|

فرهنگ منابع طبیعی کدام مخاطب؟ کدام ذی‌نفع؟

رحيم ملك‌نيا.عضو هيئت علمي دانشگاه لرستان

در سال جاری برگزاری هفته منابع طبیعی مانند سایر برنامه‌های عمومی کشور تحت تأثیر شیوع جهانی ویروس کرونا قرار گرفته و بسیاری از برنامه‌های عمومی این هفته لغو شدند. این هفته هر‌ساله با شعارهای مختلف و نام‌گذاری روزهای آن برگزار می‌شود، اما شاید شعار تبدیل فرهنگ منابع طبیعی به معارف عمومی، پراستفاده‌ترین آنها بود که بارها مورد تأکید مسئولان و مدیران قرار گرفته است. تمرکز مسئولان متولی منابع طبیعی بر شعار تبدیل فرهنگ منابع‌ طبیعی به معارف عمومی اگرچه مفید و لازم است؛ اما توجه به این شعار حاوی نکاتی است که نباید از آن غافل شد. در وهله اول در کشوری که آموزه‌های ملی و مذهبی آن، همگی به حفظ و پاسداشت طبیعت توجه ویژه دارند، چرا گمان می‌رود که این مسئله مورد قبول عموم مردم نیست؟ مردمی که در سالیان طولانی حیات در این کشور روابط خود را به نحو پایداری با طبیعت تنظیم کرده‌اند، دچار چه تغییری شده‌اند که اکنون نیازمند آموزش این روابط هستند؟ کدام تفکر مدیریتی و برنامه این رابطه پایدار را بر هم زده است که اکنون نیازمند بازآموزی و بازیابی آن هستیم؟ چنانچه تصور بر این است که برای معرفی اهمیت و چگونگی برخورد با منابع طبیعی به اقداماتی نیاز است، برنامه‌های آموزشی و ترویجی در چند دهه گذشته چه ویژگی‌هایی داشته‌اند که نتیجه مطلوب حاصل نشده است و پس از سال‌ها و صرف هزینه‌های هنگفت ترویجی و آموزشی، به‌عنوان هدفی دست‌نیافته قلمداد می‌شود؟ عمومی‌کردن فرهنگ منابع طبیعی کدام بخش از جامعه را مورد توجه قرار داده است؟ آیا مدیران و مسئولان نیز مشمول این آموزش‌ها برای درک و شناخت فرهنگ منابع طبیعی هستند؟ با مقایسه‌ای میان رفتار عموم جامعه و مسئولان با منابع طبیعی، شاید بتوان ادعا کرد که مسئولان بیش از سایر مردم نیازمند آموزش و یادگیری فرهنگ منابع طبیعی هستند. اگرچه تصمیم‌گیران و مدیران از حیث تعداد با سایر بخش‌های جامعه قابل قیاس نیستند؛ اما تأثیر تصمیم‌ها و نگرش آنان بر حفظ منابع طبیعی بسیار بیش از مردم است. خسارت طرح‌های توسعه‌ای که از کانال‌های تصمیم‌گیری و اجرای چندگانه عبور می‌کند، گاهی چنان برای طبیعت رنجور کشور خسارت‌زا است که با وجود شعار توسعه، مردم در کنار متخصصان در برابر اجرای آنها ایستادگی می‌کنند. در بسیاری از موارد مردمی که با سختی و مشقت از طبیعت کشور حمایت و پاسداشت می‌کنند، مبهوت تخریب عرصه‌های طبیعی در برنامه‌های توسعه‌ای مدیران هستند. متأسفانه نه‌تنها نیاز مسئولان و مدیران به آموزش فرهنگ منابع طبیعی بلکه از تفکیک بین تأثیرگذاری عامه مردم و مسئولان در موضوع مشارکت و توقعات ذی‌نفع‌ها در مدیریت این منابع نیز همواره غفلت شده است. در موضوع مشارکت، تمرکز برنامه‌ها تنها بر مردم محلی است. بدون واردشدن به موضوع ایرادهای متعدد توقع سازمان جنگل‌ها از مشارکت مردم محلی، باید بیان کرد اگرچه مردم محلی بیشترین ارتباط را با منابع طبیعی دارند و موفقیت هر طرح و برنامه‌ای در گرو همراهی آنان است؛ اما چرا گروه‌ها و اشخاص تأثیرگذار دیگر از این حلقه ذی‌نفع‌ها کنار گذاشته می‌شوند؟ زمانی که یک مدیر در سطوح مختلف از شهرستان تا سطح ملی قادر است با یک طرح، دستور یا امضای زمینه را برای تغییر کاربری منابع طبیعی ایجاد کند، چرا از آموزش و بررسی توقعات آنان غفلت می‌شود و برای شناساندن فرهنگ منابع طبیعی به آنان تلاش نمی‌شود؟ شاید اگر چنین اراده‌ای برای آگاهی‌دادن به مدیران بود، در ایام انتخابات اخیر برخی از کاندیداها وعده اجرای طرح‌هایی را نمی‌دادند که نتیجه آنها هزینه‌کردن از منابع طبیعی است. نگاهی به فرهنگ کهن مردم این سرزمین در ارتباط با منابع ‌طبیعی و بی‌توجهی گاه‌و‌بی‌گاه مسئولان به این منابع حیاتی بیان‌کننده این است که در صورت توجه‌نکردن به نقش مسئولان و برنامه‌های آنها در حفاظت منابع طبیعی، نه‌تنها برگزاری هفته منابع ‌طبیعی با شعارهای مختلف، بلکه هرگونه برنامه ترویجی و آموزشی تأثیر چندانی در حفاظت از این عرصه‌ها نخواهد داشت.

