|

در‌هم‌تنيدگي نفت و دموکراسي

اغلب گفته مي‌شود که يکي از ويژگي‌هاي برجسته خاورميانه فقدان دموکراسي است و از نظر بسياري از کساني که درباره اين منطقه مهم مي‌نويسند، نفت عامل اين فقدان است. کشورهايي که بخش عمده‌اي از درآمدشان از صادرات نفت به دست مي‌آيد، کمتر به دموکراسي گرايش دارند. موج خيزش‌هايي که جهان عرب را در سال ٢٠١١ درنورديد، حکايت از رابطه مستقيم بين درآمدهاي بالاي نفتي و مشکل مطالبات فزاينده مردم براي برخورداري از زندگي دموکراتيک و برابرتر داشت. تونس و مصر که خيزش در آنها آغاز شد و يمن، بحرين و سوريه که قيام به‌سرعت در آنها گسترش يافت؛ از‌جمله کوچک‌ترين توليدکنندگان نفت منطقه بودند و در همه آنها نيز توليد نفت رو به کاهش داشت. چند سال پيش تيموتي ميچل، نظريه‌پرداز سياسي که تخصص او اقتصاد سياسي خاورميانه است، کتابي منتشر کرد با عنوان «دموکراسي کربني: قدرت سياسي در عصر نفت» که در آن رابطه دموکراسي و نفت را بررسي مي‌کند. از نظر او سوخت فسيلي هم دموکراسي مدرن را ممکن مي‌کند و هم محدوديت‌هايي براي آن ايجاد مي‌کند. اين کتاب تاريخ انرژي را مورد بازانديشي قرار مي‌دهد و دركي از سياست‌هاي زيست‌محيطي، مبارزه براي دموكراسي و جايگاه خاورميانه در جهان پست‌مدرن به دست مي‌دهد.
سياست‌هاي دموکراتيک مانند انرژي حاصل از سوخت‌هاي فسيلي يک پديده متأخر است. شکل‌گيري اين دو نوع قدرت از آغاز درهم‌تنيده شده است. اين کتاب مسيري را که آنها به هم پيوستند، رديابي مي‌کند که از فصل اول با زغال‌سنگ و برآمدن سياست توده‌گير در اروپا و آمريکا در اواخر سده نوزدهم و آغاز سده بيستم آغاز مي‌شود. فصل اول نشان مي‌دهد جهان‌هاي اجتماعي- فني ساخته‌شده با انرژي فراوان جديد برگرفته از زغال‌سنگ از يک جنبه ويژه آسيب‌پذير بودند و آن گردش ذخاير متراکم انرژي کربني بود که ابزارهايي را براي تجميع مطالبات مؤثر دموکراتيک فراهم مي‌کرد. با توجه به اين درک نوين از رابطه بين جريان انرژي و ظهور دموکراسي، نويسنده در فصل دوم به بررسي خاستگاه‌هاي صنعت نفت در خاورميانه مي‌پردازد. تاريخ رسمي از پيشگامان قهرماني مي‌گويد که نفت را در دورترين و صعب‌العبورترين مناطق کشف کردند و از دولتمردان آينده‌نگري که در سال‌هاي پيش از جنگ جهاني نخست اين جايزه استراتژيک را از آنِ خود کردند. ميچل با آگاهي از تاريخ زغال‌سنگ و دموکراسي که سياست‌هاي انرژي شامل دستيابي به قدرت تا قطع جريان انرژي و نيز تأمين عرضه آن مي‌شود، شرح متفاوتي را به دست مي‌دهد. بررسي‌هاي او نشان مي‌دهد چگونه شرکت‌هاي نفتي دست‌ به ‌دست هم دادند تا ظهور صنعت نفت را در خاورميانه به تأخير اندازند و سياست‌مداران کنترل ذخاير نفتي را به‌عنوان وسيله‌اي براي تضعيف نيروهاي دموکراتيک در داخل ديدند.
