|

کرونا و سلامت اجتماعي

يونس نوربخش*

اکنون که اين چند سطر را به رشته تحرير در مي‌آورم، زماني است که در کشور ما بيش از هشت هزار نفر به کرونا ابتلاي قطعي يافته‌اند و در بيش از صد کشور اين ويروس به صورت پاندوميک در جريان است. اين ايام اگرچه ايام سخت و دشواري است اما اين بلايا و مصائب مي‌تواند فرصتي براي ما ايجاد کند تا بار ديگر به بازخواني رفتارها و ساختارهاي اجتماعي جامعه بپردازيم و ببينيم کجا‌ها اشتباه کرديم و تا چه حدي اشتباهات انساني و مديريتي موجب تسريع در گسترش اين بيماري شده است. من سعي مي‌کنم در اين يادداشت کوتاه با توجه به مشاهدات و مطالعاتي که داشتم و همين‌طور آمار و ارقام منتشرشده، از منظر جامعه‌شناسي و همچنين از منظر سلامت اجتماعي تحليلي از وضعيت ارائه كنم. به اين معنا که درک ناصحيح از مفاهيم و همچنين بي‌توجهي به بعضي از مفاهيم و معاني در جامعه و در نتيجه عدم پرداختن به آنها مانع جامعه‌پذيري و توسعه فرهنگي و بروز مشکلات چندبرابري در جامعه می‌شود. در ذيل به بعضي از آنها اشاره مي‌کنم:
1. مفهوم سلامت، حفظ سلامت افراد جامعه و ارتقاي شاخص‌هاي سلامت در همه ابعاد آن يکي از شاخص‌هاي اصلي توسعه است. دولت‌ها همواره موظف هستند در سياست‌گذاري خود رأسا يا با کمک بخش‌هاي خصوصي تا حد امکان در بسيج و گسيل کردن منابع و سرمايه‌گذاري‌هاي لازم در اين زمينه فعاليت كنند. مهم‌ترين سرمايه هر جامعه سرمايه انساني است که مراقبت از آن در حقيقت يک نوع سرمايه‌گذاري محسوب مي‌شود تا هزينه‌کرد. هر بيمار مي‌تواند براي جامعه ميليون‌ها تومان هزينه ايجاد و بخش‌هاي زيادي را به خود مشغول کند. توسعه فرهنگ سلامت و همچنين آموزش‌هاي مستمر جامعه توسط وزارت بهداشت و درمان و بهزيستي و ديگر نهادهاي مربوطه از اقدامات پيشگيرانه‌اي است که نتايج آن در اين اوضاع خود را نشان مي‌دهد. در جامعه ما به درمان پرداخته شده اما پيشگيري، فرهنگ سلامت، توانمندسازي و ترويج بهداشت کمتر مورد توجه قرار گرفته است. تقويت و توسعه صنعت بيمه در کشور و به‌روزرساني قوانين آن مي‌تواند در ارتقاي سلامت جامعه نقش مؤثري ايفا کند.
2. توجه به مشاغل تسهيلگري و مراقبتي نظير پرستاران، مددکاران، آتش‌نشانان؛ اين مشاغل بسيار حساس و در زمانه‌هاي بحران بسيار مؤثر هستند. وقتي جنگ رخ مي‌دهد، وقتي سيل سرازير مي‌شود يا زلزله رخ مي‌دهد، آن‌موقع است که به فکر اين قشرهاي مهم اجتماعي مي‌افتيم و از آنها قدرداني و بعد از مدتي آنها را فراموش مي‌کنيم. ارتقاي سطح زندگي اين نوع مشاغل و از همه مهم‌تر توجه‌دادن و آشناکردن جامعه با آنها مي‌تواند در ميزان همکاري و مشارکت و اعتماد متقابل ما به آنها مؤثر باشد. من و انجمن مددکاري کشور مدت‌هاست که در دانشگاه تهران دنبال گسترش مفهوم سلامت اجتماعي و ايجاد رشته مددکاري، تسهيلگري و سلامت اجتماعي هستيم ولي ظاهرا در بعضي از دانشکده‌ها مسائل مهم‌‌تر از اينها وجود دارد. هنوز نگاه بعضي از همکاران علمي ما به اين نوع امور از جنس علمي و دانشگاهي نيست در حالي که با پيچيده‌ترشدن مسائل و جوامع، پرداختن علمي به اين مسائل بسيار حائز اهميت است.
