انفجارِ ضمیرِ هشیار
علی شروقی
ولادیمیر نابوکف، که میدانیم سلیقهای سختگیرانه داشت، از «در جستوجوی زمان ازدسترفته» مارسل پروست، «مسخ» فرانتس کافکا، «اولیس» جیمز جویس و «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی بهعنوان برجستهترین شاهکارهای منثور قرن بیستم نام برده است. سه اثر از این چهار اثرِ منتخب نابوکف مدتهاست ترجمه شدهاند و نامشان فراوان به گوشمان خورده است، اگرچه ترجمه کامل یکی از این سه - اولیس - هنوز منتشر نشده است. بین اینها اما «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی تا پیش از امسال برای مخاطب فارسیزبان چندان شناختهشده نبود. تا پیش از انتشار ترجمه این رمان، یکی از معدود منابع (شاید هم تنها منبع) در زبان فارسی که در آن بهطور مفصل به این رمان پرداخته شده بود کتاب «تجربه مدرنیته» بود از مارشال برمن(ترجمه مراد فرهادپور/ انتشارات طرح نو). برمن در بخش مربوط به روسیه و پطرزبورگ در این کتاب در کنار چند اثر دیگر از ادبیات روسیه به «پطرزبورگ» بیهلی هم پرداخته است. امسال سه ترجمه فارسی از رمان «پطرزبورگ» منتشر شد. از این سه ترجمه یکی ترجمه فرزانه طاهری بود که نشر مرکز آن را منتشر کرد و موضوع صحبت ما هم در اینجا همین ترجمه است. «پطرزبورگ» رمانی است پر از ظریفکاری که فرم در آن نمودی برجسته دارد. ترجمه چنین رمانی طبعا دشوار است، بهویژه پیادهکردن حداکثری ریزهکاریهای زبانی آن در زبان فارسی که پشتوانهای غنی از میراث ادبیات قدیم و جدید ایران را میطلبد و ترجمه فرزانه طاهری از این رمان نشان از تسلط او بر این ادبیات دارد. از این رو بخشی از گفتوگوی پیشِ رو به چند و چون ترجمه این رمان و آنچه از میراث ادبیات فارسی که در این ترجمه مترجم را به کار آمده است اختصاص یافته و بخشی دیگر به صحبت از خود رمان و ویژگیهای آن، از جمله ویژگیهای فرمی و تأثیر بیِهلی از موسیقی و نقاشی و ریاضی و هندسه. وقایع رمان «پطرزبورگ» در سال 1905 در روسیه اتفاق میافتد؛ سالی که روسیه به لحاظ سیاسی بحرانی است، اعتراض کارگران به وضع معیشتیشان به کشتاری فجیع که در تاریخ روسیه به «یکشنبه خونین» معروف است انجامیده و ترورهای سیاسی در جریان است. طرح و توطئه رمان «پطرزبورگ» متأثر از این حال و هواست، اگرچه رمان از این فراتر میرود و المانهای مربوط به حال و هوای سیاسی روسیه آن دوران در رمان بیهلی وجوهی استعاری و سمبلیک مییابند. طنز و کنایه و عناصر کمیک از دیگر وجوه این رمان است و همچنین ارجاعات فراوان آن به ادبیات باشکوه قرن نوزدهم روسیه، از جمله ارجاع به آثار پوشکین، داستایفسکی و گوگول. ترجمه فرزانه طاهری از «پطرزبورگ» علاوه بر پینوشتهای فراوان با مقالاتی همراه است که ابعاد مختلف این رمان را روشن میکند. گفتوگو با فرزانه طاهری را درباره این رمان و ترجمه آن میخوانید.
اگر موافق باشید ابتدا قدری درباره ترجمه این رمان صحبت کنیم، که به نظر میرسد کارِ سختی هم بوده و وقت زیادی برده، چون ظریفکاری در رمان زیاد است و این را از همین ترجمه فارسی و توضیحاتش میشود فهمید. اگر ممکن است قدری از تجربه این ترجمه بگویید؛ اینکه چه شد اصلا سراغ این کار رفتید و تصمیم گرفتید ترجمهاش کنید و کل این پروژه چهقدر زمان برد؟
ترجمه این رمان را دوست عزیزم آقای رمضانی، مدیر محترم نشر مرکز، به من پیشنهاد کردند. گفتند که سالیان سال است دلشان میخواسته ترجمه فارسی این کتاب را منتشر کنند. خوب، من پیشتر فقط با نام این رمان بهواسطه نابوکف آشنا بودم و جایگاه بلندی که او برایش تعیین کرده بود. نابوکف را هم که خوب میشناختم و میفهمیدم که وقتی آن را در کنار سه شاهکار دیگر ادبیات اروپا قرار میدهد مسئلهاش فقط عرق ملی نیست. و وسواسهای زبانی او را هم که همه میشناسیم. تعصبش البته روی زبان روسی از آنچه درباره ترجمه خودش از «یوگنی آنهگین» پوشکین نوشته بود اظهر من الشمس است. در هر حال، حدس ميزدم کار دشواری باشد، شاید هم جاهایی ناممکن. اما چون کلا از به قول معروف چالش خوشم ميآيد پذیرفتم. قبلا جاهایی گفتهام که در نگاه اول که ترجمه انگلیسی را خواندم، همان که در واقع متن مبدأ من بوده است، دیدم ظاهرا آنقدرها هم دشوار نیست. کمی هم تعجب کردم. در انگلیسی آن دشواری بهتمامی مشهود نبود. این شد که برای آشنا شدن بیشتر با دشواریهای اثر به خواندن روی آوردم. و البته سه ترجمه دیگر به انگلیسی را هم خواندم که هر دو از متن سال 1916 ترجمه شده بودند، و
متن مبدأ من تنها ترجمه انگلیسی روایت 1922 بود که خود نویسنده یکسومش را حذف کرده بود. بعد هم مطالبی درباره ترجمههای انگلیسی و ويژگيهای هرکدام خواندم که انتخاب این نسخه را برای مبدأ ترجمه خودم به فارسی مطمئنتر کرد. اما برای اینکه بدانم در روسی این اثر از باب زبان و سبک که مهمترین ویژگیاش بود چگونه است کلی مطلب خواندم، کتاب و مقاله و جستار و ... انگار به شکلی شاید کورمال میجستم تا شاید بدانم در سرچشمه چه گذشته است. بعد ترجمه را شروع کردم، اما به موازاتش خواندن ادامه داشت. تحریرهای متعدد ترجمه بیشترش بهدلیل کشفهای ناشی از خواندن آن مطالب بود و گاه در کل کار و گاه در حد واژه تمام متن تغییر مییافت. در مورد زبان فارسی که میخواستم به کار ببرم هم خیلی خواندم. در رمان سطوح زبانی متعدد به کار رفته. در هر مورد سعی ميكردم با خواندن متنهای فارسی هر یک از این سطوح به ترجمهام کمک کنم. گفتهام جایی که تمام مجلدهای لغتنامه دهخدا را ورق زدم تا علاوه بر تازه کردن ذخیره واژگانم مترادفهایی هم بیابم تا از لحاظ واج و ويژگيهای آواییِ مورد نظر در استراتژی کل روایت به کمک ترجمه بیاید. واژهها را خیلی جاها بر اساس
آوایی که داشتند انتخاب ميكردم. اگر برای واژهای واژه معادلی در فارسی مییافتم که باز به آوای مورد نظر نزدیکتر بود در تمام متن ترجمه آن را تغییر میدادم. جاهایی که مثلا میبایست واجهای پ و ک بیشتر تکرار شود- که خوانده بودم برای نویسنده معنایی خاص داشته و هر جا دو شخصیت اصلی داستان که در نامشان هم این واجها بود حضور دارند یا به آنها ربطی مییابد نویسنده از واژههایی با این واجها استفاده کرده - سعی ميكردم تا حد ممکن واژههایی بیابم که بیشتر این واج در آنها به کار رفته. یعنی واجهایی که خفقانیاند انگار و انفجاری. یعنی انسداد است و بعد انفجار. مثل «پارکت لاکوالکلی» در خانهشان، یا «کلهی کچل» پدر بهجای مثلا «سرِ تاس» که اگر این حکم واجها نبود شاید به کار ميبردم. خوب، این در سطح واژه و آوا بود. بعد میرسیدیم به ضرباهنگ جملهها و گاه پاراگرافها که در مقدمهام توضیح دادهام انگار رقص کلام است در کهکشانی بیانتها، چرخ و واچرخ واژههاست در نثری کیهانی انگار. خوب، هم منابع مربوط به تصوف را خواندم تا شاید سماع را در کلمات بیابم و هم دیوان شمس را که جاهایی صوت راهبر واژههاست و انگار معنا با اصواتی بهظاهر
بیمعنا در ذات خود منتقل میشود. و آن رقص واژهها در آشوب شور و جنون. نمیتوانم بگویم بازنویسی این ترجمه تا لحظات آخر چند بار انجام شد، اما هر کشفی مرا به بازخوانی و تجدیدنظر در کل ميكشاند و همین شد که بیش از چهار سال طول کشید. تمام زندگیام انگار شده بود یافتن جایگزینهای بهتر. در حرفهاي آدمها و در هرچه ميخواندم صوت برایم معنای دیگری یافته بود. کلمهای ناگهان به یادم ميآمد که از ذهنم گریخته بود و بعد برمیگشتم در متن و آن را جایگزین قبلی ميكردم.
در مورد ترجمه از زبان واسطه و زبان اصلی حرف و حدیث زیاد است. با توجه به اینکه شما به جز این رمان، «مسخ» کافکا را هم از زبان واسطه ترجمه کردهاید، اگر ممکن است بفرمایید نظر کلیتان دراینباره چیست؟ آیا هر متنی را میشود از زبان واسطه ترجمه کرد یا بستگی به متن دارد؟ این را مخصوصا از این بابت میپرسم که در «پطرزبورگ» زبان و بازیهای زبانی نقش پررنگی دارد. آیا نگران این موضوع نبودید که این ویژگی را نشود از زبان واسطه به فارسی منتقل کرد و اگر این کار دشوار بود چطور این دشواری را رفع کردید؟
تا حدی در پاسخ قبلی به این موضوع پرداختم که چگونه سعی کردم این را جبران کنم. حکمی کلی البته نميشود داد. از انتشار این رمان بیش از صد سال ميگذرد. چند دهه طول کشید تا اولین ترجمه انگلیسی یا فرانسویاش منتشر شود. در مورد «مسخ» هم من در اولین چاپ ترجمهام آن را با کمک یک آلمانیدان با متن آلمانی مقایسه کرده بودم. باز هم دربارهاش آنقدر خوانده بودم که مطمئن باشم نزدیکترین نثر را برایش پیدا ميکنم و در ترجمه جدید هم که بر اساس نسخهشناسی دقیق بود با خیال راحتتر کار را انجام دادم.