در سال جاری برگزاری هفته منابع طبیعی مانند سایر برنامه‌های عمومی کشور تحت تأثیر شیوع جهانی ویروس کرونا قرار گرفته و بسیاری از برنامه‌های عمومی این هفته لغو شدند. این هفته هر‌ساله با شعارهای مختلف و نام‌گذاری روزهای آن برگزار می‌شود، اما شاید شعار تبدیل فرهنگ منابع طبیعی به معارف عمومی، پراستفاده‌ترین آنها بود که بارها مورد تأکید مسئولان و مدیران قرار گرفته است. تمرکز مسئولان متولی منابع طبیعی بر شعار تبدیل فرهنگ منابع‌ طبیعی به معارف عمومی اگرچه مفید و لازم است؛ اما توجه به این شعار حاوی نکاتی است که نباید از آن غافل شد. در وهله اول در کشوری که آموزه‌های ملی و مذهبی آن، همگی به حفظ و پاسداشت طبیعت توجه ویژه دارند، چرا گمان می‌رود که این مسئله مورد قبول عموم مردم نیست؟ مردمی که در سالیان طولانی حیات در این کشور روابط خود را به نحو پایداری با طبیعت تنظیم کرده‌اند، دچار چه تغییری شده‌اند که اکنون نیازمند آموزش این روابط هستند؟ کدام تفکر مدیریتی و برنامه این رابطه پایدار را بر هم زده است که اکنون نیازمند بازآموزی و بازیابی آن هستیم؟ چنانچه تصور بر این است که برای معرفی اهمیت و چگونگی برخورد با منابع طبیعی به اقداماتی نیاز است، برنامه‌های آموزشی و ترویجی در چند دهه گذشته چه ویژگی‌هایی داشته‌اند که نتیجه مطلوب حاصل نشده است و پس از سال‌ها و صرف هزینه‌های هنگفت ترویجی و آموزشی، به‌عنوان هدفی دست‌نیافته قلمداد می‌شود؟ عمومی‌کردن فرهنگ منابع طبیعی کدام بخش از جامعه را مورد توجه قرار داده است؟ آیا مدیران و مسئولان نیز مشمول این آموزش‌ها برای درک و شناخت فرهنگ منابع طبیعی هستند؟ با مقایسه‌ای میان رفتار عموم جامعه و مسئولان با منابع طبیعی، شاید بتوان ادعا کرد که مسئولان بیش از سایر مردم نیازمند آموزش و یادگیری فرهنگ منابع طبیعی هستند. اگرچه تصمیم‌گیران و مدیران از حیث تعداد با سایر بخش‌های جامعه قابل قیاس نیستند؛ اما تأثیر تصمیم‌ها و نگرش آنان بر حفظ منابع طبیعی بسیار بیش از مردم است. خسارت طرح‌های توسعه‌ای که از کانال‌های تصمیم‌گیری و اجرای چندگانه عبور می‌کند، گاهی چنان برای طبیعت رنجور کشور خسارت‌زا است که با وجود شعار توسعه، مردم در کنار متخصصان در برابر اجرای آنها ایستادگی می‌کنند. در بسیاری از موارد مردمی که با سختی و مشقت از طبیعت کشور حمایت و پاسداشت می‌کنند، مبهوت تخریب عرصه‌های طبیعی در برنامه‌های توسعه‌ای مدیران هستند. متأسفانه نه‌تنها نیاز مسئولان و مدیران به آموزش فرهنگ منابع طبیعی بلکه از تفکیک بین تأثیرگذاری عامه مردم و مسئولان در موضوع مشارکت و توقعات ذی‌نفع‌ها در مدیریت این منابع نیز همواره غفلت شده است. در موضوع مشارکت، تمرکز برنامه‌ها تنها بر مردم محلی است. بدون واردشدن به موضوع ایرادهای متعدد توقع سازمان جنگل‌ها از مشارکت مردم محلی، باید بیان کرد اگرچه مردم محلی بیشترین ارتباط را با منابع طبیعی دارند و موفقیت هر طرح و برنامه‌ای در گرو همراهی آنان است؛ اما چرا گروه‌ها و اشخاص تأثیرگذار دیگر از این حلقه ذی‌نفع‌ها کنار گذاشته می‌شوند؟ زمانی که یک مدیر در سطوح مختلف از شهرستان تا سطح ملی قادر است با یک طرح، دستور یا امضای زمینه را برای تغییر کاربری منابع طبیعی ایجاد کند، چرا از آموزش و بررسی توقعات آنان غفلت می‌شود و برای شناساندن فرهنگ منابع طبیعی به آنان تلاش نمی‌شود؟ شاید اگر چنین اراده‌ای برای آگاهی‌دادن به مدیران بود، در ایام انتخابات اخیر برخی از کاندیداها وعده اجرای طرح‌هایی را نمی‌دادند که نتیجه آنها هزینه‌کردن از منابع طبیعی است. نگاهی به فرهنگ کهن مردم این سرزمین در ارتباط با منابع ‌طبیعی و بی‌توجهی گاه‌و‌بی‌گاه مسئولان به این منابع حیاتی بیان‌کننده این است که در صورت توجه‌نکردن به نقش مسئولان و برنامه‌های آنها در حفاظت منابع طبیعی، نه‌تنها برگزاری هفته منابع ‌طبیعی با شعارهای مختلف، بلکه هرگونه برنامه ترویجی و آموزشی تأثیر چندانی در حفاظت از این عرصه‌ها نخواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.