فصل سوم، تاريخ متفاوتي به دست مي‌دهد که در آن پيکاري جنگي براي کنترل دموکراتيک‌تر امپرياليسم و دستيابي به مواد خام به مکانيسمي غيردموکراتيک براي ايجاد «رضايت در حکومت‌شوندگان» تبديل شد. مهم‌ترين مکان براي ايجاد اين «رضايت» درباره حکومت امپراتوري، عراق بود. در فصل چهارم به بررسي چگونگي واکنش نيروهاي سياسي عراق و ديگر بخش‌هاي خاورميانه و نحوه اعمال کنترل بر ذخاير نفتي عراق مي‌پردازد. فصل پنجم شکل‌گيري اقتصاد به‌عنوان موضوعي جديد در سياست را به ميانه قرن بيستم احاله مي‌دهد. در اين فصل همچنين بررسي مي‌شود که چگونه توليد مقادير سريعا فزاينده انرژي کربني کم‌هزينه به شکل نفت به شيوه نوين حسابرسي سياسي و حکومت دموکراتيک کمک کرد. فصل پنجم، در کنار شکل‌گيري اقتصاد ملي، تشکيل سازوکارهاي مالي بين‌المللي به منظور کنترل سفته‌بازي بانک‌هاي خصوصي بين‌المللي را بررسي مي‌کند؛ تهديدي براي سياست‌هاي دموکراتيک که مي‌رفت تا بعدا در ابعادي جديد در قرن بيستم دوباره پديدار شود. نويسنده در فصل ششم به عراق و خاورميانه بزرگ بازمي‌گردد و به بررسي اين مسئله مي‌پردازد که چگونه مبارزات سياسي داخلي آن در دهه‌هاي ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به مبارزه با شرکت‌هاي نفتي بر سر کنترل نفت تبديل شد. اين فصل جنگ بر سر نفت را در سطح پالايشگاه‌ها، خط لوله‌ها و خطوط کشتي‌راني و خراب‌کاري در آنها بررسي مي‌کند؛ اينکه چگونه خريد جنگ‌افزارهاي پيشرفته از سوی کشورهاي نفتي که ايران آغازگر آن بود، توانست سازوکار ساخته و پرداخته بي‌همتايي براي بازيافت درآمدهاي نفتي فراهم کند و چگونه دکترين‌هاي جديد «امنيت» با فروش‌هاي تسليحاتي همراه شد. اين فصل همچنين مسئله نفت خاورميانه را به شيوه‌هاي جديد مديريت مطالبات سياسي دموکراتيک در غرب گره مي‌زند. اين تحولات به بحران ۱۹۷4-۱۹۷3 انجاميد که در فصل هفتم بررسي مي‌شود. از نظر ميچل رويدادهاي مهم اين دوره که به شکل مغلطه‌آميزي فقط يک «بحران نفتي» ناميده شد، شامل تحول در شيوه‌هاي حاکم بر امور مالي بين‌المللي، اقتصادهاي ملي و جريان‌هاي انرژي مي‌شد که دموکراسي کربني ضعيف‌شده غرب را در مناسبات جديدي با کشورهاي نفتي خاورميانه قرار داد. در سه دهه، از انقلاب ۱۹۷۹ ايران تا خيزش جهان عرب در بهار ۲۰۱۱، دو موضوع بر بحث‌هاي مربوط به نفت و دموکراسي درباره خاورميانه سايه افکند. يکي، برآمدن جنبش‌هاي سياسي بود که از چشم بسياري مانع شکل‌گيري نهادهاي سياسي دموکراتيک مي‌شدند. ديگري روند روبه‌رشد خشونت نظامي بود که کشورهاي نفتي در آن نقش داشتند؛ به‌ويژه رشته‌ جنگ‌هاي خليج فارس که اوج آن حمله آمريکا به عراق و اشغال اين کشور در سال ۲۰۰۳ بود. يک پژوهش متداول اين دوره نيروي محرکه آن را تعارض بين نيروهاي منسوب به جهاني‌سازي و نيروهاي هويت‌طلب کوته‌انديش قبيله‌اي يا «مقابله با جهان مک‌دونالدي» توصيف مي‌کند. فصل هشتم نگاه متفاوتي به رابطه بين نفت، به‌اصطلاح جهاني‌سازي و نيروهاي اسلام سياسي با استفاده از مفهوم «جهان مک‌دونالدي» به دست مي‌دهد. در فصل پاياني، نويسنده به برخي محدوديت‌هاي دموکراسي کربني بازمي‌گردد: پايان عصر وفور انرژي کم‌هزينه کربني با توجه به دشواري‌هاي ناشي از جايگزيني حوزه‌هاي تهي‌شده نفتي با اکتشافات جديد و گران‌شدن فزاينده و انرژي‌بر امر استخراج و بهره‌برداري و تهديد شتابناک وخامت شرايط آب‌وهوايي، درحالي‌که دولت‌هاي موجود دموکراتيک ظاهرا از انجام اقدامات دورانديشانه لازم براي حفاظت از آينده درازمدت سياره ناتوان‌اند. ميچل نشان مي‌دهد که چگونه بلاتکليفي فني درباره اين مسائل اجازه مي‌دهد گونه مشخصي از استدلال - يعني محاسبه اقتصادي - فضاي بحث دموکراتيک را اشغال کند و استدلال مي‌کند درک اجتماعي- فني از دموکراسي کربني دنبال‌شده در اين کتاب راهي بهتر براي غلبه بر اين مانع شکل‌دهي به آينده جمعي‌مان پيشنهاد مي‌کند.