گفتم حکم کلی نميتوان داد که مثلا در مورد «پطرزبورگ» لزوما اگر از زبان روسی ترجمه ميشد قابل اطمینانتر بود، چون در این حکم عوامل دیگر مثل توان مترجم از روسی به فارسی نادیده گرفته شده است. ضمن اینکه برایم جای تعجب داشت که در این مورد خاص خیلی بر این مسئله تأکید شد، گرچه خودم هم در «کل» با این بحث موافقم اما در «عمل» و روی زمین هم بارها نقض شده و هم اینکه گاه ضرورت داشته که نقض شود. بسیار ترجمهها در این سالها در بازار بوده که از زبان واسط ترجمه شده و ندیدهام دانندگان آن زبان اصلی و یا خوانندگان چندان تردید روا داشته باشند. ضمن اینکه بگویم در جلسهای در شهر کتاب که با حضور یکی از استادان ادبیات و زبان روسی برای ترجمه من تشکیل شد ایشان گفتند که در ترجمه فارسی کار «درآمده» است و از لحاظ آوایی هم چند بندی خواندند از روسی و بعدش هم ترجمه فارسی من که نشان دهند از لحاظ آوایی همارزی بین آنها وجود دارد که خیالم را بسیار راحتتر کرد.
یکی از ویژگیهای زبانی رمان که خوب هم در فارسی منتقل شده واجآراییهایی است که خصلتی موسیقایی به نثر میدهد. نمونههای زیادی از این واجآراییها در رمان هست و این ویژگی بیآنکه در ترجمه توی ذوق بزند خیلی طبیعی در فارسی درآمده. مثلا «بلبله بلور»، یا: «اما استیوپکا حاضر نبود از قافله عقب بماند، و غافلگیرشان کرد»، «بالهای بالاپوش» یا «گرد و غبار در گردبادهای قهوهایِ سوخته از کران تا کران شهر گردان میگذشت» و نمونههای زیاد دیگر. یا قافیهسازیهایی که در فارسی خوش نشسته و مانند اینها که در مجموع آن موسیقی را میسازد. در مقدمه ترجمه فارسی هم به موسیقی در این رمان اشاره کردهاید. در ترجمه رسیدن به این وجه موسیقایی و انتقال آن چهقدر زمان برد. آیا زیاد بازنویسی و معادلهای مختلف را بالاپایین میکردید تا به واژهها و معادلهایی برسید که این موسیقی را منتقل کند؟
خوب به نظر بيهلي موسیقی عالیترین شکل هنری است. به اعتقاد او هنر کلامی میبایست سودای رسیدن به موسیقی را پی بگیرد. نوشته است که «نقطه شروع هر فرم هنری واقعیت است و نقطه پایانش موسیقی است، یعنی حرکت ناب. جوهر حرکت از طریق موسیقی درک ميشود» چون موسیقی از زمان و مکان برمیگذرد. اما به همین اندازه هم نقاشی را مهم ميدانست که بعدا به آن ميپردازم.
خوب، همانطور که در بالا هم توضیح دادم در بازنویسیهاي مکرر سعی کردم به این ناممکنِ همیشگی یا شاید نفرین ابدی مترجمان ادبی یعنی تولید یا خلق متنی همارز در زبان مقصد نزدیک شوم، حتیالمقدور. مثلا همان بلبله بلور که مثال زدید. وقتی بهجای تُنگ به این واژه دست یافتم از آن استفاده کردم، چون سوای اینکه انگار صدای غلغله ریختن مایع در آن بود، حروف ب و ل هم که لازم داشتم در آن بود. چون مکانش اتاق نیکالای آبلئوخف است، پس تنگش هم باید بلبله ميبود. در سرتاسر رمان هم حواسم به واجآرایی بود و ضرباهنگ. افراط نميكردم مبادا تصنعی شود. اما راهبرد کلیام در ترجمه این اثر از جمله از همینها تشکیل ميشد.
در نهایت چقدر از ویژگیهای زبان و نثر بیهلی در ترجمه فارسی قابل انتقال بود؟
واقعا نمیتوانم جواب دقیقی بدهم. گفتم که اگر فقط متن انگلیسی مبدأ خود یا ترجمههای انگلیسی دیگر را ملاک ميگرفتم کارم بسیار سادهتر ميشد. یعنی اگر مثل هر ترجمه معمولی با آن روبهرو ميشدم. البته خود مترجمان انگلیسی هم گفتهاند که نمیتوانستهاند کارهای زبانی بيهلي را گاه همانجا به انگلیسی منتقل کنند و ناچار جای دیگری که در متن انگلیسی ميشده ترفندی را به کار گرفتهاند. من تا جایی که از خواندههایم دستگیرم شد سعی کردم منتقل کنم. هرچند که گفتم آن امر ناممکن یعنی همارزی کامل میسر نیست. در این مورد خاص که دیگر این دشواری دهها یا صدها برابر بود. چیزی شبیه به ترجمه شعر که همیشه به نظر من ناممکن بوده است و فقط ميشود به آن نزدیک شد یا گاه با فدا کردن چگونه گفتن فقط آنچه را گفته شده یا به قول معروف «محتوا» را منتقل کرد. یعنی فدا کردنِ شعریت. یا به قول رابرت فراست که در تعریف شعر گفت شعر همان چیزی است که در ترجمه از دست ميرود. خوب، بیهلی ظاهرا قصد داشته چیزی مثل شعر را منتها در حجمی چندصد صفحهای خلق کند که طبعا شکست خورده است چون نمیشود چنین فرمی را در سرتاسر متن حفظ کرد. با حذف بیامان از چاپ اول رمان در
چاپ بعدی سعی کرد این شکست را جبران کند اما باز نشد.
شاید درباره لزوم تسلط مترجم ادبی بر پشتوانههای ادبیِ زبان مقصد زیاد حرف زده شده باشد و مطرحکردن دوباره آن چهبسا تکراری و کلیشهای به نظر برسد. اما در مورد «پطرزبورگ» به این دلیل این موضوع را پیش میکشم که ترجمه این رمان مصداق این ضرورت است. بندهایی از این رمان انگار شعر محض است و من این را از روی همین ترجمه فارسی میگویم. به نظرم رسید میراث ادبیات کلاسیک و مدرن فارسی پشت این ترجمه حضور دارد، اگرچه این حضور همانطور که پیش از این هم در مورد واجآراییها گفتم محسوس و طوری که توی ذوق بزند نیست. آیا حین ترجمه مواردی بود که آگاهانه سراغ متون ادبی فارسی بروید، آنها را تورق کنید و از آنها ایده بگیرید یا میراث ادبی هر تأثیری که بر ترجمه پطرزبورگ گذاشته، بهواسطه خواندههای قبلی بوده و آنچه از این میراث که جذب ناخودآگاه شما شده بوده است؟
ممنونم از این اظهار لطفتان و خوشحالم که چنین برداشتی داشتهاید. خوب، من با متون کهن سالهاست که دمخورم. قطعا بخشیش درونی شده است. اما همانطور که پیشتر گفتم خیلی متنها را دوباره به این قصد خواندم. «تذکرهالاولیا» را نگاه کردم، برخی از آثار سهروردی را خواندم، مثلا «آواز پر جبرئیل» را، و البته دیوان شمس. گلستان را هم خواندم و یادداشت برداشتم. از معاصرها هم برای تازه کردن حس زبانیام رؤیایی خواندم و بیژن الهی، هم شعرها و هم ترجمههایش را. خلاصه سعی کردم به قولی چشم و گوشم را بشویم برای نگاه به زبان و گوش سپردن به آن. در این چهار سال و اندی حساسیتم به زبان چند برابر شد. هنوز هم که دیگر کار منتشر شده گوشم تیز است برای این ویژگی زبان پیش از آنکه به معنایش بیندیشم. انگار به وسواسی ذهنی تبدیل شده. هر واجآرایی فورا در ذهنم رسوب ميکند. نگاهم به کلمات و استعارههاي مرده انگار عوض شده، انگار با عدسی دیگری به کلمات مينگرم و به زبان بهطورکلی. خلاصه مغزم هنوز در این زمینه فعال مانده. گاه یاد نابوکف ميافتم که درباره گوگول ميگفت اگر آدم زیاد گوگول بخواند چشمانش گوگولی ميشود و انگار جهان را طور دیگری ميبیند.
حالا برای من این اتفاق در زبان افتاده است.
یکی دیگر از ویژگیهای رمان پطرزبورگ خصلت بهشدت تجسمی و هندسی آن است. شکلهای هندسیِ آدمها و اجسام در این رمان خیلی حضور پررنگی دارند. و خود شهر با نمادهایش. انگار در این رمان همراه شخصیتها در پطرزبورگِ پیدا و ناپیدا قدم میزنیم. خودتان آیا پطرزبورگ را از نزدیک دیدهاید و اگر دیدهاید این تجربه چهقدر در بهتر درآمدن خصلت تجسمی و هندسی رمان تأثیر گذاشت؟ اگر ندیدهاید از چه راههای دیگری توانستید تا جای ممکن پطرزبورگی را که بیهلی در رمان وصف کرده تجسمپذیر کنید؟ (البته میدانم که بخشی از این پطرزبورگ خصلتی شبحوار دارد و گویی پطرزبورگ بیهلی با پطرزبورگ واقعی در این رمان آمیخته است، به این موضوع میرسیم اما اینجا منظور من بخش واقعی پطرزبورگ است.)
در مورد آن اشکال هندسی بگویم که در این رمان ریاضیات خیلی مهم است. پدر بیهلی، بوگایِف، ریاضیدان بسیار مطرحی بود و دوازده سال رئیس انجمن ریاضی مسکو بود. در روسیه اوایل قرن بیستم که با دین و عرفان هم آمیخته بود و ميخواست جهان و تاریخ را با ریاضی توضیح بدهد. و مسئله بینهایت، این قلمرو گیجکننده هم طبعا مشغله ذهنیاش بود. ربط بین حرفه پدر نویسنده و تأملات سناتور در هندسه اظهر من الشمس است. انقلابهاي عامهفهم علمی فضای فکری آن روزگار را اشغال کرده بود؛ مفاهیم و کشفیاتی مثل مکانیک کوانتمی و نسبیت و اینها. بيهلي سخت تحت تأثیر کشف هندسه غیراقلیدسی بود و ریاضی ناب که هر دو وارد رمان شدهاند. فقط هم بيهلي نبود؛ حتی نحوه استفاده تالستوی از حسابان را در «جنگ و صلح» بررسی کردهاند. گرچه بيهلي سعی ميكرد راهش با پدر تلاقی نکند، اما ويژگيهای ریاضیدانی پدر به رمان راه یافت. اما همه اینها از صافی آن ذهن غریب بيهلي ميگذشت و معانی خفیه و مرموز که به آنها ميبخشید. او ایدههایی از همه رشتهها ميگرفت و به شیوه یگانه خود آنها را با هم تلفیق ميكرد. مثلا پیچه برایش اهمیت داشت، همان مارپیچی در مخروط که حلقههایش هرچه
بالاتر ميروند بزرگتر ميشوند. این شکل نمادی مهم برای او بود. خطی مدور به قول خودش، شکلی که شیوههاي خطی و دَوَرانی تفکر را با هم تلفیق ميكرد. این ایده به هیجان ميآوردش که پیچه دورانی بودنِ راکدِ حرکت را ميشکند و آدم را به ترازهای بالاتر و بالاتر ميبرد. یا مثلا در خاطراتش تفکر ریاضی را با دغدغههاي ادبی ميآمیزد. مثلا ميگوید نگرش فلانی به من مقعر است. برای او اعداد هم شأن نماد پیدا ميکنند، جوری که در ادبیات متعارف باب نبوده است. انگار به تأثیر روانی اعداد یا اهمیتِ شمردن و قابل شمارش بودن مياندیشد. گاه انگار ریاضی و هندسه است که حال و هوای رمان را تعیین ميکند و در ادراک ما از صحنههای گوناگون تأثیر ميگذارد. در واقع از ریاضی و علمالاعداد اختری استفاده سمبلیستی ميکند. اهمیت عدد از همان اول با خانههاي شمارهگذاریشده وارد رمان ميشود. کمی بعد هم ميخوانیم که پروسپکتها با زاویه نود درجه همدیگر را قطع میکنند. و بینهایت پروسپکت هست با بینهایت سایه ... به توان n. حتی پدرش وقت بالارفتن از پلهها زانوهایش زاویه نود درجه ميسازند. یا مثلا جایی از هذیان ميگوید که با ارقام ميشود اندازهاش گرفت، سی
صفر و یک و کوئینتیلیون، یا جایی که مثلا ميگوید سرش شش برابر آنی بود که بایست و دوازده برابر سنگینتر. این دقت عددی در توصیف بزرگ شدن خیلی جالب است. یا مثلا سعی ميکند تعداد کتابهایی را که در یک قفسه جای ميگیرند حساب کند. مهمترین نمادهای عددی هم بینهایت و صفرند که در ریاضی حدهای جهانیاند و در نوشتنشان موتیف دایره به کار ميرود. این را در خیابانها و در خیلی جاهای دیگر ميبینیم. جایی به جای اندامها یک صفر مينشیند که حتی صفر نیست و صفر منهای چیزی است مثلا پنج.