3. مسئوليت‌پذيري: جامعه شهري و مبتني بر شهروندي اقتضا مي‌کند موضوع ترويج و توسعه مسئوليت‌پذيري اجتماعي سرلوحه برنامه‌هاي اجتماعي و فرهنگي قرار گيرد. چرا بايد وقتي سلامت ما در خطر است وزير بهداشت و درمان بارها تقاضا کند از سفرهاي غيرضرور پرهيز کنيد و در خانه‌ها بمانيد. به نظر مي‌رسد اين ذهن تاريخي ما که مبتني بر فرافکني و انداختن مسئوليت‌ها بر دوش ديگري است اين بار نيز خود را نمايان کرده است. گرفتن انگشت اتهام به سمت ديگري که معمولا دولت‌ها هستند اولين اقدام پيشگيرانه ماست. منظور اين نيست که دولت‌ها کوتاهي ندارند اما غفلت از وظيفه شهروندي و اجتماعي يک نوع جرم و خطاست. در آلمان اعلام شد اگر کسي به هشدارهاي مراقبتي در زمينه کرونا توجه نکند دو هزار تا دوهزارو 500 يورو جريمه مي‌شود. آيا شهروندي که با بي‌مبالاتي خود در رانندگي در جاده‌ها موجب صدمه به ديگران مي‌شود، مقصر نيست؟ پس ما بار ديگر بايد ذهنيت خود را بر اساس ايجاد يک جامعه مسئوليت‌پذير و مشارکت‌کننده بازسازي کنيم و دولت‌ها نيز براي اين منظور بايد رفتار با شهروندان را مورد بازبيني قرار دهند.
4. خودمراقبتي: امروزه يکي از راه‌هاي ارتقای سلامت در جامعه کمک‌گرفتن از خود بيمار و آحاد جامعه است. از آنها خواسته مي‌شود از خود مراقبت و به پزشکان در اين امر ياري کنند. متأسفانه فرهنگ ايمني و خودمراقبتي در جامعه ما پايين است و افراد جامعه اين را يک مسئله شخصي مي‌دانند و مسئوليتي در برابر آن و جامعه احساس نمي‌کنند. در حقيقت يک جوري مي‌شود گفت ما همواره دنبال درمانگري هستيم که با کيمياي خود ما را در لحظه شفا دهد. در حالي که مراقبت از خود وظيفه شهروندي ماست. ما هر روز شاهد رفتارهاي پرخطر در جامعه هستيم که از نگاه آنها خطر محسوب نمي‌شود در حالي که طبق آمار و اطلاعات درصد افرادي که در جامعه به دليل عدم رعايت اين نوع رفتارها آسيب ديدند يا مردند بالاست. بنابراين رفتار پرخطر در جامعه ما نه تعريف شده و نه آموزش‌هاي لازم در‌اين‌باره داده شده است. ديروز در جلسه‌اي مسئولي را ديدم که وقتي گفتم با فاصله بنشينيم به من خنده‌اي زد و گفت: دکتر جدي گرفتي! در دنياي امروز نه تنها براي خطر بلکه براي ريسک برنامه‌ريزي مي‌کنند و از رفتارها و اقداماتي که ريسک را در جامعه بالا مي‌برد، پيشگيري مي‌شود به همين جهت است که آموزش راهنمايي و رانندگي بسيار مهم است چون مانع رفتارهاي پرخطر و کاهش ريسک‌پذيري در رانندگي مي‌شود. در نظرسنجي اخير ايسپا تعداد زيادي از مردم تهران اعلام کردند که نگراني زيادي از کرونا ندارند و فقط تعداد کمي از آنها به اطلاع‌رساني‌هاي در سطح شهر توجه کردند. اين نشان مي‌دهد که هنوز بخش زيادي از جامعه از ميزان خطر اطلاع ندارند و شايد به همين دليل است که مراقبت‌هايي که دولت توقع دارد، تحقق نمي‌پذيرد.
