروز سخن گفته‌اند. در كتيبه‌هاي داريوش گفته شده است كه اهورامزدا اين سرزمين را از خشك‌سالي و دروغ در امان نگه دارد. زحماتي كه دهقان براي روياندن گندم مي‌کشد، در اين گفته زرتشت نهفته است: «هرکسي که گندم مي‌کارد راستي مي‌افشاند».
مصادره‌هاي همسايگان
اكنون كه ازبك‌ها سمرقند و بخارا و مشاهير ايراني را مصادره و خوارزمي، آن نابغه رياضي‌دان را از آن خود مي‌دانند و منكر ايراني‌بودن آنها مي‌شوند و جلوي گسترش زبان فارسي دري‌، زبان مادري مردم محلي را مي‌گيرند، رودكي و ناصرخسرو را تاجيك‌ها در تاجيكستان مصادره کرده‌اند و از آن خود مي‌دانند و منكر ايراني‌بودن آنها مي‌شوند و فارابي را قزاق‌ها مصادره مي‌كنند (شگفت آنکه نام دانشگاه خود را الفارابي مي‌گذارند)، چرا ما آرام نشسته‌ايم‌؟ مولوي را ترك‌هاي آناتولي و گاه بلخي‌هاي افغانستان از آن خود مي‌دانند و نظامي و خاقاني و خواجه نصيرالدين طوسي و فضل‌الله همداني و بهمنيار و صائب را مدعياني در جمهوري آذربايجان، به نام خود مصادره مي‌كنند و آنها را ترك مي‌دانند و سلسله صفوي را سلسله پادشاهي آذري قلمداد مي‌كنند و براي قلمروهاي كنوني خود تاريخ جعلي مي‌سازند و منكر ايراني‌بودن اين سرزمين‌ها مي‌شوند و عرب‌ها استخري و خردادبه و بوعلي سينا را عرب مي‌دانند، در اين زمينه چه انديشيده‌ايم‌؟ آيا نه اينكه اينها همه در گستره‌اي جغرافيايي در سرزميني به نام «ايران‌زمين‌» زيسته‌اند. ‌برخي از جريان‌هاي فکري در ارمنستان در انديشه قلمروخواهي هستند و بخش‌هايي از ايران در شمال غربي تا جنوب اروميه را «ارمنستان بزرگ» مي‌نامند و وجود كليساي سن طاطاوس (قره كليسا) و سن استپانوس‌ (كليسا خرابه‌) در ايران را قلمرو ارامنه مي‌دانند. برخي مورخان ارمني انديشه «ارمنستان بزرگ‌» را اشاعه مي‌دهند و روي جلد كتاب‌هاي تاريخ دبيرستان (چاپ سال 2001) به‌صورت رنگي نقشه ارمنستان بزرگ را چاپ و منتشر مي‌كنند، ديگران در باكو، استان‌هاي آذربايجان شرقي‌ و آذربايجان غربي‌، زنجان و قزوين را جزء «آذربايجان بزرگ‌» مي‌دانند و نقشه آن روي كتاب تاريخ آذربايجان براي كلاس‌هاي پنجم دبستان (چاپ چهارم‌، 2002) چاپ و منتشر مي‌كنند. ما در ايران نبايد به اين موضوعات اساسي در پيرامون خود بي‌تفاوت باشيم، بلکه باید در يک جو آرام و انديشمندانه و مستدل و گفت‌وگوي فرهنگي اين موارد را با همسايگان به بحث بنشينيم و با آنها در يک محيط فرهنگي مشترک سهيم شويم و «نوروزستان»ي نوين بسازيم.‌كُردها اربيل، کرکوک، سليمانيه، آذربايجان غربي‌، كرمانشاه و كردستان و ايلام را جزء «كردستان بزرگ‌» مي‌شمارند، افغان‌ها نيز هرات و مزارشريف و بلخ و استان‌هاي خراسان و آسياي مرکزي را «خراسان» مي‌نامند، ما چه كرده‌ايم‌؟
حمله عراق به ايران براي تشكيل حكومتي عرب در خوزستان نبايد فراموش شود. ذره‌ذره اين سرزمين بايد چون مردمك چشم نگهداري و پاسداري شود و تمام اين کج‌انديشي‌ها با ابزار‌ها و شيوه‌هاي مناسب پاسخ داده شود. چرا ما حتي از چاپ يك نقشه تاريخي ايران بزرگ به زبان‌هاي مختلف پرهيز كرده‌ايم‌؟ چيزي كه مي‌توانست پاسخ‌گوي بسياري از اين كج‌فهمي‌ها و بي‌خبري‌ها باشد، زيرا در سياست خارجي ايران‌دوستي با همسايگان در اولويت قرار دارد.