خوب، در جایجای رمان ميبینیم که با همین ترفندهای ادبی ظریف و پیچیده به مدد ریاضیات و هندسه و عرفان و فلسفه و... هذیان را اجرا کرده و جهانی آفریده باورنکردنی، خیالی، هیولایی، جهان کابوس و وحشت، جهان پرسپکتیوهای معوجشده، آدمهاي بیتن و جنازههاي زنده. برای درک قوانین این جهان خواننده باید در آستانه آن تمام پندارهای منطقی پیشینِ خود را رها کند. عقل سلیم اینجا نابود ميشود و رابطه علت و معلولی از رمق ميافتد. اینجا ضمیر هشیار انسان تكهتكه و منفجر ميشود، مثل آن دستگاه جهنمی یا بمب ساعتی به شکل قوطی ساردین. درعینحال، توپوگرافی این جهان کاملا متقارن است. نویسنده پطرزبورگ را با خطهاي مستقیم پروسپکتهایش و تخت بودن میدانهایش چون شبکهای از هرمها و مثلثها و متوازیالاضلاعها و مکعبها خلق کرده است. و کُره که بسیار مهم است و بارها در رمان تا حد ترکیدن باد ميکند. و خط زمان هم گسسته است، به نقطهها، آنها، لحظههای منفک تبدیل ميشود. در ساختار روایی کتاب هم همین گسستگی را میبینیم. همین شکستن خطی بودنِ نثر از قدیمالایام. ساکنان این فضای هندسی فیگورهای انتزاعیاند. که حرکاتی مکانیکی مثل آدمآهنی دارند و
حرف که ميزنند انگار سطور مربوط به خود را از روی یک سناریو ميخوانند.
اما خود شهر. پطرزبورگ را چند سال پیش دیدم. یک هفتهای بیشتر آنجا نبودم که یک روزش در آرمیتاژ گذشت. توجهم به نیفسکی پروسپکت البته از پیش از خواندن کارهای گوگول در ذهنم بود، یا مثلا دیدن جزیرهها که از رمانهاي داستایفسکی به خاطر داشتم. اما قطعا اگر حالا بروم، نگاهم به آنجور دیگری خواهد بود و دنبال چیزهای دیگری خواهم گشت. پیشترها البته در کتابی که ترجمه کرده بودم درباره طراحی شهرها، فهمیده بودم که شهر تماما بر اساس نقشه ساخته شده و این خود خصلت غریبی به شهر ميبخشد، چون شهر معمولا از انباشت ساختوساز و تأثیر حضور ساکنان در طی زمان شکل ميگیرد، نه خلقالساعه. یعنی بخشهایی از شهرها ممکن است بعد از سالیانی بازسازی یا بهسازی شوند، ولی پطرزبورگ از هیچ ساخته شده، بر اساس نقشهای که یک تزار خودکامه در سر داشته و بر استخوانهاي هزاران، کارگر که نه، برده استوار شده است که واداشته شدند به هر ترتیب که شده به این هوس تزار جامه عمل بپوشانند؛ تزاری که ميخواست دریچهای به غرب بگشاید و شهری غربی برپا کند که لاجرم رنگ و بوی روسیه تزاری هم ميگرفت. شهری که از دل مردابهاي منطقه سر برآورد و قرار بود پایتخت «غربی» باشد در
مقابل مسکو که پایتخت «آسیایی» بود و قرار بود مرکز فرهنگی هم باشد. اقلیم این شهر با بخارات آنهمه آبراه و نزدیکی به دریا هم فضایی ميساخت که هم بیماریزا بود و هم وهمآلود و وهمزا. هندسی بودن هم مال همان طرحریزی اولیه است با شبکه خیابانهاي پهن و موازی و مستقیم، ضمن اینکه این ویژگی به کار بيهلي هم ميآمد که اهل ریاضی بود و هندسه. و جمع ضدین هم که جای خود داشت، همان تلاش برای خردورزی که در کانت در رمان جلوهگر شده و هم استبداد شرقی و آمیختگی با مغولان و خردگریزی که در حکمت الهی و انسانی شایع در رمان جلوهگر شده است. همگی دست به دست هم دادهاند تا پطرزبورگ که از زمان برپا شدنش جایی خاص در ادبیات روس یافت و خود شخصیتی پیدا کرد که بنا بر زمانه متحول شد اصلا درونمایهای در این ادبیات بشود.
و اما آن کیفیت وهمی و شبحگون که در پطرزبورگ بیهلی هست: در یکی از توضیحات پایان کتاب به «واقعیت عمدا موهوم» آفریده شده توسط بیهلی اشاره شده است؛ یعنی گرفتن «جزئیاتی از بناهای واقعی پطرزبورگ» و ساختن «سازه ترکیبی» خاص خود با آن جزئیات. در واقع اینجا ما با یک پطرزبورگ واقعی و یک پطرزبورگ شبحگون مواجهیم. همچنین با آدمهایی که در عین واقعی بودن کیفیاتی وهمآلود دارند. در صفحه 262 رمان عبارتی هست که دقیقا گویای همین کیفیت دوگانه در رمان است: «همهچیز واقعی است - و بااینحال کاملا واقعی نیست...» این دووجهیبودن پطرزبورگ گویا ریشه در تلقیای دارد که از این شهر وجود داشته؟
بله. در پاسخ سؤال قبلی هم به اختصار اشاره کردم به این خصلت شهر واقعی و خصلتی که در آثار ادبی نویسندگانی چون گوگول و پوشکین و داستایفسکی و... یافته است. وهمآلودگی حاصل از اقلیمی مهآلود و مرطوب که انگار خطهاي محیطیِ اشیاء و آدمها را محو ميکند و همه در هم ميروند. همین ميشود که جماعتِ رهگذر در نیفسکی پروسپکت انگار تنهایشان در هم ممزوج ميشود و ميشوند هزارپایی انسانی که گاه چهره هم ندارند و ميشوند بینی یا کلاه. یعنی خصلتهاي فردیشان را از دست ميدهند. و دیگر اینکه زمانه انقلاب است و فعالیتهاي تروریستی و همین سبب شده که هیچچیز انگار ثباتی نداشته باشد. همهچیز سیال است و دستخوش تغییراتی تدریجی و گاه ناگهانی. هرچه سخت است و صلب، ممکن است با آوای هرّستی فروبریزد و نابود شود. و اینها همه زاده پطرزبورگ است که دو شخصیت زن اصلی آن هم نام میانیشان پطروناست یعنی دختر پطر. و خود پطر هم به هیئت مجسمه سوارهاش جان ميگیرد انگار که قَدَرقدرت زنده است و مانند «سوارکار مفرغی» پوشکین در خیابانها ميتازد.
نکته دیگر اینکه داستان رمان اگرچه در زمینه رخدادهایی سیاسی در روسیه آغاز قرن بیستم اتفاق میافتد، اما خیلی خوب از طرحِ صِرفِ اوضاع سیاسی فراتر میرود و جنبههایی فراگیرتر پیدا میکند. پیوند میخورد به فلسفه، عرفان و ... مثلا خود «بمب» فقط یک شیء برای ترور یک مقام سیاسی یعنی آپولون آپولونُویچ نیست، بلکه به معناهایی عمیقتر گره میخورد و در ارتباط با آن مسائل و اضطرابهای وجودی مطرح میشود. آیا این نوع نگاه به اشیاء به گرایشهای سمبولیستی بیهلی هم برمیگردد؟
قطعا. هیچچیزی انگار فقط خود آن چیز نیست و مظهر چیز یا چیزهای دیگر است. در این رمان حتی شهر هم نماد است و گاه حتی سایهای بیش نیست. برای دودکین نقطه است و جایی ميگوید به بعد چهارم تعلق دارد و برای نیکالای هم که همان اول ميگوید دو دایره هممرکز است با نقطهای بدون بعد در مرکز. خوب، یکی از هدفهای سمبلیسم جستجوی تصاویری بود تا عمیقترین تجربههاي هیجانی در آنها تجسد بیابند و دیگر کنار افکندن امور مبتذل و متعارف و منطقی جهان معاصر. بيهلي سمبلیسم را از یک روش به یک فلسفه متافیزیکی پیچیده نماد تبدیل کرد که سخت تحت تأثیر حکمت الهی و انسانی بود. او در رمانش نماد را برای عرضه جهاننگری سمبلیستی و نیز عرضه حالات درونی شخصیتها به کار گرفته است.
نکته دیگر نگاه انسانی و نه صرفا سیاستزده به شخصیتهاست. این را بهویژه در مورد تحول شخصیت آپولون آپولونُویچ میبینیم. در نگاه و روایت بیهلی حتی در مورد کاراکترهای بهاصطلاح «منفی» نوعی طنز مشفقانه هست. قبول دارید که آمیزهای از طنز، شفقت و نگاه انسانی در این رمان هست که آن را در همه رمانهای مهم جهان بهنوعی میبینیم و بیهلی هم به شیوه خودش آن را در رمانش آورده؟ و دیگر اینکه بخشی از این نگاه بیهلی را میتوان ریشهدار در پیوند او با ادبیات غنی و انسانی و درعینحال طنزآمیز روسیه در دورههای پیش از بیهلی دانست؟ در مورد طنز بهویژه منظورم گوگول است که رد او در رمان زیاد دیده میشود. همچنین رد داستایفسکی، پوشکین و تا حدی تالستوی.