5. سلامت اجتماعي: سلامت مفهومي است که ابعاد مختلف جسمي، ذهني، روحي و اجتماعي دارد. از اين‌رو اين تصور که فقط يک دستگاه مي‌تواند سلامت در جامعه را تأمين کند تصوری غلط است که مي‌تواند مشکلات زيادي در جامعه ايجاد کند. پزشکي‌سازي سلامت و خلاصه‌کردن سلامت در درمان و بيمارستان در حقيقت به معني ناديده‌گرفتن ابعاد پيچيده اين موضوع است. به عنوان نمونه مي‌توان از پيامدهاي رواني ابتلای جامعه به ويروس کرونا صحبت کرد که خود مشکلات ديگري از قبيل استرس، ترس و واهمه را ايجاد کرده است و همين مي‌تواند در کاهش ايمني و مقاومت بدن مؤثر باشد پس حضور روان‌شناسان نيز براي ارتقای سلامت ضروري است. جامعه‌شناسان نيز با بررسي و تحليل وضعيت شيوع کرونا در بين گروه‌هاي اجتماعي مي‌توانند موارد آسيب‌پذير و پرخطر را بررسي و براي پيشگيري راهکار ارائه کنند يا موانع مشارکت مردم در امر خودمراقبتي و همکاري با دولت در پيشگيري از شيوع کرونا را بررسي و کمک کنند. انعکاس اخبار اين نوع حوادث دقت و ظرافت‌هاي خاصي دارد که متخصصان امر رسانه و ارتباطات در اين زمينه ياريگر جامعه هستند. در اينجا پيشنهاد مشخص اين است که در ستاد عالي مقابله با بحران حضور اين متخصصان الزامي است. پس اين ستاد ‌بايد چند کارگروه تشکيل و چند دانشگاه بزرگ را به‌جد دعوت به همکاري کند. نهادهاي مدني و سازمان‌هاي مردم‌نهاد به‌عنوان بزرگ‌ترين ظرفيت اجتماعي هنوز به‌صورت جدي به مشارکت فرا خوانده نشدند. انجمن‌هاي علمي و نهادهاي مردمي، گروه‌هاي جهادي با توجه به شبکه گسترده ارتباطاتي خود و داشتن نيروهاي داوطلب، مي‌توانند بيش از اين مؤثر باشند.
6. مسئله کرونا نه تنها يک مسئله ملي بلکه جهاني است: اين به اين معنا است که اين مسئله مديريت ملي و تدبير ملي لازم دارد و مشارکت تمام ملت و حتي ملت‌ها و دولت‌ها را مي‌طلبد. در واقع اين مسئله با سپردن آن به يک بخش قابل حل نيست و همکاري تمام‌عيار فرابخشي و بين‌دولت‌ها را مي‌طلبد. به‌اشتراک‌گذاشتن تجربيات و تبادل اطلاعات بين دولت‌ها ضروري به نظر مي‌رسد.