اغلب گفته مي‌شود که يکي از ويژگي‌هاي برجسته خاورميانه فقدان دموکراسي است و از نظر بسياري از کساني که درباره اين منطقه مهم مي‌نويسند، نفت عامل اين فقدان است. کشورهايي که بخش عمده‌اي از درآمدشان از صادرات نفت به دست مي‌آيد، کمتر به دموکراسي گرايش دارند. موج خيزش‌هايي که جهان عرب را در سال ٢٠١١ درنورديد، حکايت از رابطه مستقيم بين درآمدهاي بالاي نفتي و مشکل مطالبات فزاينده مردم براي برخورداري از زندگي دموکراتيک و برابرتر داشت. تونس و مصر که خيزش در آنها آغاز شد و يمن، بحرين و سوريه که قيام به‌سرعت در آنها گسترش يافت؛ از‌جمله کوچک‌ترين توليدکنندگان نفت منطقه بودند و در همه آنها نيز توليد نفت رو به کاهش داشت. چند سال پيش تيموتي ميچل، نظريه‌پرداز سياسي که تخصص او اقتصاد سياسي خاورميانه است، کتابي منتشر کرد با عنوان «دموکراسي کربني: قدرت سياسي در عصر نفت» که در آن رابطه دموکراسي و نفت را بررسي مي‌کند. از نظر او سوخت فسيلي هم دموکراسي مدرن را ممکن مي‌کند و هم محدوديت‌هايي براي آن ايجاد مي‌کند. اين کتاب تاريخ انرژي را مورد بازانديشي قرار مي‌دهد و دركي از سياست‌هاي زيست‌محيطي، مبارزه براي دموكراسي و جايگاه خاورميانه در جهان پست‌مدرن به دست مي‌دهد.
سياست‌هاي دموکراتيک مانند انرژي حاصل از سوخت‌هاي فسيلي يک پديده متأخر است. شکل‌گيري اين دو نوع قدرت از آغاز درهم‌تنيده شده است. اين کتاب مسيري را که آنها به هم پيوستند، رديابي مي‌کند که از فصل اول با زغال‌سنگ و برآمدن سياست توده‌گير در اروپا و آمريکا در اواخر سده نوزدهم و آغاز سده بيستم آغاز مي‌شود. فصل اول نشان مي‌دهد جهان‌هاي اجتماعي- فني ساخته‌شده با انرژي فراوان جديد برگرفته از زغال‌سنگ از يک جنبه ويژه آسيب‌پذير بودند و آن گردش ذخاير متراکم انرژي کربني بود که ابزارهايي را براي تجميع مطالبات مؤثر دموکراتيک فراهم مي‌کرد. با توجه به اين درک نوين از رابطه بين جريان انرژي و ظهور دموکراسي، نويسنده در فصل دوم به بررسي خاستگاه‌هاي صنعت نفت در خاورميانه مي‌پردازد. تاريخ رسمي از پيشگامان قهرماني مي‌گويد که نفت را در دورترين و صعب‌العبورترين مناطق کشف کردند و از دولتمردان آينده‌نگري که در سال‌هاي پيش از جنگ جهاني نخست اين جايزه استراتژيک را از آنِ خود کردند. ميچل با آگاهي از تاريخ زغال‌سنگ و دموکراسي که سياست‌هاي انرژي شامل دستيابي به قدرت تا قطع جريان انرژي و نيز تأمين عرضه آن مي‌شود، شرح متفاوتي را به دست مي‌دهد. بررسي‌هاي او نشان مي‌دهد چگونه شرکت‌هاي نفتي دست‌ به ‌دست هم دادند تا ظهور صنعت نفت را در خاورميانه به تأخير اندازند و سياست‌مداران کنترل ذخاير نفتي را به‌عنوان وسيله‌اي براي تضعيف نيروهاي دموکراتيک در داخل ديدند.