البته از همان اول ميفهمیم که شخصیتها همه از ذهن آپولون بیرون آمدهاند که خود زاده بازیهاي ذهن نویسنده است. پس انگار با مشتی اندیشههاي «عاطل» طرفیم. بااینحال آنقدر خصوصیات جسمانی چشمگیرشان مدام تکرار ميشود تا در حافظهمان حک شود که بهیادماندنی ميشوند و واقعی جلوه ميکنند، البته تا اطلاع ثانوی. شخصیتهاي اصلی البته مورد نظرم است، وگرنه انبوه آدمها گاه، چنانکه پیشتر اشاره کردم، به عضوی از صورتشان یا لباسشان فروکاسته ميشوند، مثلا بینی میشوند یا کلاه، یا پشت که بهدلیل یکی از درونمایههای فرعی یعنی جاسوسی و توطئه اهمیت بسیار ميیابد. خوب، سناتور را با گوشها و سر تاس و هیکل ریزهمیزه اما چابکش ميشناسیم و سوفیا پطرونا را با خرمن گیسوان و دلبریهاي ابلهانه و سبکسری کودکانهاش و آن ژاپنیمآبیاش که نشانه سطحینگری است و زیبایی ظاهری صرف که به هنر ژاپنی نسبت ميدادند. نیکالای و صورت چون صورتک و گاه قورباغهوارش، و لیپانچنکو با چاقی و پیشانی کوتاه و باریکش و دودکین با رنگ تاسیده صورتش و مالیخولیایش... اما در رفتار با همگیشان طنزی ميبینیم که گاه بهسوی استهزا ميرود، حتی در مورد سوفیا که بر
گرته دلدار خود بيهلي در جهان واقعی نوشته شده است. شخصیتها خلقوخوی خود را دارند که اجازه ميدهد بتوانند جنبههایی از واقعیت گسترده رمان را ببینند. با اشیائی هم احاطه شدهاند که نگاهشان را به جهان بازمیتابانند. نامشان هم معنا دارد. اما این شخصیتها همگی هم کلیاند و هم خاص، هم انتزاعیاند و هم عینی، هم غیرواقعیاند و هم واقعی. این وحدت در عین ثنویت یا حتی شقاق در تکتک جنبههاي رمان هست. گاه هم همدلی با شخصیتها را ميبینیم، اما دیری نمیپاید. تا شفقت سروکلهاش پیدا ميشود، اتفاقی ميافتد که نمیگذارد چندان غرق همدلی شویم، و این نوسان لحن بین کنایه و طنز و همدلی، بین شک و رمزوراز، منطق و مهملات در سرتاسر رمان محسوس است.
آیا با اندیشهها، افکار و همه آنچه بیهلی در این رمان از آنها متأثر بوده آشنایی قبلی داشتید و اگر در مواردی آشنایی نداشتید لازم شد برای ترجمه به جز آنچه در توضیحات ترجمههای انگلیسی آمده بود دراینباره به منابع بیشتری رجوع کنید و درباره آن اندیشهها و افکار و ... بیشتر بدانید؟ یا مثلا درباره تاریخ روسیه و وقایع سیاسی آن دوره؟
توضیحات مترجمان انگلیسی بسیار تفصیلی بود. ضمن اینکه من علاوه بر آنچه از خواندههایم دریافته بودم، از توضیحات مترجمان دیگر هم استفاده کردم. آشنایی من با آن دوره به خواندههاي خیلی دورم برمیگشت. در مورد تئوسوفی یا همان حکمت الهی و آنتروپوسوفی یا حکمت انسانی هم خیلی خواندم، بخصوص برای آشنایی با اصطلاحات و اندیشههایشان و سفرهای اختری و کیهانی و اینها که البته به انبوهی خزعبلات هم در این میان برخوردم و وارد جهانی شدم که بیخ گوشم بود و خود خبر نداشتم.
درباره مصدرهای جعلی و دلیل به کار بردنشان هم میخواستم بپرسم. مثلا «دگردیسید» و ... این به چه ویژگی زبانی در رمان بیهلی برمیگردد؟
بيهلي کلماتی را ميساخته که اصلا به آن شکل در روسی به کار نمیروند. واژهسازی نميكرده به معنایی که مثلا جویس در «اولیس» کرده است، مثلا کلماتی کاملا جدید را بر فرض از ترکیب زبانهاي مختلف بسازد. اما در حوزه صَرف خلاف عادت عمل ميكرده در مواردی، من هم جاهایی با ساختن افعال بسیط به جای استفاده از فعل معین سعی کردهام این کار را بکنم. البته نه به افراط. یعنی تا حدی که طعم آشناییزدایی از زبان را ایجاد کنم.
درباره خصلت موسیقایی رمان صحبت کردیم. به نظرتان در تصویرسازیهای رمان تأثیر نقاشی را هم میتوان سراغ گرفت؟
خوب، در نزد او دیدن تنها راه درک معنای ابدی بود و به اعتقادش تكهتكهکردن و انحلال فرم از جمله نمونههاي این توانایی بود. هردوی اینها مشخصه زیباییشناسی مدرنیستی رمان شد. او معتقد بود که نقاش باید یاد بگیرد که چگونه به طرق جدید ببیند تا طبیعت را هنرمندانه القا کند و باید چشمش را وادارد تا فقط فرم و رنگ را ببیند فارغ از اینکه در واقعیت معرف چه هستند. پس استعلای واقعیتِ مشهود در نزد بیهلی به بازنمایی بصری ربط داشت. به امپرسیونیستهاي فرانسوی هم علاقه داشت و اصلا در زمان اقامتش در پاریس انگار شهر را از پشت عدسی آنها ميدید. و البته پساامپرسیونیستها و پوانتیلیستها که با انحلال ابژه بازنمایی از جمله با نقطه و نور تقطیعشده راه به رمان او گشودند.
خلاصه اینکه این رمان به قولی متنی بیناهنری است، همان اثر هنری تام که سنتزی است از هنرهای گوناگون، چیزی شبیه اثر هنریِ تامِ واگنر. این آمیختن هنرهای متفاوت از ويژگيهای برجسته نوشتههاي مدرنیستی است. بيهلي شیفته نقاشی بود و در رمان از نشانههاي کلامی برای خلق تصاویر دیداری استفاده ميکند. خود رمان خیلی جاها تابلو نقاشی است. رنگها در آن هر یک نماد چیزی هستند. مثلا رنگ زرد که همرنگ ساختمانهاي دولتی پطرزبورگ است، هم آدم را یاد بیماری مياندازد و رنگ پوست مردمان این شهر بهدلیل آن اقلیم نامهربان. و رنگ جنون هم هست، چون دیوانهخانههاي دولتی را خانه زرد مينامیدند. و کارتی هم که دولت برای اجازه کار به فواحش ميداد به بلیت زرد یا مجوز زرد معروف بود. و هم البته نژاد زرد و مغولان و بهویژه ژاپنیها که بهتازگی روسیه را شکستی سخت داده بودند. و خوب، از جمله این معناها را در کاغذدیواری اتاق دودکین هم ميبینیم.
بيهلي از واژهها تصویر ساخته که غالبا هم متحرکاند. گاه این تصاویر کلامی خویشاوندیای هم با آثار مشخص نقاشی پیدا ميکنند. مثلا برخی در نوشتههاي نظری او همبستگی میان هنرهای فضایی و کلامی را یافته و قرابت آنها را با نظریههاي کاندینسکی یافتهاند که غالبا او را نخستین نقاش آبستره ميدانند. شکل روایت رمان هم یادآور نقاشی کوبیستی است که منظر را تكهتكه ميکند و خواننده را که با منظرهای دیگر مأنوس است غافلگیر ميکند. نویسنده جهانِ بازنمایی شده را ميپراشد تا دوباره به شکل مخلوقی جدید آن را بر هم سوار کند. تابلوهای کلامی بيهلي را ميتوان به انفجار فرمهاي بازنماییِ سنتی تشبیه کرد، انگار که تأثیر بمبی را تقلید کند که جهان پیرامون خود را به هزاران تکه تقسیم ميکند. خودش کار خلاقهاش را به بمبی تشبیه کرده که پرتاب ميکند، بمبی که ميترکد و تكهتكه ميکند و تکهها را به هر سو میپاشاند. خود نیکالای بارها به بمب تشبیه ميشود. رمان مغز را منفجر ميکند، مغز قهرمانانش را هم. بمب مظهر نامنتظرههاست و ساختار تکهتکه و گسسته و بوطیقای انفجاری و نامنتظر همچون نقاشی کوبیستی است. چهره و تن آدمها را در آن واحد از همه طرف
ميبینیم، از عقب و جلو و از پیش و پس و مثل نقاشیهاي فوتوریستی تصاویر ثابت نیستند و حرکت دارند (مثل پسِ سر لیپانچنکو که دهان باز ميکند).
به نظرتان رمانی چون «پطرزبورگ» چه پیشنهادهایی برای رماننویسی ما میتواند در بر داشته باشد؟
خوب، استفاده از این سبک برای آن هدفی که نویسنده داشته، یعنی ساختن جهانی از جنس اشباح و سایهها و ويژگيهایی مثل سمبلیسم و آنچه پیشتر به اختصار اشاره کردم، ضرورت داشته است. یعنی جز به این شکل چنین رمانی نمیتوانست به وجود بیاید. ميخواهم بگویم که نمیدانم پیشنهادش چه ميتواند باشد چون اقتضائات هر اثر مهم است. او ميخواسته نظریههایی را که در مورد مثلا شعر داشته و کلا نگاهش را به ادبیات در این رمان پیاده کند و حاصلش شده است این که ميبینیم. یعنی کاملا اندیشیده رمانش را «ساخته» است و هیچچیزی را به تصادف واگذار نکرده. یعنی راهبردی داشته و تاکتیکهایی برای تحقق این راهبرد. و کاویدن همه سطوح زبان گفتاری و نوشتاری برای گمانزنی درباره زبان بهعنوان منبعی که آدمها واقعیت میانگارند اما ممکن است توهمی باشد که از روان ما سرچشمه گرفته. این رمان نمونهای از تجربهگری هم هست و جسارت شکستن هنجارها که در کل ميتواند راهگشا باشد.
در حال حاضر چه کار تازهای در دست ترجمه یا آماده چاپ دارید؟
راستش چند رمان انگلیسی خواندم اما یا نمیشده که بعد از ترجمه بدون سانسور و صحیح و سالم منتشر شود یا چنگی به دلم نزده است. بعد از پطرزبورگ کمی انتخاب برایم دشوار شده است. در این بین انتشارات نیلوفر هم ویراست ششم کتاب «مبانی نقد ادبی»ام را تهیه کرده و به من داده است. به نظرم خیلی لازم است که این ویراست را به فارسی منتشر کنیم. در آنچه سالها پیش به نام «مبانی نقد ادبی» به ترجمه من منتشر شده طبعا خیلی از رویکردها به نقد ادبی بهاختصار برگزار شده یا اصلا نیامده است. حجم کتاب حدودا سه برابر شده است و بخشهاي مشترک هم بیشترشان چنان تغییر کرده که در واقع ميشود گفت ترجمه کامل اثری جدید است. فعلا مشغول این کار هستم که احتمالا آن را به نام «راهنمای رویکردهای انتقادی به ادبیات» منتشر خواهیم کرد، با عنوان فرعی «ویراست ششم مبانی نقد ادبی».