7. دسترسي همگاني و برابر به امکانات: اين مسئله باز در کرونا نيز خود را نشان داد. در حالي که جامعه درگير اين بيماري است، شاهديم چگونه ميليون‌ها ماسک و لوازم بهداشتي احتکار مي‌شود يا گران به فروش مي‌رسد. هنوز سيستم توزيع کالا و خدمات در جامعه از مشکلات زيادي رنج مي‌برد و مافياهايي پشت اين قضيه برنامه‌ريزي مي‌کنند. در اين بين فرودستان جامعه بيشترين ضرر را مي‌کنند و نمي‌توانند مراقبت‌هاي اوليه را از خود انجام دهند. اين در حالي است که با بسته‌شدن مغازه‌ها و تعطيلي بسياري از مشاغل، فرودستان بيش از هر قشري آسيب‌پذير هستند ولي همچنان خبري از توزيع اقلام مورد نياز براي آحاد جامعه نيست و گو اينکه اينجا هم دولت کاره‌اي نيست و بايد بر اساس قانون بازار آزاد و نوليبرالي عمل کرد! اما دسترسي به امکانات اوليه بهداشتي و مراقبت از جان وظيفه اوليه دولت‌هاست.
*جامعه‌شناس و رئيس کرسي يونسکو
در سلامت اجتماعي دانشگاه تهران

اکنون که اين چند سطر را به رشته تحرير در مي‌آورم، زماني است که در کشور ما بيش از هشت هزار نفر به کرونا ابتلاي قطعي يافته‌اند و در بيش از صد کشور اين ويروس به صورت پاندوميک در جريان است. اين ايام اگرچه ايام سخت و دشواري است اما اين بلايا و مصائب مي‌تواند فرصتي براي ما ايجاد کند تا بار ديگر به بازخواني رفتارها و ساختارهاي اجتماعي جامعه بپردازيم و ببينيم کجا‌ها اشتباه کرديم و تا چه حدي اشتباهات انساني و مديريتي موجب تسريع در گسترش اين بيماري شده است. من سعي مي‌کنم در اين يادداشت کوتاه با توجه به مشاهدات و مطالعاتي که داشتم و همين‌طور آمار و ارقام منتشرشده، از منظر جامعه‌شناسي و همچنين از منظر سلامت اجتماعي تحليلي از وضعيت ارائه كنم. به اين معنا که درک ناصحيح از مفاهيم و همچنين بي‌توجهي به بعضي از مفاهيم و معاني در جامعه و در نتيجه عدم پرداختن به آنها مانع جامعه‌پذيري و توسعه فرهنگي و بروز مشکلات چندبرابري در جامعه می‌شود. در ذيل به بعضي از آنها اشاره مي‌کنم:
1. مفهوم سلامت، حفظ سلامت افراد جامعه و ارتقاي شاخص‌هاي سلامت در همه ابعاد آن يکي از شاخص‌هاي اصلي توسعه است. دولت‌ها همواره موظف هستند در سياست‌گذاري خود رأسا يا با کمک بخش‌هاي خصوصي تا حد امکان در بسيج و گسيل کردن منابع و سرمايه‌گذاري‌هاي لازم در اين زمينه فعاليت كنند. مهم‌ترين سرمايه هر جامعه سرمايه انساني است که مراقبت از آن در حقيقت يک نوع سرمايه‌گذاري محسوب مي‌شود تا هزينه‌کرد. هر بيمار مي‌تواند براي جامعه ميليون‌ها تومان هزينه ايجاد و بخش‌هاي زيادي را به خود مشغول کند. توسعه فرهنگ سلامت و همچنين آموزش‌هاي مستمر جامعه توسط وزارت بهداشت و درمان و بهزيستي و ديگر نهادهاي مربوطه از اقدامات پيشگيرانه‌اي است که نتايج آن در اين اوضاع خود را نشان مي‌دهد. در جامعه ما به درمان پرداخته شده اما پيشگيري، فرهنگ سلامت، توانمندسازي و ترويج بهداشت کمتر مورد توجه قرار گرفته است. تقويت و توسعه صنعت بيمه در کشور و به‌روزرساني قوانين آن مي‌تواند در ارتقاي سلامت جامعه نقش مؤثري ايفا کند.
