14 - همکاری بر محور نوآوری
هادي نيلفروشان. عضو هيئتعلمي دانشگاه شهيد بهشتي
دانشمندان علوم اجتماعی یکی از علائق ثابتشان افتادن در گریبان مفاهیم مختلف و به قول علمای قدیم، اکتناه در آن مفاهیم است (اکتناه بر وزن افتعال و به معنای رسیدن به کنه مطلب یا مفهومی است). نوآوری، یکی از آن مفاهیم است که درباره آن و در جهت شناخت ذات و ماهیت آن تلاشهای فراوانی از سوی محققان صورت گرفته است. وقتی دست در کار زیاد شد، اختلاف هم زیاد میشود و پیداکردن وجوه اشتراک نظرات صاحب نظران و محققان هم کار دشواری میشود. با وجود این، یکی از معدود نکاتی که تقریبا همه دانشمندان نوآوریشناس بر آن اتفاق نظر دارند، ماهیت تعاملی و چند کنشگر نوآوری است. خلاصه اینکه نوآوری، تنها تنها نمیشود. ممکن است شما به تنهایی در کنج اتاق خودتان در دانشگاه یا مرکز تحقیقاتی یک نظریه جدید بدهید، این بعید نیست. یا حتی ممکن است شما در زیرزمین منزلتان به فناوری اتمی هم دست بیابید! (هرچند آن هم امری بعید و دور از واقعیت است) اما محال است به تنهایی بتوانید دانشی را توسعه داده، آن را به محصول برسانید و سپس آن محصول بدیع و مبتکرانه را تجاریسازی کرده و در بازار عرضه کنید و از منافع ابتکار خود نیز بهرهمند شوید. اجتماع این قابلیتها و توانمندیها در یک سازمان هم محال است چه برسد به یک فرد. اینجاست که پای همکاری بر سر نوآوری باز میشود.
معمولا برای همکاریهای نوآوری سه انگیزه مهم مطرح میشود:
نخست اینکه نوآوری گران است، با همکاری هزینههای آن را تقسیم میکنیم.
دیگر اینکه نوآوری پرمخاطره است. با همکاری این مخاطره را بین همکاران تسهیم میکنیم.
و سوم اینکه نوآوری زمانبر و طولانی است. با تقسیم کار و همکاری، سرعت فرایند را بالا میبریم.
این هر سه استدلال، هرجا مطرح شوند و معتبر باشند، راه برای شکلگیری همکاریهای نوآوری باز میشود.
همکاری میتواند بین همه کنشگران یک زیستبوم نوآوری یا هر زیرمجموعه دلخواهی از آن شکل بگیرد. این زیرمجموعهها میتوانند همه در بخش خصوصی، یا در بخش دولتی، یا به شکل شراکت بین بخش دولتی و خصوصی باشد. همکاریها میتوانند انواع و اقسام مختلفی داشته باشند. از بین همه آنها یکی هم همکاریهای شرکتهای بزرگ و کوچک است که میتواند برای مخاطبان استارتاپی این صفحه جذاب باشد. چه چیز باعث میشود یک بنگاه بزرگ با یک بنگاه کوچک یا حتی استارتاپ درخصوص یک فناوری حاضر به همکاری باشند؟ برای پاسخ علمی به این سؤال خوب است نیمنگاهی به ظرفیتها و توانمندیهای اختصاصی هر کدام از دو طرف داشته باشیم.
شرکتهای بزرگ از نوعی پایداری و استحکام برخوردارند که شکست یک پروژه نوآوری لزوما به قیمت جانشان تمام نمیشود. روتینها و هنجارهای تعریفشده دارند. منابع مالی بهتری دارند و دسترسیشان به بازار به مراتب بهتر از شرکتهای کوچک است. در نقطه مقابل، شرکتهای کوچک و استارتاپی، هیچکدام از داشتههای بالا را هم که نداشته باشند، یک مزیت برجسته دارند و آن انعطافپذیری و چابکی در اقدام است و این از قضا نقطهضعف شرکتهای بزرگ نیز است که چون عرض و طولی بههم زدهاند، چابکی و انعطافپذیری را از دست دادهاند. جمع این داشتهها و ناداشتهها شراکت و همکاری بین سازمانهای کوچک و بزرگ را جذاب و پردستاورد میکند.