ولادیمیر نابوکف، که میدانیم سلیقهای سختگیرانه داشت، از «در جستوجوی زمان ازدسترفته» مارسل پروست، «مسخ» فرانتس کافکا، «اولیس» جیمز جویس و «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی بهعنوان برجستهترین شاهکارهای منثور قرن بیستم نام برده است. سه اثر از این چهار اثرِ منتخب نابوکف مدتهاست ترجمه شدهاند و نامشان فراوان به گوشمان خورده است، اگرچه ترجمه کامل یکی از این سه - اولیس - هنوز منتشر نشده است. بین اینها اما «پطرزبورگ» آندرِی بیِهلی تا پیش از امسال برای مخاطب فارسیزبان چندان شناختهشده نبود. تا پیش از انتشار ترجمه این رمان، یکی از معدود منابع (شاید هم تنها منبع) در زبان فارسی که در آن بهطور مفصل به این رمان پرداخته شده بود کتاب «تجربه مدرنیته» بود از مارشال برمن(ترجمه مراد فرهادپور/ انتشارات طرح نو). برمن در بخش مربوط به روسیه و پطرزبورگ در این کتاب در کنار چند اثر دیگر از ادبیات روسیه به «پطرزبورگ» بیهلی هم پرداخته است. امسال سه ترجمه فارسی از رمان «پطرزبورگ» منتشر شد. از این سه ترجمه یکی ترجمه فرزانه طاهری بود که نشر مرکز آن را منتشر کرد و موضوع صحبت ما هم در اینجا همین ترجمه است. «پطرزبورگ» رمانی است پر از ظریفکاری که فرم در آن نمودی برجسته دارد. ترجمه چنین رمانی طبعا دشوار است، بهویژه پیادهکردن حداکثری ریزهکاریهای زبانی آن در زبان فارسی که پشتوانهای غنی از میراث ادبیات قدیم و جدید ایران را میطلبد و ترجمه فرزانه طاهری از این رمان نشان از تسلط او بر این ادبیات دارد. از این رو بخشی از گفتوگوی پیشِ رو به چند و چون ترجمه این رمان و آنچه از میراث ادبیات فارسی که در این ترجمه مترجم را به کار آمده است اختصاص یافته و بخشی دیگر به صحبت از خود رمان و ویژگیهای آن، از جمله ویژگیهای فرمی و تأثیر بیِهلی از موسیقی و نقاشی و ریاضی و هندسه. وقایع رمان «پطرزبورگ» در سال 1905 در روسیه اتفاق میافتد؛ سالی که روسیه به لحاظ سیاسی بحرانی است، اعتراض کارگران به وضع معیشتیشان به کشتاری فجیع که در تاریخ روسیه به «یکشنبه خونین» معروف است انجامیده و ترورهای سیاسی در جریان است. طرح و توطئه رمان «پطرزبورگ» متأثر از این حال و هواست، اگرچه رمان از این فراتر میرود و المانهای مربوط به حال و هوای سیاسی روسیه آن دوران در رمان بیهلی وجوهی استعاری و سمبلیک مییابند. طنز و کنایه و عناصر کمیک از دیگر وجوه این رمان است و همچنین ارجاعات فراوان آن به ادبیات باشکوه قرن نوزدهم روسیه، از جمله ارجاع به آثار پوشکین، داستایفسکی و گوگول. ترجمه فرزانه طاهری از «پطرزبورگ» علاوه بر پینوشتهای فراوان با مقالاتی همراه است که ابعاد مختلف این رمان را روشن میکند. گفتوگو با فرزانه طاهری را درباره این رمان و ترجمه آن میخوانید.
اگر موافق باشید ابتدا قدری درباره ترجمه این رمان صحبت کنیم، که به نظر میرسد کارِ سختی هم بوده و وقت زیادی برده، چون ظریفکاری در رمان زیاد است و این را از همین ترجمه فارسی و توضیحاتش میشود فهمید. اگر ممکن است قدری از تجربه این ترجمه بگویید؛ اینکه چه شد اصلا سراغ این کار رفتید و تصمیم گرفتید ترجمهاش کنید و کل این پروژه چهقدر زمان برد؟
ترجمه این رمان را دوست عزیزم آقای رمضانی، مدیر محترم نشر مرکز، به من پیشنهاد کردند. گفتند که سالیان سال است دلشان میخواسته ترجمه فارسی این کتاب را منتشر کنند. خوب، من پیشتر فقط با نام این رمان بهواسطه نابوکف آشنا بودم و جایگاه بلندی که او برایش تعیین کرده بود. نابوکف را هم که خوب میشناختم و میفهمیدم که وقتی آن را در کنار سه شاهکار دیگر ادبیات اروپا قرار میدهد مسئلهاش فقط عرق ملی نیست. و وسواسهای زبانی او را هم که همه میشناسیم. تعصبش البته روی زبان روسی از آنچه درباره ترجمه خودش از «یوگنی آنهگین» پوشکین نوشته بود اظهر من الشمس است. در هر حال، حدس ميزدم کار دشواری باشد، شاید هم جاهایی ناممکن. اما چون کلا از به قول معروف چالش خوشم ميآيد پذیرفتم. قبلا جاهایی گفتهام که در نگاه اول که ترجمه انگلیسی را خواندم، همان که در واقع متن مبدأ من بوده است، دیدم ظاهرا آنقدرها هم دشوار نیست. کمی هم تعجب کردم. در انگلیسی آن دشواری بهتمامی مشهود نبود. این شد که برای آشنا شدن بیشتر با دشواریهای اثر به خواندن روی آوردم. و البته سه ترجمه دیگر به انگلیسی را هم خواندم که هر دو از متن سال 1916 ترجمه شده بودند، و
متن مبدأ من تنها ترجمه انگلیسی روایت 1922 بود که خود نویسنده یکسومش را حذف کرده بود. بعد هم مطالبی درباره ترجمههای انگلیسی و ويژگيهای هرکدام خواندم که انتخاب این نسخه را برای مبدأ ترجمه خودم به فارسی مطمئنتر کرد. اما برای اینکه بدانم در روسی این اثر از باب زبان و سبک که مهمترین ویژگیاش بود چگونه است کلی مطلب خواندم، کتاب و مقاله و جستار و ... انگار به شکلی شاید کورمال میجستم تا شاید بدانم در سرچشمه چه گذشته است. بعد ترجمه را شروع کردم، اما به موازاتش خواندن ادامه داشت. تحریرهای متعدد ترجمه بیشترش بهدلیل کشفهای ناشی از خواندن آن مطالب بود و گاه در کل کار و گاه در حد واژه تمام متن تغییر مییافت. در مورد زبان فارسی که میخواستم به کار ببرم هم خیلی خواندم. در رمان سطوح زبانی متعدد به کار رفته. در هر مورد سعی ميكردم با خواندن متنهای فارسی هر یک از این سطوح به ترجمهام کمک کنم. گفتهام جایی که تمام مجلدهای لغتنامه دهخدا را ورق زدم تا علاوه بر تازه کردن ذخیره واژگانم مترادفهایی هم بیابم تا از لحاظ واج و ويژگيهای آواییِ مورد نظر در استراتژی کل روایت به کمک ترجمه بیاید. واژهها را خیلی جاها بر اساس
آوایی که داشتند انتخاب ميكردم. اگر برای واژهای واژه معادلی در فارسی مییافتم که باز به آوای مورد نظر نزدیکتر بود در تمام متن ترجمه آن را تغییر میدادم. جاهایی که مثلا میبایست واجهای پ و ک بیشتر تکرار شود- که خوانده بودم برای نویسنده معنایی خاص داشته و هر جا دو شخصیت اصلی داستان که در نامشان هم این واجها بود حضور دارند یا به آنها ربطی مییابد نویسنده از واژههایی با این واجها استفاده کرده - سعی ميكردم تا حد ممکن واژههایی بیابم که بیشتر این واج در آنها به کار رفته. یعنی واجهایی که خفقانیاند انگار و انفجاری. یعنی انسداد است و بعد انفجار. مثل «پارکت لاکوالکلی» در خانهشان، یا «کلهی کچل» پدر بهجای مثلا «سرِ تاس» که اگر این حکم واجها نبود شاید به کار ميبردم. خوب، این در سطح واژه و آوا بود. بعد میرسیدیم به ضرباهنگ جملهها و گاه پاراگرافها که در مقدمهام توضیح دادهام انگار رقص کلام است در کهکشانی بیانتها، چرخ و واچرخ واژههاست در نثری کیهانی انگار. خوب، هم منابع مربوط به تصوف را خواندم تا شاید سماع را در کلمات بیابم و هم دیوان شمس را که جاهایی صوت راهبر واژههاست و انگار معنا با اصواتی بهظاهر
بیمعنا در ذات خود منتقل میشود. و آن رقص واژهها در آشوب شور و جنون. نمیتوانم بگویم بازنویسی این ترجمه تا لحظات آخر چند بار انجام شد، اما هر کشفی مرا به بازخوانی و تجدیدنظر در کل ميكشاند و همین شد که بیش از چهار سال طول کشید. تمام زندگیام انگار شده بود یافتن جایگزینهای بهتر. در حرفهاي آدمها و در هرچه ميخواندم صوت برایم معنای دیگری یافته بود. کلمهای ناگهان به یادم ميآمد که از ذهنم گریخته بود و بعد برمیگشتم در متن و آن را جایگزین قبلی ميكردم.
در مورد ترجمه از زبان واسطه و زبان اصلی حرف و حدیث زیاد است. با توجه به اینکه شما به جز این رمان، «مسخ» کافکا را هم از زبان واسطه ترجمه کردهاید، اگر ممکن است بفرمایید نظر کلیتان دراینباره چیست؟ آیا هر متنی را میشود از زبان واسطه ترجمه کرد یا بستگی به متن دارد؟ این را مخصوصا از این بابت میپرسم که در «پطرزبورگ» زبان و بازیهای زبانی نقش پررنگی دارد. آیا نگران این موضوع نبودید که این ویژگی را نشود از زبان واسطه به فارسی منتقل کرد و اگر این کار دشوار بود چطور این دشواری را رفع کردید؟
تا حدی در پاسخ قبلی به این موضوع پرداختم که چگونه سعی کردم این را جبران کنم. حکمی کلی البته نميشود داد. از انتشار این رمان بیش از صد سال ميگذرد. چند دهه طول کشید تا اولین ترجمه انگلیسی یا فرانسویاش منتشر شود. در مورد «مسخ» هم من در اولین چاپ ترجمهام آن را با کمک یک آلمانیدان با متن آلمانی مقایسه کرده بودم. باز هم دربارهاش آنقدر خوانده بودم که مطمئن باشم نزدیکترین نثر را برایش پیدا ميکنم و در ترجمه جدید هم که بر اساس نسخهشناسی دقیق بود با خیال راحتتر کار را انجام دادم.