2. توجه به مشاغل تسهيلگري و مراقبتي نظير پرستاران، مددکاران، آتش‌نشانان؛ اين مشاغل بسيار حساس و در زمانه‌هاي بحران بسيار مؤثر هستند. وقتي جنگ رخ مي‌دهد، وقتي سيل سرازير مي‌شود يا زلزله رخ مي‌دهد، آن‌موقع است که به فکر اين قشرهاي مهم اجتماعي مي‌افتيم و از آنها قدرداني و بعد از مدتي آنها را فراموش مي‌کنيم. ارتقاي سطح زندگي اين نوع مشاغل و از همه مهم‌تر توجه‌دادن و آشناکردن جامعه با آنها مي‌تواند در ميزان همکاري و مشارکت و اعتماد متقابل ما به آنها مؤثر باشد. من و انجمن مددکاري کشور مدت‌هاست که در دانشگاه تهران دنبال گسترش مفهوم سلامت اجتماعي و ايجاد رشته مددکاري، تسهيلگري و سلامت اجتماعي هستيم ولي ظاهرا در بعضي از دانشکده‌ها مسائل مهم‌‌تر از اينها وجود دارد. هنوز نگاه بعضي از همکاران علمي ما به اين نوع امور از جنس علمي و دانشگاهي نيست در حالي که با پيچيده‌ترشدن مسائل و جوامع، پرداختن علمي به اين مسائل بسيار حائز اهميت است.
3. مسئوليت‌پذيري: جامعه شهري و مبتني بر شهروندي اقتضا مي‌کند موضوع ترويج و توسعه مسئوليت‌پذيري اجتماعي سرلوحه برنامه‌هاي اجتماعي و فرهنگي قرار گيرد. چرا بايد وقتي سلامت ما در خطر است وزير بهداشت و درمان بارها تقاضا کند از سفرهاي غيرضرور پرهيز کنيد و در خانه‌ها بمانيد. به نظر مي‌رسد اين ذهن تاريخي ما که مبتني بر فرافکني و انداختن مسئوليت‌ها بر دوش ديگري است اين بار نيز خود را نمايان کرده است. گرفتن انگشت اتهام به سمت ديگري که معمولا دولت‌ها هستند اولين اقدام پيشگيرانه ماست. منظور اين نيست که دولت‌ها کوتاهي ندارند اما غفلت از وظيفه شهروندي و اجتماعي يک نوع جرم و خطاست. در آلمان اعلام شد اگر کسي به هشدارهاي مراقبتي در زمينه کرونا توجه نکند دو هزار تا دوهزارو 500 يورو جريمه مي‌شود. آيا شهروندي که با بي‌مبالاتي خود در رانندگي در جاده‌ها موجب صدمه به ديگران مي‌شود، مقصر نيست؟ پس ما بار ديگر بايد ذهنيت خود را بر اساس ايجاد يک جامعه مسئوليت‌پذير و مشارکت‌کننده بازسازي کنيم و دولت‌ها نيز براي اين منظور بايد رفتار با شهروندان را مورد بازبيني قرار دهند.