همین جذابیتها و اهمیتهاست که باعث میشود برای سالها تم «همکاری نوآوری» به یک تم ثابت در همه کنفرانسهای علمی مرتبط با نوآوری در سطح دنیا تبدیل شود. همه دوست دارند بهترین تجربهها را در این زمینه بدانند و بخوانند و از جدیدترین یافتههای علمی در این زمینه مطلع شوند و باز به همین دلیل است که ادبیات مفاهیمی نظیر شبکههای نوآوری، مشارکت دولت- صنعت- دانشگاه، تریپل هلیکس و حتی نوآوری باز چنین قدر میبیند و بر صدر مینشیند. اینها همه دلیل پرمخاطببودن این مفاهیم و مسئلهداشتن کنشگران نوآوری حول این مسئله است.
با این حال، اگر از من بپرسید مهمترین چالش همکاری نوآوری چیست، پاسخ من حداقل در سطح کشور خودمان، فقدان زیرساختهای حقوقی پشتیبان است. نگاه کنید که اولا همکاریها انواع و اشکال مختلف دارند. ثانیا هر نوع همکاری، الزامات و نیازهای حقوقی و قراردادی خود را میطلبد تا در انتهای فرایند همه به سهم خود منتفع شده و انگیزه و نشاط لازم را برای همکاریهای بعدی داشته باشند. با این حال، کشور ما در زمینه بسیاری از انواع همکاریها، زیرساخت قوانین و مقررات لازم را ندارد و این کار را برای فعالان این عرصه در کشور دشوار خواهد کرد. در این زمینه به یاری خداوند باز هم در شمارههای آتی و در سال آینده با شما همراهان سخن خواهیم گفت.
دانشمندان علوم اجتماعی یکی از علائق ثابتشان افتادن در گریبان مفاهیم مختلف و به قول علمای قدیم، اکتناه در آن مفاهیم است (اکتناه بر وزن افتعال و به معنای رسیدن به کنه مطلب یا مفهومی است). نوآوری، یکی از آن مفاهیم است که درباره آن و در جهت شناخت ذات و ماهیت آن تلاشهای فراوانی از سوی محققان صورت گرفته است. وقتی دست در کار زیاد شد، اختلاف هم زیاد میشود و پیداکردن وجوه اشتراک نظرات صاحب نظران و محققان هم کار دشواری میشود. با وجود این، یکی از معدود نکاتی که تقریبا همه دانشمندان نوآوریشناس بر آن اتفاق نظر دارند، ماهیت تعاملی و چند کنشگر نوآوری است. خلاصه اینکه نوآوری، تنها تنها نمیشود. ممکن است شما به تنهایی در کنج اتاق خودتان در دانشگاه یا مرکز تحقیقاتی یک نظریه جدید بدهید، این بعید نیست. یا حتی ممکن است شما در زیرزمین منزلتان به فناوری اتمی هم دست بیابید! (هرچند آن هم امری بعید و دور از واقعیت است) اما محال است به تنهایی بتوانید دانشی را توسعه داده، آن را به محصول برسانید و سپس آن محصول بدیع و مبتکرانه را تجاریسازی کرده و در بازار عرضه کنید و از منافع ابتکار خود نیز بهرهمند شوید. اجتماع این قابلیتها و توانمندیها در یک سازمان هم محال است چه برسد به یک فرد. اینجاست که پای همکاری بر سر نوآوری باز میشود.
معمولا برای همکاریهای نوآوری سه انگیزه مهم مطرح میشود:
نخست اینکه نوآوری گران است، با همکاری هزینههای آن را تقسیم میکنیم.