فصل سوم، تاريخ متفاوتي به دست مي‌دهد که در آن پيکاري جنگي براي کنترل دموکراتيک‌تر امپرياليسم و دستيابي به مواد خام به مکانيسمي غيردموکراتيک براي ايجاد «رضايت در حکومت‌شوندگان» تبديل شد. مهم‌ترين مکان براي ايجاد اين «رضايت» درباره حکومت امپراتوري، عراق بود. در فصل چهارم به بررسي چگونگي واکنش نيروهاي سياسي عراق و ديگر بخش‌هاي خاورميانه و نحوه اعمال کنترل بر ذخاير نفتي عراق مي‌پردازد. فصل پنجم شکل‌گيري اقتصاد به‌عنوان موضوعي جديد در سياست را به ميانه قرن بيستم احاله مي‌دهد. در اين فصل همچنين بررسي مي‌شود که چگونه توليد مقادير سريعا فزاينده انرژي کربني کم‌هزينه به شکل نفت به شيوه نوين حسابرسي سياسي و حکومت دموکراتيک کمک کرد. فصل پنجم، در کنار شکل‌گيري اقتصاد ملي، تشکيل سازوکارهاي مالي بين‌المللي به منظور کنترل سفته‌بازي بانک‌هاي خصوصي بين‌المللي را بررسي مي‌کند؛ تهديدي براي سياست‌هاي دموکراتيک که مي‌رفت تا بعدا در ابعادي جديد در قرن بيستم دوباره پديدار شود. نويسنده در فصل ششم به عراق و خاورميانه بزرگ بازمي‌گردد و به بررسي اين مسئله مي‌پردازد که چگونه مبارزات سياسي داخلي آن در دهه‌هاي ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به مبارزه با شرکت‌هاي نفتي بر سر کنترل نفت تبديل شد. اين فصل جنگ بر سر نفت را در سطح پالايشگاه‌ها، خط لوله‌ها و خطوط کشتي‌راني و خراب‌کاري در آنها بررسي مي‌کند؛ اينکه چگونه خريد جنگ‌افزارهاي پيشرفته از سوی کشورهاي نفتي که ايران آغازگر آن بود، توانست سازوکار ساخته و پرداخته بي‌همتايي براي بازيافت درآمدهاي نفتي فراهم کند و چگونه دکترين‌هاي جديد «امنيت» با فروش‌هاي تسليحاتي همراه شد. اين فصل همچنين مسئله نفت خاورميانه را به شيوه‌هاي جديد مديريت مطالبات سياسي دموکراتيک در غرب گره مي‌زند. اين تحولات به بحران ۱۹۷4-۱۹۷3 انجاميد که در فصل هفتم بررسي مي‌شود. از نظر ميچل رويدادهاي مهم اين دوره که به شکل مغلطه‌آميزي فقط يک «بحران نفتي» ناميده شد، شامل تحول در شيوه‌هاي حاکم بر امور مالي بين‌المللي، اقتصادهاي ملي و جريان‌هاي انرژي مي‌شد که دموکراسي کربني ضعيف‌شده غرب را در مناسبات جديدي با کشورهاي نفتي خاورميانه قرار داد. در سه دهه، از انقلاب ۱۹۷۹ ايران تا خيزش جهان عرب در بهار ۲۰۱۱، دو موضوع بر بحث‌هاي مربوط به نفت و دموکراسي درباره خاورميانه سايه افکند. يکي، برآمدن جنبش‌هاي سياسي بود که از چشم بسياري مانع شکل‌گيري نهادهاي سياسي دموکراتيک مي‌شدند. ديگري روند روبه‌رشد خشونت نظامي بود که کشورهاي نفتي در آن نقش داشتند؛ به‌ويژه رشته‌ جنگ‌هاي خليج فارس که اوج آن حمله آمريکا به عراق و اشغال اين کشور در سال ۲۰۰۳ بود. يک پژوهش متداول اين دوره نيروي محرکه آن را تعارض بين نيروهاي منسوب به جهاني‌سازي و نيروهاي هويت‌طلب کوته‌انديش قبيله‌اي يا «مقابله با جهان مک‌دونالدي» توصيف مي‌کند. فصل هشتم نگاه متفاوتي به رابطه بين نفت، به‌اصطلاح جهاني‌سازي و نيروهاي اسلام سياسي با استفاده از مفهوم «جهان مک‌دونالدي» به دست مي‌دهد. در فصل پاياني، نويسنده به برخي محدوديت‌هاي دموکراسي کربني بازمي‌گردد: پايان عصر وفور انرژي کم‌هزينه کربني با توجه به دشواري‌هاي ناشي از جايگزيني حوزه‌هاي تهي‌شده نفتي با اکتشافات جديد و گران‌شدن فزاينده و انرژي‌بر امر استخراج و بهره‌برداري و تهديد شتابناک وخامت شرايط آب‌وهوايي، درحالي‌که دولت‌هاي موجود دموکراتيک ظاهرا از انجام اقدامات دورانديشانه لازم براي حفاظت از آينده درازمدت سياره ناتوان‌اند. ميچل نشان مي‌دهد که چگونه بلاتکليفي فني درباره اين مسائل اجازه مي‌دهد گونه مشخصي از استدلال - يعني محاسبه اقتصادي - فضاي بحث دموکراتيک را اشغال کند و استدلال مي‌کند درک اجتماعي- فني از دموکراسي کربني دنبال‌شده در اين کتاب راهي بهتر براي غلبه بر اين مانع شکل‌دهي به آينده جمعي‌مان پيشنهاد مي‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.