با اين فعاليت‌هاي کژانديشانه و بدفهمي‌ها، ممکن است كودكان و جواناني در كشورهاي پيرامون ما بزرگ ‌شوند و نشو و نما كنند و آينده كشورشان را رقم بزنند که به تنش‌هاي سياسي منجر شود. اگر با اين ذهنيات خطا پرورش يابند، در آينده همسايگاني پرتنش خواهيم داشت كه نسبت به ايران ادعاي ارضي خواهند داشت‌. براي تدوين استراتژي ملي خود، لازم است قبل از انسجام‌يافتن اين كج‌فهمي‌ها و به‌دنبال آن بروز تنش‌ها و اختلاف‌ها و به‌خطرافتادن وحدت ملي و تماميت ارضي‌، در اين موضوع برنامه‌ريزي داشته باشيم‌. جمهوري اسلامي ايران درحال‌حاضر ابزارهايي دارد كه مي‌تواند در اين زمينه به كار بگيرد. شايد در آينده نتوانيم از اين ابزارها بهره بگيريم‌. بهتر است از هم‌اكنون در اين زمينه بينديشيم‌.
عامل هم‌گرايي منطقه‌اي
در شرايط کنوني، نوروز مي‌تواند در همبستگي ملي ايران در بين اقوام تشکيل‌دهنده ايران‌زمين در جغرافياي سياسي ايران به عنصر «وحدت‌بخش ملي و قومي» و در بيرون از ايران بين کشورهاي حوزه نوروز به‌عنوان عامل «هم‌گرايي منطقه‌اي» (سياسي و فرهنگي) مورد استفاده قرار گيرد. در کشورهاي پيراموني ايران در حوزه «نوروزستان»، نوروز يک عنصر هويت‌ساز و به‌عنوان جشني دولتي مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد و نمادي بيروني دارد و در ايران به‌عنوان آييني ملي و خانوادگي در درون خانواده و سپس اجتماع
(مردم- مردم) عملکردي همه‌جانبه دارد. ‌جشن‌ها اصولا هويت ملي يا ديني هر ملتي را تشکيل مي‌دهند و هر مراسمي بيان‌کننده علایق، سليقه‌ها و فرهنگ ملت و تعلقات قومي آن به شمار مي‌رود.جشن‌هاي سال نو امروزه در بين تمامي اقوام مختلف برگزار مي‌شود و اين جشن‌ها در هر نقطه و منطقه‌اي از زمين با ديگر نقاط متفاوت است و درصورتي‌که مراسمي حرکت خود را از يک قالب ملي و منطقه‌اي آغاز و به يک نماد بين‌المللي تبديل شود، مي‌توان دليلش را وجود ارزش‌هاي مشترک انساني در آن دانست که منعکس‌کننده فطرت انسان‌ها و تمايل آنها برای در کنار هم زيستن و صلح است.سازمان فرهنگي و هنري سازمان ملل متحد (يونسكو) در پاسخ به پيشنهاد کميسيون ملي يونسکو در ايران در سال 1383 (کنفرانس بين‌المللي کشورهاي حوزه نوروز در تهران که نگارنده نيز در آن عضويت داشت) براي ثبت جهاني اين ميراث مشترك جهاني به‌عنوان يك ميراث بشري آغاز‌کننده ثبت جهاني نوروز شد.