دیگر اینکه نوآوری پرمخاطره است. با همکاری این مخاطره را بین همکاران تسهیم میکنیم.
و سوم اینکه نوآوری زمانبر و طولانی است. با تقسیم کار و همکاری، سرعت فرایند را بالا میبریم.
این هر سه استدلال، هرجا مطرح شوند و معتبر باشند، راه برای شکلگیری همکاریهای نوآوری باز میشود.
همکاری میتواند بین همه کنشگران یک زیستبوم نوآوری یا هر زیرمجموعه دلخواهی از آن شکل بگیرد. این زیرمجموعهها میتوانند همه در بخش خصوصی، یا در بخش دولتی، یا به شکل شراکت بین بخش دولتی و خصوصی باشد. همکاریها میتوانند انواع و اقسام مختلفی داشته باشند. از بین همه آنها یکی هم همکاریهای شرکتهای بزرگ و کوچک است که میتواند برای مخاطبان استارتاپی این صفحه جذاب باشد. چه چیز باعث میشود یک بنگاه بزرگ با یک بنگاه کوچک یا حتی استارتاپ درخصوص یک فناوری حاضر به همکاری باشند؟ برای پاسخ علمی به این سؤال خوب است نیمنگاهی به ظرفیتها و توانمندیهای اختصاصی هر کدام از دو طرف داشته باشیم.
شرکتهای بزرگ از نوعی پایداری و استحکام برخوردارند که شکست یک پروژه نوآوری لزوما به قیمت جانشان تمام نمیشود. روتینها و هنجارهای تعریفشده دارند. منابع مالی بهتری دارند و دسترسیشان به بازار به مراتب بهتر از شرکتهای کوچک است. در نقطه مقابل، شرکتهای کوچک و استارتاپی، هیچکدام از داشتههای بالا را هم که نداشته باشند، یک مزیت برجسته دارند و آن انعطافپذیری و چابکی در اقدام است و این از قضا نقطهضعف شرکتهای بزرگ نیز است که چون عرض و طولی بههم زدهاند، چابکی و انعطافپذیری را از دست دادهاند. جمع این داشتهها و ناداشتهها شراکت و همکاری بین سازمانهای کوچک و بزرگ را جذاب و پردستاورد میکند.
همین جذابیتها و اهمیتهاست که باعث میشود برای سالها تم «همکاری نوآوری» به یک تم ثابت در همه کنفرانسهای علمی مرتبط با نوآوری در سطح دنیا تبدیل شود. همه دوست دارند بهترین تجربهها را در این زمینه بدانند و بخوانند و از جدیدترین یافتههای علمی در این زمینه مطلع شوند و باز به همین دلیل است که ادبیات مفاهیمی نظیر شبکههای نوآوری، مشارکت دولت- صنعت- دانشگاه، تریپل هلیکس و حتی نوآوری باز چنین قدر میبیند و بر صدر مینشیند. اینها همه دلیل پرمخاطببودن این مفاهیم و مسئلهداشتن کنشگران نوآوری حول این مسئله است.
با این حال، اگر از من بپرسید مهمترین چالش همکاری نوآوری چیست، پاسخ من حداقل در سطح کشور خودمان، فقدان زیرساختهای حقوقی پشتیبان است. نگاه کنید که اولا همکاریها انواع و اشکال مختلف دارند. ثانیا هر نوع همکاری، الزامات و نیازهای حقوقی و قراردادی خود را میطلبد تا در انتهای فرایند همه به سهم خود منتفع شده و انگیزه و نشاط لازم را برای همکاریهای بعدی داشته باشند. با این حال، کشور ما در زمینه بسیاری از انواع همکاریها، زیرساخت قوانین و مقررات لازم را ندارد و این کار را برای فعالان این عرصه در کشور دشوار خواهد کرد. در این زمینه به یاری خداوند باز هم در شمارههای آتی و در سال آینده با شما همراهان سخن خواهیم گفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.