از ميدان زندگي تا زندان خانگي
عبدالرحمن نجلرحيم- مغزپژوه
اين روزها ما سخت گرفتار شيوع ويروس «تاج»دار يا «هاله»داري هستيم که ميخواهد راه تنفس و حيات ما را ببندد و مغز ما را از کار بيندازد. شيوع اين ويروس، يعني «کرونا»، در سطحي جهاني بهويژه در کشور ما چون دشمن غريبهاي در ميان موجودات ريز روي زمين است که براي بقا نياز به بدن موجودات پرسلولي ديگر دارد. اين ويروس در گردش درون طبيعت خود، هماکنون راهي به درون بدن انسان اجتماعي و آگاه پيدا کرده و پنهان از نظر، موذيانه در جان ما نفوذ ميکند و ديکتاتورمآبانه سلولهاي بدن ازجمله ريه ما را وادار به ساختن تشکيلاتي پروتئيني داراي تاج يا هاله ميکند. درحاليکه سلولهاي بدن ما براي زندگي در کنار يکديگر احتياج به تاج و هاله ندارند، اما اين ويروس خودمدارانه براي تکثير خود سلولهاي بدن ما را به چنين کاري واميدارد و چون هر نظام خودکامهاي در هر سطح، از طبيعت گرفته تا جامعه و سياست، تاج يا هاله خود را تکثير ميکند. شيوع اين ويروس و روشهاي مقابله با آن تاکنون نشاندهنده غافلگيري همراه با سراسيمگي نظامهاي بهداشتي ناکارآمد در سرتاسر جهان است که بر پايه نظامهاي سرمايهداري و بر محور منفعتجوييهاي بخش خصوصي بنا شده است؛ آن نظامهايي که از اصول طب تقليلگرا، فردگرا، جامعهگريز و دوگانهپندار بنا بر اصل جدايي بدن از ذهن بنا شده است. از طرف ديگر در اين نظامها، هر پيشرفتي در امر سلامت انسان به طريقي وابسته به توسعه ارکان نظاميگري شده است. بديهي است که اين شرايط در کشورهاي حاشيهاي و توسعهنيافته وضعي وخيمتر و نابسامانتر دارد. به همين دليل ساده هزينهبري در مقابله با شيوع اين ويروس، آخرين نسخهاي که براي شهروندان در جوامع امروز پيچيده ميشود، دوري از يکديگر، جمعگريزي، ديگرترسي و خود را در سلول تنهايي خود زندانيکردن براي مبتلانشدن است. بنابراين عجيب نيست که حبس خانگي و به نوعي حبس انفرادي خودخواسته، نوعي توصيه بهداشتي شايع براي مبارزه با شيوع ويروس در سرتاسر جهان باشد، زيرا اين روش هزينههاي کمتري براي حکومتهاي حامي سرمايه جهاني دربر دارد. اين افراد هستند که هزينه سلامت خود را بايد با طيب خاطر و داوطلبانه بپردازند و سراسيمه فروشگاهها را از اجناس بهداشتي خالي کنند. اين روش باعث ميشود هزينههاي عمومي حکومتها بالا نرود و بودجههاي هنگفت اختصاصيافته براي مصارف نظاميگري و اقتدارجويي، صرف حفظ بهداشت عمومي نشود. فراموش نکنيم که طبق پژوهشهاي جديد، ميدانيم که مغز فرهنگي-اجتماعي-سياسي انسان، با در کنار يکديگر بودن و در جمع ماندن است که پرورش و رشد پيدا ميکند. به عبارت ديگر، مغز ما در تنهايي پژمرده، افسرده، تنشزده و هراسان ميشود و از عهده کارهاي مهم خود در حفظ بدن در اجتماع برنميآيد. بنا بر پژوهشها، چنين مغزهايي که به هر علتي تنها بمانند، يعني از ميدان زندگي به دور افتند و در حبس انفرادي يا خانگي قرار گيرند، نظام ايمني بدنشان نيز ناتوان ميشود و قادر به شناسايي و مقابله پيچيده و سخت با ويروسهاي غريبهاي چون کرونا نخواهند بود. سؤال اين است؛ حال که گرفتار در چنين شرايطي شدهايم و بايد نظام ايمني خود را در حبس خانگي سرپا و آماده نگه داريم، چه بايد بکنيم؟ در اين شرايط چارهاي نيست که قوه تخيل (ايماژيناسيون) مغز خود را بالا ببريم و به صورت خيالي خود را در ميان ديگران احساس کنيم و با اين احساسات برانگيخته از تنهانبودن خيالي، نظام ايمني بدن خود را تقويت کنيم. بديهي است که خيال آسوده، تغذيه خوب و خواب مناسب لازمه کار است. اضطراب، تشويش، نگراني و هراس ناشي از مسائل خانوادگي، اجتماعي و سياسي از راه مغز به سيستم دفاعي ما آسيب ميزند. اگر فرصت باشد، بايد به هنرهاي مورد علاقه خود پناه برد که امکان با ديگري بودن در تنهايي اجباري را فراهم ميکند. حرکات و کنشهاي موزون همراه با ريتم و ملودي و بهکارگيري مهارتهاي ورزشي، حتي در سلول تنهايي خود را نبايد از ياد برد. تکرار اين کنشهاي اجتماعي حتي در خلوت نيز از اثرات مضر تنهايي مغز ميکاهد. از روشهاي پناه به باورهای خرافي بپرهيزيد که بريدن از دنياي چارهجويان زنده و خلاق زميني و تسليمشدن به چنین ايدههایي مضر است. شيوع اين ويروس و عواقب همهجانبه حاصل از آن در جوامع انساني، شايد هشداري باشد براي همه ما که افسانه تافته جدابافته بودن انسان از موجودات ديگر روي زمين را باور نکنيم. بيولوژي را جدا از روانشناسي، جامعهشناسي، فلسفه و کليت فرهنگ انساني ندانيم. ولي واقعيت اين است که ما انسانهاي داراي مغز اجتماعي و آگاه، به مدت طولاني نميتوانيم در سلول تنهايي خود، در حبس خانگي يا انفرادي بمانيم. چارهجويي واقعي، مبارزه براي رهايي است. بايد با کمک علم، دانش و تدبير مؤثر در اقدامي جهاني، بدنمان را واداريم کاري کند که ويروس کرونا، تاج و هالهاش را از سر بردارد و دوستانه با دستگاه ايمني بدن انسانهاي روي زمين، بنشيند و در بازي شطرنج ژنتيکي و اپيژنتيکي، به نتيجه مساوي به نفع طرفين رضايت دهد. ما انسانهاي زميني چارهاي نداريم جز اينکه از سطح مولکولي تا سطوح فردي-اجتماعي-فرهنگي و سياسي، دشمنهاي خود را به دوستانمان تبديل کنيم. با چنين ايدئالي ميتوانيم قدم در راهي بگذاريم که ما را در جامعهاي جهاني به درجه بالاتري از آزادي و برابري برساند.
اين روزها ما سخت گرفتار شيوع ويروس «تاج»دار يا «هاله»داري هستيم که ميخواهد راه تنفس و حيات ما را ببندد و مغز ما را از کار بيندازد. شيوع اين ويروس، يعني «کرونا»، در سطحي جهاني بهويژه در کشور ما چون دشمن غريبهاي در ميان موجودات ريز روي زمين است که براي بقا نياز به بدن موجودات پرسلولي ديگر دارد. اين ويروس در گردش درون طبيعت خود، هماکنون راهي به درون بدن انسان اجتماعي و آگاه پيدا کرده و پنهان از نظر، موذيانه در جان ما نفوذ ميکند و ديکتاتورمآبانه سلولهاي بدن ازجمله ريه ما را وادار به ساختن تشکيلاتي پروتئيني داراي تاج يا هاله ميکند. درحاليکه سلولهاي بدن ما براي زندگي در کنار يکديگر احتياج به تاج و هاله ندارند، اما اين ويروس خودمدارانه براي تکثير خود سلولهاي بدن ما را به چنين کاري واميدارد و چون هر نظام خودکامهاي در هر سطح، از طبيعت گرفته تا جامعه و سياست، تاج يا هاله خود را تکثير ميکند. شيوع اين ويروس و روشهاي مقابله با آن تاکنون نشاندهنده غافلگيري همراه با سراسيمگي نظامهاي بهداشتي ناکارآمد در سرتاسر جهان است که بر پايه نظامهاي سرمايهداري و بر محور منفعتجوييهاي بخش خصوصي بنا شده است؛ آن نظامهايي که از اصول طب تقليلگرا، فردگرا، جامعهگريز و دوگانهپندار بنا بر اصل جدايي بدن از ذهن بنا شده است. از طرف ديگر در اين نظامها، هر پيشرفتي در امر سلامت انسان به طريقي وابسته به توسعه ارکان نظاميگري شده است. بديهي است که اين شرايط در کشورهاي حاشيهاي و توسعهنيافته وضعي وخيمتر و نابسامانتر دارد. به همين دليل ساده هزينهبري در مقابله با شيوع اين ويروس، آخرين نسخهاي که براي شهروندان در جوامع امروز پيچيده ميشود، دوري از يکديگر، جمعگريزي، ديگرترسي و خود را در سلول