گفتم حکم کلی نميتوان داد که مثلا در مورد «پطرزبورگ» لزوما اگر از زبان روسی ترجمه ميشد قابل اطمینانتر بود، چون در این حکم عوامل دیگر مثل توان مترجم از روسی به فارسی نادیده گرفته شده است. ضمن اینکه برایم جای تعجب داشت که در این مورد خاص خیلی بر این مسئله تأکید شد، گرچه خودم هم در «کل» با این بحث موافقم اما در «عمل» و روی زمین هم بارها نقض شده و هم اینکه گاه ضرورت داشته که نقض شود. بسیار ترجمهها در این سالها در بازار بوده که از زبان واسط ترجمه شده و ندیدهام دانندگان آن زبان اصلی و یا خوانندگان چندان تردید روا داشته باشند. ضمن اینکه بگویم در جلسهای در شهر کتاب که با حضور یکی از استادان ادبیات و زبان روسی برای ترجمه من تشکیل شد ایشان گفتند که در ترجمه فارسی کار «درآمده» است و از لحاظ آوایی هم چند بندی خواندند از روسی و بعدش هم ترجمه فارسی من که نشان دهند از لحاظ آوایی همارزی بین آنها وجود دارد که خیالم را بسیار راحتتر کرد.
یکی از ویژگیهای زبانی رمان که خوب هم در فارسی منتقل شده واجآراییهایی است که خصلتی موسیقایی به نثر میدهد. نمونههای زیادی از این واجآراییها در رمان هست و این ویژگی بیآنکه در ترجمه توی ذوق بزند خیلی طبیعی در فارسی درآمده. مثلا «بلبله بلور»، یا: «اما استیوپکا حاضر نبود از قافله عقب بماند، و غافلگیرشان کرد»، «بالهای بالاپوش» یا «گرد و غبار در گردبادهای قهوهایِ سوخته از کران تا کران شهر گردان میگذشت» و نمونههای زیاد دیگر. یا قافیهسازیهایی که در فارسی خوش نشسته و مانند اینها که در مجموع آن موسیقی را میسازد. در مقدمه ترجمه فارسی هم به موسیقی در این رمان اشاره کردهاید. در ترجمه رسیدن به این وجه موسیقایی و انتقال آن چهقدر زمان برد. آیا زیاد بازنویسی و معادلهای مختلف را بالاپایین میکردید تا به واژهها و معادلهایی برسید که این موسیقی را منتقل کند؟
خوب به نظر بيهلي موسیقی عالیترین شکل هنری است. به اعتقاد او هنر کلامی میبایست سودای رسیدن به موسیقی را پی بگیرد. نوشته است که «نقطه شروع هر فرم هنری واقعیت است و نقطه پایانش موسیقی است، یعنی حرکت ناب. جوهر حرکت از طریق موسیقی درک ميشود» چون موسیقی از زمان و مکان برمیگذرد. اما به همین اندازه هم نقاشی را مهم ميدانست که بعدا به آن ميپردازم.
خوب، همانطور که در بالا هم توضیح دادم در بازنویسیهاي مکرر سعی کردم به این ناممکنِ همیشگی یا شاید نفرین ابدی مترجمان ادبی یعنی تولید یا خلق متنی همارز در زبان مقصد نزدیک شوم، حتیالمقدور. مثلا همان بلبله بلور که مثال زدید. وقتی بهجای تُنگ به این واژه دست یافتم از آن استفاده کردم، چون سوای اینکه انگار صدای غلغله ریختن مایع در آن بود، حروف ب و ل هم که لازم داشتم در آن بود. چون مکانش اتاق نیکالای آبلئوخف است، پس تنگش هم باید بلبله ميبود. در سرتاسر رمان هم حواسم به واجآرایی بود و ضرباهنگ. افراط نميكردم مبادا تصنعی شود. اما راهبرد کلیام در ترجمه این اثر از جمله از همینها تشکیل ميشد.
در نهایت چقدر از ویژگیهای زبان و نثر بیهلی در ترجمه فارسی قابل انتقال بود؟
واقعا نمیتوانم جواب دقیقی بدهم. گفتم که اگر فقط متن انگلیسی مبدأ خود یا ترجمههای انگلیسی دیگر را ملاک ميگرفتم کارم بسیار سادهتر ميشد. یعنی اگر مثل هر ترجمه معمولی با آن روبهرو ميشدم. البته خود مترجمان انگلیسی هم گفتهاند که نمیتوانستهاند کارهای زبانی بيهلي را گاه همانجا به انگلیسی منتقل کنند و ناچار جای دیگری که در متن انگلیسی ميشده ترفندی را به کار گرفتهاند. من تا جایی که از خواندههایم دستگیرم شد سعی کردم منتقل کنم. هرچند که گفتم آن امر ناممکن یعنی همارزی کامل میسر نیست. در این مورد خاص که دیگر این دشواری دهها یا صدها برابر بود. چیزی شبیه به ترجمه شعر که همیشه به نظر من ناممکن بوده است و فقط ميشود به آن نزدیک شد یا گاه با فدا کردن چگونه گفتن فقط آنچه را گفته شده یا به قول معروف «محتوا» را منتقل کرد. یعنی فدا کردنِ شعریت. یا به قول رابرت فراست که در تعریف شعر گفت شعر همان چیزی است که در ترجمه از دست ميرود. خوب، بیهلی ظاهرا قصد داشته چیزی مثل شعر را منتها در حجمی چندصد صفحهای خلق کند که طبعا شکست خورده است چون نمیشود چنین فرمی را در سرتاسر متن حفظ کرد. با حذف بیامان از چاپ اول رمان در
چاپ بعدی سعی کرد این شکست را جبران کند اما باز نشد.
شاید درباره لزوم تسلط مترجم ادبی بر پشتوانههای ادبیِ زبان مقصد زیاد حرف زده شده باشد و مطرحکردن دوباره آن چهبسا تکراری و کلیشهای به نظر برسد. اما در مورد «پطرزبورگ» به این دلیل این موضوع را پیش میکشم که ترجمه این رمان مصداق این ضرورت است. بندهایی از این رمان انگار شعر محض است و من این را از روی همین ترجمه فارسی میگویم. به نظرم رسید میراث ادبیات کلاسیک و مدرن فارسی پشت این ترجمه حضور دارد، اگرچه این حضور همانطور که پیش از این هم در مورد واجآراییها گفتم محسوس و طوری که توی ذوق بزند نیست. آیا حین ترجمه مواردی بود که آگاهانه سراغ متون ادبی فارسی بروید، آنها را تورق کنید و از آنها ایده بگیرید یا میراث ادبی هر تأثیری که بر ترجمه پطرزبورگ گذاشته، بهواسطه خواندههای قبلی بوده و آنچه از این میراث که جذب ناخودآگاه شما شده بوده است؟
ممنونم از این اظهار لطفتان و خوشحالم که چنین برداشتی داشتهاید. خوب، من با متون کهن سالهاست که دمخورم. قطعا بخشیش درونی شده است. اما همانطور که پیشتر گفتم خیلی متنها را دوباره به این قصد خواندم. «تذکرهالاولیا» را نگاه کردم، برخی از آثار سهروردی را خواندم، مثلا «آواز پر جبرئیل» را، و البته دیوان شمس. گلستان را هم خواندم و یادداشت برداشتم. از معاصرها هم برای تازه کردن حس زبانیام رؤیایی خواندم و بیژن الهی، هم شعرها و هم ترجمههایش را. خلاصه سعی کردم به قولی چشم و گوشم را بشویم برای نگاه به زبان و گوش سپردن به آن. در این چهار سال و اندی حساسیتم به زبان چند برابر شد. هنوز هم که دیگر کار منتشر شده گوشم تیز است برای این ویژگی زبان پیش از آنکه به معنایش بیندیشم. انگار به وسواسی ذهنی تبدیل شده. هر واجآرایی فورا در ذهنم رسوب ميکند. نگاهم به کلمات و استعارههاي مرده انگار عوض شده، انگار با عدسی دیگری به کلمات مينگرم و به زبان بهطورکلی. خلاصه مغزم هنوز در این زمینه فعال مانده. گاه یاد نابوکف ميافتم که درباره گوگول ميگفت اگر آدم زیاد گوگول بخواند چشمانش گوگولی ميشود و انگار جهان را طور دیگری ميبیند.
حالا برای من این اتفاق در زبان افتاده است.
یکی دیگر از ویژگیهای رمان پطرزبورگ خصلت بهشدت تجسمی و هندسی آن است. شکلهای هندسیِ آدمها و اجسام در این رمان خیلی حضور پررنگی دارند. و خود شهر با نمادهایش. انگار در این رمان همراه شخصیتها در پطرزبورگِ پیدا و ناپیدا قدم میزنیم. خودتان آیا پطرزبورگ را از نزدیک دیدهاید و اگر دیدهاید این تجربه چهقدر در بهتر درآمدن خصلت تجسمی و هندسی رمان تأثیر گذاشت؟ اگر ندیدهاید از چه راههای دیگری توانستید تا جای ممکن پطرزبورگی را که بیهلی در رمان وصف کرده تجسمپذیر کنید؟ (البته میدانم که بخشی از این پطرزبورگ خصلتی شبحوار دارد و گویی پطرزبورگ بیهلی با پطرزبورگ واقعی در این رمان آمیخته است، به این موضوع میرسیم اما اینجا منظور من بخش واقعی پطرزبورگ است.)
در مورد آن اشکال هندسی بگویم که در این رمان ریاضیات خیلی مهم است. پدر بیهلی، بوگایِف، ریاضیدان بسیار مطرحی بود و دوازده سال رئیس انجمن ریاضی مسکو بود. در روسیه اوایل قرن بیستم که با دین و عرفان هم آمیخته بود و ميخواست جهان و تاریخ را با ریاضی توضیح بدهد. و مسئله بینهایت، این قلمرو گیجکننده هم طبعا مشغله ذهنیاش بود. ربط بین حرفه پدر نویسنده و تأملات سناتور در هندسه اظهر من الشمس است. انقلابهاي عامهفهم علمی فضای فکری آن روزگار را اشغال کرده بود؛ مفاهیم و کشفیاتی مثل مکانیک کوانتمی و نسبیت و اینها. بيهلي سخت تحت تأثیر کشف هندسه غیراقلیدسی بود و ریاضی ناب که هر دو وارد رمان شدهاند. فقط هم بيهلي نبود؛ حتی نحوه استفاده تالستوی از حسابان را در «جنگ و صلح» بررسی کردهاند. گرچه بيهلي سعی ميكرد راهش با پدر تلاقی نکند، اما ويژگيهای ریاضیدانی پدر به رمان راه یافت. اما همه اینها از صافی آن ذهن غریب بيهلي ميگذشت و معانی خفیه و مرموز که به آنها ميبخشید. او ایدههایی از همه رشتهها ميگرفت و به شیوه یگانه خود آنها را با هم تلفیق ميكرد. مثلا پیچه برایش اهمیت داشت، همان مارپیچی در مخروط که حلقههایش هرچه
بالاتر ميروند بزرگتر ميشوند. این شکل نمادی مهم برای او بود. خطی مدور به قول خودش، شکلی که شیوههاي خطی و دَوَرانی تفکر را با هم تلفیق ميكرد. این ایده به هیجان ميآوردش که پیچه دورانی بودنِ راکدِ حرکت را ميشکند و آدم را به ترازهای بالاتر و بالاتر ميبرد. یا مثلا در خاطراتش تفکر ریاضی را با دغدغههاي ادبی ميآمیزد. مثلا ميگوید نگرش فلانی به من مقعر است. برای او اعداد هم شأن نماد پیدا ميکنند، جوری که در ادبیات متعارف باب نبوده است. انگار به تأثیر روانی اعداد یا اهمیتِ شمردن و قابل شمارش بودن مياندیشد. گاه انگار ریاضی و هندسه است که حال و هوای رمان را تعیین ميکند و در ادراک ما از صحنههای گوناگون تأثیر ميگذارد. در واقع از ریاضی و علمالاعداد اختری استفاده سمبلیستی ميکند. اهمیت عدد از همان اول با خانههاي شمارهگذاریشده وارد رمان ميشود. کمی بعد هم ميخوانیم که پروسپکتها با زاویه نود درجه همدیگر را قطع میکنند. و بینهایت پروسپکت هست با بینهایت سایه ... به توان n. حتی پدرش وقت بالارفتن از پلهها زانوهایش زاویه نود درجه ميسازند. یا مثلا جایی از هذیان ميگوید که با ارقام ميشود اندازهاش گرفت، سی
صفر و یک و کوئینتیلیون، یا جایی که مثلا ميگوید سرش شش برابر آنی بود که بایست و دوازده برابر سنگینتر. این دقت عددی در توصیف بزرگ شدن خیلی جالب است. یا مثلا سعی ميکند تعداد کتابهایی را که در یک قفسه جای ميگیرند حساب کند. مهمترین نمادهای عددی هم بینهایت و صفرند که در ریاضی حدهای جهانیاند و در نوشتنشان موتیف دایره به کار ميرود. این را در خیابانها و در خیلی جاهای دیگر ميبینیم. جایی به جای اندامها یک صفر مينشیند که حتی صفر نیست و صفر منهای چیزی است مثلا پنج.