ظرفيت‌هاي نوروز در ديپلماسي فرهنگي
پس از مرحله اول ثبت چندمليتي نوروز در فهرست ميراث جهاني يونسکو در سال ۲۰۰۹ ميلادي، مجمع عمومي سازمان ملل، در ۲۳ فوريه ۲۰۱۰، در قطع‌نامه ۲۵۳/۶۴، روز اول فروردين (۲۱ مارس) را «روز جهاني نوروز» ناميد و آن را به‌عنوان يک مناسبت بين‌المللي به رسميت شناخت.
ازآنجايي‌كه فرهنگ و تمدن ايراني در اين عرصه‌ها از استواري و پايداري برخوردار است‌، مي‌توان با تكيه بر عناصر فرهنگي و آيين‌ها و مراسم‌هایی كه به نحوي بر شالوده فرهنگ ايراني استوار است‌، نسبت به تقويت حضور سياسي و فرهنگي ايران در اين گستره اقدام كرد؛ براي نمونه مي‌توان از شاهنامه حكيم ابوالقاسم فردوسي نام برد كه در تمام قفقاز و آسياي مركزي و افغانستان با آن آشنا هستند و آن را مي‌خوانند، چه به فارسي و چه ترجمه‌هاي آن به زبان‌هاي گوناگون‌ از گرجي، آذري، ارمني، روسي و... . شاهنامه فردوسي در قرن دوازدهم ميلادي در گرجستان به زبان گرجي در دربار ملکه تامار، امپراتريس گرجستان، ترجمه شده است. شاهنامه در قفقاز از ارزش معنوي و تقدس برخوردار است. مردم جمهوري آذربايجان و ارمنستان از آن الهام گرفته‌اند و نام‌هاي شاهنامه‌اي در بين مردم به گستردگي رواج دارد. در سراسر آسياي مرکزي شاهنامه را مي‌شناسند، چون بسياري از رويدادهاي داستان‌هاي شاهنامه در آسياي مرکزي اتفاق افتاده است. در سالن ورودي فرودگاه جديد بيشکک، پايتخت قرقيزستان، تابلوي بزرگي از سيمرغ و زال با موزاييک کار شده است. تا چندي پيش‌تر شاهنامه از ملزومات خوانچه جهاز عروس در قزاقستان و ازبکستان بود.‌مراسم عيد نوروز از غرب چين تا شرق بالكان از پيرامون درياي خزر و ورارود (ماوراء‌النهر اسلامي و آسياي مركزي كنوني) تا شرق شبه‌قاره و جمهوري‌هاي مسلمان قفقاز و آسياي مركزي و خلاصه در بسياري از نقاط برپا داشته مي‌شود. مي‌توان گفت نوروز در مسير جاده ابريشم در جايي که اکنون مسلمانان در آن ساکن هستند، همه‌جا حضور دارد.‌نوروز يكي از عناصر فرهنگ ايراني است كه در چند دهه اخير توانسته است بيش از هر زماني در تاريخ گذشته به خارج از مرزهاي سرزمين ايران بزرگ يا سرزمين‌هاي حوزه فرهنگ ايراني - يعني آسياي مركزي، قفقاز، آناطولي، بين‌النهرين، يا خارج از حوزه فرهنگ ايراني- پاکستان و بخشي از هند و آلباني در بالکان - گسترش يابد. اين فرايند را مي‌توان فرايند جهاني‌شدن مجدد نوروز ناميد، زيرا پيش از اين نيز در دوره‌اي از تاريخ، نوروز گستره جهاني داشته است.