تنهايي خود زندانيکردن براي مبتلانشدن است. بنابراين عجيب نيست که حبس خانگي و به نوعي حبس انفرادي خودخواسته، نوعي توصيه بهداشتي شايع براي مبارزه با شيوع ويروس در سرتاسر جهان باشد، زيرا اين روش هزينههاي کمتري براي حکومتهاي حامي سرمايه جهاني دربر دارد. اين افراد هستند که هزينه سلامت خود را بايد با طيب خاطر و داوطلبانه بپردازند و سراسيمه فروشگاهها را از اجناس بهداشتي خالي کنند. اين روش باعث ميشود هزينههاي عمومي حکومتها بالا نرود و بودجههاي هنگفت اختصاصيافته براي مصارف نظاميگري و اقتدارجويي، صرف حفظ بهداشت عمومي نشود. فراموش نکنيم که طبق پژوهشهاي جديد، ميدانيم که مغز فرهنگي-اجتماعي-سياسي انسان، با در کنار يکديگر بودن و در جمع ماندن است که پرورش و رشد پيدا ميکند. به عبارت ديگر، مغز ما در تنهايي پژمرده، افسرده، تنشزده و هراسان ميشود و از عهده کارهاي مهم خود در حفظ بدن در اجتماع برنميآيد. بنا بر پژوهشها، چنين مغزهايي که به هر علتي تنها بمانند، يعني از ميدان زندگي به دور افتند و در حبس انفرادي يا خانگي قرار گيرند، نظام ايمني بدنشان نيز ناتوان ميشود و قادر به شناسايي و مقابله پيچيده و سخت با ويروسهاي غريبهاي چون کرونا نخواهند بود. سؤال اين است؛ حال که گرفتار در چنين شرايطي شدهايم و بايد نظام ايمني خود را در حبس خانگي سرپا و آماده نگه داريم، چه بايد بکنيم؟ در اين شرايط چارهاي نيست که قوه تخيل (ايماژيناسيون) مغز خود را بالا ببريم و به صورت خيالي خود را در ميان ديگران احساس کنيم و با اين احساسات برانگيخته از تنهانبودن خيالي، نظام ايمني بدن خود را تقويت کنيم. بديهي است که خيال آسوده، تغذيه خوب و خواب مناسب لازمه کار است. اضطراب، تشويش، نگراني و هراس ناشي از مسائل خانوادگي، اجتماعي و سياسي از راه مغز به سيستم دفاعي ما آسيب ميزند. اگر فرصت باشد، بايد به هنرهاي مورد علاقه خود پناه برد که امکان با ديگري بودن در تنهايي اجباري را فراهم ميکند. حرکات و کنشهاي موزون همراه با ريتم و ملودي و بهکارگيري مهارتهاي ورزشي، حتي در سلول تنهايي خود را نبايد از ياد برد. تکرار اين کنشهاي اجتماعي حتي در خلوت نيز از اثرات مضر تنهايي مغز ميکاهد. از روشهاي پناه به باورهای خرافي بپرهيزيد که بريدن از دنياي چارهجويان زنده و خلاق زميني و تسليمشدن به چنین ايدههایي مضر است. شيوع اين ويروس و عواقب همهجانبه حاصل از آن در جوامع انساني، شايد هشداري باشد براي همه ما که افسانه تافته جدابافته بودن انسان از موجودات ديگر روي زمين را باور نکنيم. بيولوژي را جدا از روانشناسي، جامعهشناسي، فلسفه و کليت فرهنگ انساني ندانيم. ولي واقعيت اين است که ما انسانهاي داراي مغز اجتماعي و آگاه، به مدت طولاني نميتوانيم در سلول تنهايي خود، در حبس خانگي يا انفرادي بمانيم. چارهجويي واقعي، مبارزه براي رهايي است. بايد با کمک علم، دانش و تدبير مؤثر در اقدامي جهاني، بدنمان را واداريم کاري کند که ويروس کرونا، تاج و هالهاش را از سر بردارد و دوستانه با دستگاه ايمني بدن انسانهاي روي زمين، بنشيند و در بازي شطرنج ژنتيکي و اپيژنتيکي، به نتيجه مساوي به نفع طرفين رضايت دهد. ما انسانهاي زميني چارهاي نداريم جز اينکه از سطح مولکولي تا سطوح فردي-اجتماعي-فرهنگي و سياسي، دشمنهاي خود را به دوستانمان تبديل کنيم. با چنين ايدئالي ميتوانيم قدم در راهي بگذاريم که ما را در جامعهاي جهاني به درجه بالاتري از آزادي و برابري برساند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.