خوب، در جایجای رمان ميبینیم که با همین ترفندهای ادبی ظریف و پیچیده به مدد ریاضیات و هندسه و عرفان و فلسفه و... هذیان را اجرا کرده و جهانی آفریده باورنکردنی، خیالی، هیولایی، جهان کابوس و وحشت، جهان پرسپکتیوهای معوجشده، آدمهاي بیتن و جنازههاي زنده. برای درک قوانین این جهان خواننده باید در آستانه آن تمام پندارهای منطقی پیشینِ خود را رها کند. عقل سلیم اینجا نابود ميشود و رابطه علت و معلولی از رمق ميافتد. اینجا ضمیر هشیار انسان تكهتكه و منفجر ميشود، مثل آن دستگاه جهنمی یا بمب ساعتی به شکل قوطی ساردین. درعینحال، توپوگرافی این جهان کاملا متقارن است. نویسنده پطرزبورگ را با خطهاي مستقیم پروسپکتهایش و تخت بودن میدانهایش چون شبکهای از هرمها و مثلثها و متوازیالاضلاعها و مکعبها خلق کرده است. و کُره که بسیار مهم است و بارها در رمان تا حد ترکیدن باد ميکند. و خط زمان هم گسسته است، به نقطهها، آنها، لحظههای منفک تبدیل ميشود. در ساختار روایی کتاب هم همین گسستگی را میبینیم. همین شکستن خطی بودنِ نثر از قدیمالایام. ساکنان این فضای هندسی فیگورهای انتزاعیاند. که حرکاتی مکانیکی مثل آدمآهنی دارند و
حرف که ميزنند انگار سطور مربوط به خود را از روی یک سناریو ميخوانند.
اما خود شهر. پطرزبورگ را چند سال پیش دیدم. یک هفتهای بیشتر آنجا نبودم که یک روزش در آرمیتاژ گذشت. توجهم به نیفسکی پروسپکت البته از پیش از خواندن کارهای گوگول در ذهنم بود، یا مثلا دیدن جزیرهها که از رمانهاي داستایفسکی به خاطر داشتم. اما قطعا اگر حالا بروم، نگاهم به آنجور دیگری خواهد بود و دنبال چیزهای دیگری خواهم گشت. پیشترها البته در کتابی که ترجمه کرده بودم درباره طراحی شهرها، فهمیده بودم که شهر تماما بر اساس نقشه ساخته شده و این خود خصلت غریبی به شهر ميبخشد، چون شهر معمولا از انباشت ساختوساز و تأثیر حضور ساکنان در طی زمان شکل ميگیرد، نه خلقالساعه. یعنی بخشهایی از شهرها ممکن است بعد از سالیانی بازسازی یا بهسازی شوند، ولی پطرزبورگ از هیچ ساخته شده، بر اساس نقشهای که یک تزار خودکامه در سر داشته و بر استخوانهاي هزاران، کارگر که نه، برده استوار شده است که واداشته شدند به هر ترتیب که شده به این هوس تزار جامه عمل بپوشانند؛ تزاری که ميخواست دریچهای به غرب بگشاید و شهری غربی برپا کند که لاجرم رنگ و بوی روسیه تزاری هم ميگرفت. شهری که از دل مردابهاي منطقه سر برآورد و قرار بود پایتخت «غربی» باشد در
مقابل مسکو که پایتخت «آسیایی» بود و قرار بود مرکز فرهنگی هم باشد. اقلیم این شهر با بخارات آنهمه آبراه و نزدیکی به دریا هم فضایی ميساخت که هم بیماریزا بود و هم وهمآلود و وهمزا. هندسی بودن هم مال همان طرحریزی اولیه است با شبکه خیابانهاي پهن و موازی و مستقیم، ضمن اینکه این ویژگی به کار بيهلي هم ميآمد که اهل ریاضی بود و هندسه. و جمع ضدین هم که جای خود داشت، همان تلاش برای خردورزی که در کانت در رمان جلوهگر شده و هم استبداد شرقی و آمیختگی با مغولان و خردگریزی که در حکمت الهی و انسانی شایع در رمان جلوهگر شده است. همگی دست به دست هم دادهاند تا پطرزبورگ که از زمان برپا شدنش جایی خاص در ادبیات روس یافت و خود شخصیتی پیدا کرد که بنا بر زمانه متحول شد اصلا درونمایهای در این ادبیات بشود.
و اما آن کیفیت وهمی و شبحگون که در پطرزبورگ بیهلی هست: در یکی از توضیحات پایان کتاب به «واقعیت عمدا موهوم» آفریده شده توسط بیهلی اشاره شده است؛ یعنی گرفتن «جزئیاتی از بناهای واقعی پطرزبورگ» و ساختن «سازه ترکیبی» خاص خود با آن جزئیات. در واقع اینجا ما با یک پطرزبورگ واقعی و یک پطرزبورگ شبحگون مواجهیم. همچنین با آدمهایی که در عین واقعی بودن کیفیاتی وهمآلود دارند. در صفحه 262 رمان عبارتی هست که دقیقا گویای همین کیفیت دوگانه در رمان است: «همهچیز واقعی است - و بااینحال کاملا واقعی نیست...» این دووجهیبودن پطرزبورگ گویا ریشه در تلقیای دارد که از این شهر وجود داشته؟
بله. در پاسخ سؤال قبلی هم به اختصار اشاره کردم به این خصلت شهر واقعی و خصلتی که در آثار ادبی نویسندگانی چون گوگول و پوشکین و داستایفسکی و... یافته است. وهمآلودگی حاصل از اقلیمی مهآلود و مرطوب که انگار خطهاي محیطیِ اشیاء و آدمها را محو ميکند و همه در هم ميروند. همین ميشود که جماعتِ رهگذر در نیفسکی پروسپکت انگار تنهایشان در هم ممزوج ميشود و ميشوند هزارپایی انسانی که گاه چهره هم ندارند و ميشوند بینی یا کلاه. یعنی خصلتهاي فردیشان را از دست ميدهند. و دیگر اینکه زمانه انقلاب است و فعالیتهاي تروریستی و همین سبب شده که هیچچیز انگار ثباتی نداشته باشد. همهچیز سیال است و دستخوش تغییراتی تدریجی و گاه ناگهانی. هرچه سخت است و صلب، ممکن است با آوای هرّستی فروبریزد و نابود شود. و اینها همه زاده پطرزبورگ است که دو شخصیت زن اصلی آن هم نام میانیشان پطروناست یعنی دختر پطر. و خود پطر هم به هیئت مجسمه سوارهاش جان ميگیرد انگار که قَدَرقدرت زنده است و مانند «سوارکار مفرغی» پوشکین در خیابانها ميتازد.
نکته دیگر اینکه داستان رمان اگرچه در زمینه رخدادهایی سیاسی در روسیه آغاز قرن بیستم اتفاق میافتد، اما خیلی خوب از طرحِ صِرفِ اوضاع سیاسی فراتر میرود و جنبههایی فراگیرتر پیدا میکند. پیوند میخورد به فلسفه، عرفان و ... مثلا خود «بمب» فقط یک شیء برای ترور یک مقام سیاسی یعنی آپولون آپولونُویچ نیست، بلکه به معناهایی عمیقتر گره میخورد و در ارتباط با آن مسائل و اضطرابهای وجودی مطرح میشود. آیا این نوع نگاه به اشیاء به گرایشهای سمبولیستی بیهلی هم برمیگردد؟
قطعا. هیچچیزی انگار فقط خود آن چیز نیست و مظهر چیز یا چیزهای دیگر است. در این رمان حتی شهر هم نماد است و گاه حتی سایهای بیش نیست. برای دودکین نقطه است و جایی ميگوید به بعد چهارم تعلق دارد و برای نیکالای هم که همان اول ميگوید دو دایره هممرکز است با نقطهای بدون بعد در مرکز. خوب، یکی از هدفهای سمبلیسم جستجوی تصاویری بود تا عمیقترین تجربههاي هیجانی در آنها تجسد بیابند و دیگر کنار افکندن امور مبتذل و متعارف و منطقی جهان معاصر. بيهلي سمبلیسم را از یک روش به یک فلسفه متافیزیکی پیچیده نماد تبدیل کرد که سخت تحت تأثیر حکمت الهی و انسانی بود. او در رمانش نماد را برای عرضه جهاننگری سمبلیستی و نیز عرضه حالات درونی شخصیتها به کار گرفته است.
نکته دیگر نگاه انسانی و نه صرفا سیاستزده به شخصیتهاست. این را بهویژه در مورد تحول شخصیت آپولون آپولونُویچ میبینیم. در نگاه و روایت بیهلی حتی در مورد کاراکترهای بهاصطلاح «منفی» نوعی طنز مشفقانه هست. قبول دارید که آمیزهای از طنز، شفقت و نگاه انسانی در این رمان هست که آن را در همه رمانهای مهم جهان بهنوعی میبینیم و بیهلی هم به شیوه خودش آن را در رمانش آورده؟ و دیگر اینکه بخشی از این نگاه بیهلی را میتوان ریشهدار در پیوند او با ادبیات غنی و انسانی و درعینحال طنزآمیز روسیه در دورههای پیش از بیهلی دانست؟ در مورد طنز بهویژه منظورم گوگول است که رد او در رمان زیاد دیده میشود. همچنین رد داستایفسکی، پوشکین و تا حدی تالستوی.
