|

فوت‌وفن ایرانی واژه‌ای فرنگی

مازیار خسروی . روزنامه‌نگار

«تمام براهین در قائم‌مقام اثر نکرد و جواب ما را نمی‌داد... ما احمقانه تصور می‌کردیم که در جنگ استدلال بر قائم‌مقام فایق می‌آییم» این سخن «سر جان کمپل» وزیر مختار «جرج‌ چهارم» در دربار محمدشاه قاجار است هنگامی که در قبولاندن امتیازات مورد نظر دولت بریتانیا به صدراعظم ایران درمانده شده بود.
سنت سیاسی دیوان‌سالاری ایرانی، ریشه‌ در اعماق ملت ساکن در سرزمینی دارد که از دیرباز تاریخ، در تند‌باد حوادث زیسته و در چهار‌راه رویدادهای جهان قرار داشته است. این ملت بالطبع، «زبان سخن‌گفتن با جهان پیرامون» را نیز، به تجربه آموخته است؛ زبانی که به فراخور موقع و موقعیت، آمیخته به نرمی و درشتی بوده است. زبان سخن‌گفتن با جهان پیرامون را به تعبیر امروزی می‌توان دیپلماسی نامید. واژه‌ای که گرچه ریشه‌ای «فرنگی» دارد اما «فوت‌وفن» آن بی‌شک «ملی» است. سعدی علیه‌الرحمه، صدها سال پیش گفته بود: «چو شمشیر پیکار برداشتی/ نگه‌دار پنهان در آشتی» همو افزوده بود: «درشـتـی و نرمی به هم در به است/ چو فاصد که جراح و مرهم نه است» احتمالا آنها که تا نیمه‌های شب و بامداد، بر سر واژه واژه متن توافقنامه «ژنو» با حریف چانه می‌زدند بی‌آنکه خود بدانند شاگرد اول‌های کلاس «نصحیت الملوک» شیخ به شمار می‌روند. مراد از آنچه گفته شد قطعا کمک به برساخته‌شدن اسطوره‌ای تازه در کشوری نیست که هرچه کم داشته باشد، دست‌کم، از این نظر بیش‌ از نیاز مصرف داخلی تولید کرده است. بازگشت به تاریخ و تحلیل‌امروزی با نگاه دیروزی، اغلب میان دو لبه تیغ «اسطوره‌سازی خود فریبانه» و «تحقیر شکست‌گرایانه» ‌گیر می‌کند؛ گاه، رخدادهای بی‌ربط و باربط را چنان کنار هم قرار می‌دهیم و یک‌کاسه می‌کنیم که عینک تاریخ به جای فرونشاندن غبارها، تنها چشم‌هایمان را تیره‌وتار می‌کند. در این میان اما می‌توان آنچه رخ داده را ‌بدون «کم‌فروشی» یا «آب در ماست کردن» با ترازوی تاریخ، وزن‌کشی کرد. به گمانم با این متر و معیار، «ژنو» نه حماسه بود نه تراژدی؛ «پیروزی میلیمتری در خانه حریف»، شاید، تعبیر دقیق‌تری باشد.
«تمام براهین در قائم‌مقام اثر نکرد و جواب ما را نمی‌داد... ما احمقانه تصور می‌کردیم که در جنگ استدلال بر قائم‌مقام فایق می‌آییم» این سخن «سر جان کمپل» وزیر مختار «جرج‌ چهارم» در دربار محمدشاه قاجار است هنگامی که در قبولاندن امتیازات مورد نظر دولت بریتانیا به صدراعظم ایران درمانده شده بود.
سنت سیاسی دیوان‌سالاری ایرانی، ریشه‌ در اعماق ملت ساکن در سرزمینی دارد که از دیرباز تاریخ، در تند‌باد حوادث زیسته و در چهار‌راه رویدادهای جهان قرار داشته است. این ملت بالطبع، «زبان سخن‌گفتن با جهان پیرامون» را نیز، به تجربه آموخته است؛ زبانی که به فراخور موقع و موقعیت، آمیخته به نرمی و درشتی بوده است. زبان سخن‌گفتن با جهان پیرامون را به تعبیر امروزی می‌توان دیپلماسی نامید. واژه‌ای که گرچه ریشه‌ای «فرنگی» دارد اما «فوت‌وفن» آن بی‌شک «ملی» است. سعدی علیه‌الرحمه، صدها سال پیش گفته بود: «چو شمشیر پیکار برداشتی/ نگه‌دار پنهان در آشتی» همو افزوده بود: «درشـتـی و نرمی به هم در به است/ چو فاصد که جراح و مرهم نه است» احتمالا آنها که تا نیمه‌های شب و بامداد، بر سر واژه واژه متن توافقنامه «ژنو» با حریف چانه می‌زدند بی‌آنکه خود بدانند شاگرد اول‌های کلاس «نصحیت الملوک» شیخ به شمار می‌روند. مراد از آنچه گفته شد قطعا کمک به برساخته‌شدن اسطوره‌ای تازه در کشوری نیست که هرچه کم داشته باشد، دست‌کم، از این نظر بیش‌ از نیاز مصرف داخلی تولید کرده است. بازگشت به تاریخ و تحلیل‌امروزی با نگاه دیروزی، اغلب میان دو لبه تیغ «اسطوره‌سازی خود فریبانه» و «تحقیر شکست‌گرایانه» ‌گیر می‌کند؛ گاه، رخدادهای بی‌ربط و باربط را چنان کنار هم قرار می‌دهیم و یک‌کاسه می‌کنیم که عینک تاریخ به جای فرونشاندن غبارها، تنها چشم‌هایمان را تیره‌وتار می‌کند. در این میان اما می‌توان آنچه رخ داده را ‌بدون «کم‌فروشی» یا «آب در ماست کردن» با ترازوی تاریخ، وزن‌کشی کرد. به گمانم با این متر و معیار، «ژنو» نه حماسه بود نه تراژدی؛ «پیروزی میلیمتری در خانه حریف»، شاید، تعبیر دقیق‌تری باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.