نوروز در 2 فراز
نوروز از جهاتي، جشني منطقه‌اي و سرزميني شناخته مي‌شود و بيش از هر چيز با نام سرزمين ايران پيوند خورده است؛ اما در واقعيت همواره گستره‌اي بيش از ايران داشته است. از اين منظر مي‌توان دو مرحله اساسي در تاريخ نوروز را از هم تفكيك كرد. نخست، دوره باستاني كه تقريبا در تمام جهان ايراني متداول بوده است. با رواج مسيحيت، ظهور اسلام و افول دين زرتشت، گستره نوروز محدود مي‌شود. دوم، دوره اخير كه همگام با فرايند‌هاي جهاني‌شدن و مهاجرت اقوام ايراني از ايران، افغانستان، تاجيكستان و آسياي مركزي به كشورهاي غربي و سراسر جهان، مجددا آيين‌هاي نوروز نيز در سراسر جهان توسط اين مهاجران برپا مي‌شود و موجب آشنایی جهانيان با نوروز شده ‌است، به‌طوري‌که سفره نوروزي در کاخ سفيد نيز گسترده شده است.‌همان‌گونه که گفته شد، نوروز اهميتي جهاني دارد. علاوه بر واژه‌نامه‌ها، فرهنگ‌ها، كتاب‌ها، مجلات و دایره‌‌المعارف‌هاي فارسي، در بيشتر دایره‌المعارف‌هاي جهان مدخلي درباره نوروز وجود دارد؛ براي نمونه در دایره‌المعارف اسلام به زبان ترکي استانبولي مدخل بزرگي درباره نوروز به قلم آر لوي درج شده است (چاپ1964). در جلد 25 دایره‌المعارف ترک (چاپ 1977) علاوه بر مدخل عيد نوروز درباره ترکيبات نوروز نیز مانند «بيات نوروز»، «نوروز بوسه ليک»، «نوروز بزرگ»، «نوروز حجاز»، «نوروز حسيني»، «نوروز عراق»، «نوروز اصفهان»، «نوروز کوچک»، «نوروز نوا»، «نوروز پرده سي»، «نوروز رهاوي»، «نوروز صبا»، «نوروز عشاق»، «نوروز زنگوله»، «نوروز عجم»، «نوروز عرب»، «نوروز هارا»، «نوروز رومي» (در فارسي نوروز آناتولي)، «نوروز سلطاني» و «نوروز راست» که همگي اصطلاحاتي در موسيقي ترک هستند، توضيحاتي ارائه داده است. همچنين از «نوروز راست» در موسيقي عرب نام برده شده است. افزون بر آن از اصطلاح «نوروزيه» که در زمينه هديه‌هاي نوروزي به بزرگان از سوي پادشاهان داده مي‌شد و نيز قصايدي که شعرا در ايام بهار به نام نوروزيه مي‌سرودند، نام برده شده است.‌چه زيبا خواهد بود که در ايران که خاستگاه و زادگاه نوروز است، مکان‌ها و معابر يا ميدان‌هايي به نام نوروز نام‌گذاري شود. بياييد از تحريف نوروز جلوگيري کنيم. آنهايي که نوروز را «جشن بهار» و چارشنبه‌سوری را «چارشنبه‌سوزي» و سيزده‌بدر را «جشن طبيعت» مي‌نامند، از عظمت نوروز و ذات نوروز بي‌خبرند و درصدد حذف نوروز از خاستگاه آن هستند، زهي خيال باطل. نوروز در عمق روح و جان مردمان اين سرزمين حضور دارد و ساليان سال حضور خواهد داشت و جهاني‌تر خواهد شد.‌توضيح: در سايت گوگل دوميليون 260 هزار مدخل درباره «Nevruz»، يک‌ميليون‌و 980 هزار مدخل درباره «Nowruz»، يک‌ميليون 80 هزار مدخل درباره «Norooz» به زبان انگليسي، 54‌ميليون‌و 200 هزار مورد درباره «نوروز» و 58 ميليون مورد درباره «عيد نوروز» به زبان فارسي منتشر شده است. ‌در جمهوري آذربايجان در سال 2008 به مناسبت ثبت جهاني نوروز در يونسکو، دایره‌المعارفي به نام «نوروز بايرامي، نوروز انسکلوپدياسي» به زبان آذربايجاني با الفباي لاتين در قطع A4 با جلد گالينگور در 205 صفحه و کاغذ نفيس و چاپ رنگي در باکو منتشر شده است.
*کارشناس برجسته حوزه آسياي ميانه و قفقاز

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.