البته از همان اول ميفهمیم که شخصیتها همه از ذهن آپولون بیرون آمدهاند که خود زاده بازیهاي ذهن نویسنده است. پس انگار با مشتی اندیشههاي «عاطل» طرفیم. بااینحال آنقدر خصوصیات جسمانی چشمگیرشان مدام تکرار ميشود تا در حافظهمان حک شود که بهیادماندنی ميشوند و واقعی جلوه ميکنند، البته تا اطلاع ثانوی. شخصیتهاي اصلی البته مورد نظرم است، وگرنه انبوه آدمها گاه، چنانکه پیشتر اشاره کردم، به عضوی از صورتشان یا لباسشان فروکاسته ميشوند، مثلا بینی میشوند یا کلاه، یا پشت که بهدلیل یکی از درونمایههای فرعی یعنی جاسوسی و توطئه اهمیت بسیار ميیابد. خوب، سناتور را با گوشها و سر تاس و هیکل ریزهمیزه اما چابکش ميشناسیم و سوفیا پطرونا را با خرمن گیسوان و دلبریهاي ابلهانه و سبکسری کودکانهاش و آن ژاپنیمآبیاش که نشانه سطحینگری است و زیبایی ظاهری صرف که به هنر ژاپنی نسبت ميدادند. نیکالای و صورت چون صورتک و گاه قورباغهوارش، و لیپانچنکو با چاقی و پیشانی کوتاه و باریکش و دودکین با رنگ تاسیده صورتش و مالیخولیایش... اما در رفتار با همگیشان طنزی ميبینیم که گاه بهسوی استهزا ميرود، حتی در مورد سوفیا که بر
گرته دلدار خود بيهلي در جهان واقعی نوشته شده است. شخصیتها خلقوخوی خود را دارند که اجازه ميدهد بتوانند جنبههایی از واقعیت گسترده رمان را ببینند. با اشیائی هم احاطه شدهاند که نگاهشان را به جهان بازمیتابانند. نامشان هم معنا دارد. اما این شخصیتها همگی هم کلیاند و هم خاص، هم انتزاعیاند و هم عینی، هم غیرواقعیاند و هم واقعی. این وحدت در عین ثنویت یا حتی شقاق در تکتک جنبههاي رمان هست. گاه هم همدلی با شخصیتها را ميبینیم، اما دیری نمیپاید. تا شفقت سروکلهاش پیدا ميشود، اتفاقی ميافتد که نمیگذارد چندان غرق همدلی شویم، و این نوسان لحن بین کنایه و طنز و همدلی، بین شک و رمزوراز، منطق و مهملات در سرتاسر رمان محسوس است.
آیا با اندیشهها، افکار و همه آنچه بیهلی در این رمان از آنها متأثر بوده آشنایی قبلی داشتید و اگر در مواردی آشنایی نداشتید لازم شد برای ترجمه به جز آنچه در توضیحات ترجمههای انگلیسی آمده بود دراینباره به منابع بیشتری رجوع کنید و درباره آن اندیشهها و افکار و ... بیشتر بدانید؟ یا مثلا درباره تاریخ روسیه و وقایع سیاسی آن دوره؟
توضیحات مترجمان انگلیسی بسیار تفصیلی بود. ضمن اینکه من علاوه بر آنچه از خواندههایم دریافته بودم، از توضیحات مترجمان دیگر هم استفاده کردم. آشنایی من با آن دوره به خواندههاي خیلی دورم برمیگشت. در مورد تئوسوفی یا همان حکمت الهی و آنتروپوسوفی یا حکمت انسانی هم خیلی خواندم، بخصوص برای آشنایی با اصطلاحات و اندیشههایشان و سفرهای اختری و کیهانی و اینها که البته به انبوهی خزعبلات هم در این میان برخوردم و وارد جهانی شدم که بیخ گوشم بود و خود خبر نداشتم.
درباره مصدرهای جعلی و دلیل به کار بردنشان هم میخواستم بپرسم. مثلا «دگردیسید» و ... این به چه ویژگی زبانی در رمان بیهلی برمیگردد؟
بيهلي کلماتی را ميساخته که اصلا به آن شکل در روسی به کار نمیروند. واژهسازی نميكرده به معنایی که مثلا جویس در «اولیس» کرده است، مثلا کلماتی کاملا جدید را بر فرض از ترکیب زبانهاي مختلف بسازد. اما در حوزه صَرف خلاف عادت عمل ميكرده در مواردی، من هم جاهایی با ساختن افعال بسیط به جای استفاده از فعل معین سعی کردهام این کار را بکنم. البته نه به افراط. یعنی تا حدی که طعم آشناییزدایی از زبان را ایجاد کنم.
درباره خصلت موسیقایی رمان صحبت کردیم. به نظرتان در تصویرسازیهای رمان تأثیر نقاشی را هم میتوان سراغ گرفت؟
خوب، در نزد او دیدن تنها راه درک معنای ابدی بود و به اعتقادش تكهتكهکردن و انحلال فرم از جمله نمونههاي این توانایی بود. هردوی اینها مشخصه زیباییشناسی مدرنیستی رمان شد. او معتقد بود که نقاش باید یاد بگیرد که چگونه به طرق جدید ببیند تا طبیعت را هنرمندانه القا کند و باید چشمش را وادارد تا فقط فرم و رنگ را ببیند فارغ از اینکه در واقعیت معرف چه هستند. پس استعلای واقعیتِ مشهود در نزد بیهلی به بازنمایی بصری ربط داشت. به امپرسیونیستهاي فرانسوی هم علاقه داشت و اصلا در زمان اقامتش در پاریس انگار شهر را از پشت عدسی آنها ميدید. و البته پساامپرسیونیستها و پوانتیلیستها که با انحلال ابژه بازنمایی از جمله با نقطه و نور تقطیعشده راه به رمان او گشودند.
خلاصه اینکه این رمان به قولی متنی بیناهنری است، همان اثر هنری تام که سنتزی است از هنرهای گوناگون، چیزی شبیه اثر هنریِ تامِ واگنر. این آمیختن هنرهای متفاوت از ويژگيهای برجسته نوشتههاي مدرنیستی است. بيهلي شیفته نقاشی بود و در رمان از نشانههاي کلامی برای خلق تصاویر دیداری استفاده ميکند. خود رمان خیلی جاها تابلو نقاشی است. رنگها در آن هر یک نماد چیزی هستند. مثلا رنگ زرد که همرنگ ساختمانهاي دولتی پطرزبورگ است، هم آدم را یاد بیماری مياندازد و رنگ پوست مردمان این شهر بهدلیل آن اقلیم نامهربان. و رنگ جنون هم هست، چون دیوانهخانههاي دولتی را خانه زرد مينامیدند. و کارتی هم که دولت برای اجازه کار به فواحش ميداد به بلیت زرد یا مجوز زرد معروف بود. و هم البته نژاد زرد و مغولان و بهویژه ژاپنیها که بهتازگی روسیه را شکستی سخت داده بودند. و خوب، از جمله این معناها را در کاغذدیواری اتاق دودکین هم ميبینیم.
بيهلي از واژهها تصویر ساخته که غالبا هم متحرکاند. گاه این تصاویر کلامی خویشاوندیای هم با آثار مشخص نقاشی پیدا ميکنند. مثلا برخی در نوشتههاي نظری او همبستگی میان هنرهای فضایی و کلامی را یافته و قرابت آنها را با نظریههاي کاندینسکی یافتهاند که غالبا او را نخستین نقاش آبستره ميدانند. شکل روایت رمان هم یادآور نقاشی کوبیستی است که منظر را تكهتكه ميکند و خواننده را که با منظرهای دیگر مأنوس است غافلگیر ميکند. نویسنده جهانِ بازنمایی شده را ميپراشد تا دوباره به شکل مخلوقی جدید آن را بر هم سوار کند. تابلوهای کلامی بيهلي را ميتوان به انفجار فرمهاي بازنماییِ سنتی تشبیه کرد، انگار که تأثیر بمبی را تقلید کند که جهان پیرامون خود را به هزاران تکه تقسیم ميکند. خودش کار خلاقهاش را به بمبی تشبیه کرده که پرتاب ميکند، بمبی که ميترکد و تكهتكه ميکند و تکهها را به هر سو میپاشاند. خود نیکالای بارها به بمب تشبیه ميشود. رمان مغز را منفجر ميکند، مغز قهرمانانش را هم. بمب مظهر نامنتظرههاست و ساختار تکهتکه و گسسته و بوطیقای انفجاری و نامنتظر همچون نقاشی کوبیستی است. چهره و تن آدمها را در آن واحد از همه طرف
ميبینیم، از عقب و جلو و از پیش و پس و مثل نقاشیهاي فوتوریستی تصاویر ثابت نیستند و حرکت دارند (مثل پسِ سر لیپانچنکو که دهان باز ميکند).
به نظرتان رمانی چون «پطرزبورگ» چه پیشنهادهایی برای رماننویسی ما میتواند در بر داشته باشد؟
خوب، استفاده از این سبک برای آن هدفی که نویسنده داشته، یعنی ساختن جهانی از جنس اشباح و سایهها و ويژگيهایی مثل سمبلیسم و آنچه پیشتر به اختصار اشاره کردم، ضرورت داشته است. یعنی جز به این شکل چنین رمانی نمیتوانست به وجود بیاید. ميخواهم بگویم که نمیدانم پیشنهادش چه ميتواند باشد چون اقتضائات هر اثر مهم است. او ميخواسته نظریههایی را که در مورد مثلا شعر داشته و کلا نگاهش را به ادبیات در این رمان پیاده کند و حاصلش شده است این که ميبینیم. یعنی کاملا اندیشیده رمانش را «ساخته» است و هیچچیزی را به تصادف واگذار نکرده. یعنی راهبردی داشته و تاکتیکهایی برای تحقق این راهبرد. و کاویدن همه سطوح زبان گفتاری و نوشتاری برای گمانزنی درباره زبان بهعنوان منبعی که آدمها واقعیت میانگارند اما ممکن است توهمی باشد که از روان ما سرچشمه گرفته. این رمان نمونهای از تجربهگری هم هست و جسارت شکستن هنجارها که در کل ميتواند راهگشا باشد.
در حال حاضر چه کار تازهای در دست ترجمه یا آماده چاپ دارید؟
راستش چند رمان انگلیسی خواندم اما یا نمیشده که بعد از ترجمه بدون سانسور و صحیح و سالم منتشر شود یا چنگی به دلم نزده است. بعد از پطرزبورگ کمی انتخاب برایم دشوار شده است. در این بین انتشارات نیلوفر هم ویراست ششم کتاب «مبانی نقد ادبی»ام را تهیه کرده و به من داده است. به نظرم خیلی لازم است که این ویراست را به فارسی منتشر کنیم. در آنچه سالها پیش به نام «مبانی نقد ادبی» به ترجمه من منتشر شده طبعا خیلی از رویکردها به نقد ادبی بهاختصار برگزار شده یا اصلا نیامده است. حجم کتاب حدودا سه برابر شده است و بخشهاي مشترک هم بیشترشان چنان تغییر کرده که در واقع ميشود گفت ترجمه کامل اثری جدید است. فعلا مشغول این کار هستم که احتمالا آن را به نام «راهنمای رویکردهای انتقادی به ادبیات» منتشر خواهیم کرد، با عنوان فرعی «ویراست ششم مبانی نقد ادبی».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.