4. خودمراقبتي: امروزه يکي از راه‌هاي ارتقای سلامت در جامعه کمک‌گرفتن از خود بيمار و آحاد جامعه است. از آنها خواسته مي‌شود از خود مراقبت و به پزشکان در اين امر ياري کنند. متأسفانه فرهنگ ايمني و خودمراقبتي در جامعه ما پايين است و افراد جامعه اين را يک مسئله شخصي مي‌دانند و مسئوليتي در برابر آن و جامعه احساس نمي‌کنند. در حقيقت يک جوري مي‌شود گفت ما همواره دنبال درمانگري هستيم که با کيمياي خود ما را در لحظه شفا دهد. در حالي که مراقبت از خود وظيفه شهروندي ماست. ما هر روز شاهد رفتارهاي پرخطر در جامعه هستيم که از نگاه آنها خطر محسوب نمي‌شود در حالي که طبق آمار و اطلاعات درصد افرادي که در جامعه به دليل عدم رعايت اين نوع رفتارها آسيب ديدند يا مردند بالاست. بنابراين رفتار پرخطر در جامعه ما نه تعريف شده و نه آموزش‌هاي لازم در‌اين‌باره داده شده است. ديروز در جلسه‌اي مسئولي را ديدم که وقتي گفتم با فاصله بنشينيم به من خنده‌اي زد و گفت: دکتر جدي گرفتي! در دنياي امروز نه تنها براي خطر بلکه براي ريسک برنامه‌ريزي مي‌کنند و از رفتارها و اقداماتي که ريسک را در جامعه بالا مي‌برد، پيشگيري مي‌شود به همين جهت است که آموزش راهنمايي و رانندگي بسيار مهم است چون مانع رفتارهاي پرخطر و کاهش ريسک‌پذيري در رانندگي مي‌شود. در نظرسنجي اخير ايسپا تعداد زيادي از مردم تهران اعلام کردند که نگراني زيادي از کرونا ندارند و فقط تعداد کمي از آنها به اطلاع‌رساني‌هاي در سطح شهر توجه کردند. اين نشان مي‌دهد که هنوز بخش زيادي از جامعه از ميزان خطر اطلاع ندارند و شايد به همين دليل است که مراقبت‌هايي که دولت توقع دارد، تحقق نمي‌پذيرد.
5. سلامت اجتماعي: سلامت مفهومي است که ابعاد مختلف جسمي، ذهني، روحي و اجتماعي دارد. از اين‌رو اين تصور که فقط يک دستگاه مي‌تواند سلامت در جامعه را تأمين کند تصوری غلط است که مي‌تواند مشکلات زيادي در جامعه ايجاد کند. پزشکي‌سازي سلامت و خلاصه‌کردن سلامت در درمان و بيمارستان در حقيقت به معني ناديده‌گرفتن ابعاد پيچيده اين موضوع است. به عنوان نمونه مي‌توان از پيامدهاي رواني ابتلای جامعه به ويروس کرونا صحبت کرد که خود مشکلات ديگري از قبيل استرس، ترس و واهمه را ايجاد کرده است و همين مي‌تواند در کاهش ايمني و مقاومت بدن مؤثر باشد پس حضور روان‌شناسان نيز براي ارتقای سلامت ضروري است. جامعه‌شناسان نيز با بررسي و تحليل وضعيت شيوع کرونا در بين گروه‌هاي اجتماعي مي‌توانند موارد آسيب‌پذير و پرخطر را بررسي و براي پيشگيري راهکار ارائه کنند يا موانع مشارکت مردم در امر خودمراقبتي و همکاري با دولت در پيشگيري از شيوع کرونا را بررسي و کمک کنند. انعکاس اخبار اين نوع حوادث دقت و ظرافت‌هاي خاصي دارد که متخصصان امر رسانه و ارتباطات در اين زمينه ياريگر جامعه هستند. در اينجا پيشنهاد مشخص اين است که در ستاد عالي مقابله با بحران حضور اين متخصصان الزامي است. پس اين ستاد ‌بايد چند کارگروه تشکيل و چند دانشگاه بزرگ را به‌جد دعوت به همکاري کند. نهادهاي مدني و سازمان‌هاي مردم‌نهاد به‌عنوان بزرگ‌ترين ظرفيت اجتماعي هنوز به‌صورت جدي به مشارکت فرا خوانده نشدند. انجمن‌هاي علمي و نهادهاي مردمي، گروه‌هاي جهادي با توجه به شبکه گسترده ارتباطاتي خود و داشتن نيروهاي داوطلب، مي‌توانند بيش از اين مؤثر باشند.
6. مسئله کرونا نه تنها يک مسئله ملي بلکه جهاني است: اين به اين معنا است که اين مسئله مديريت ملي و تدبير ملي لازم دارد و مشارکت تمام ملت و حتي ملت‌ها و دولت‌ها را مي‌طلبد. در واقع اين مسئله با سپردن آن به يک بخش قابل حل نيست و همکاري تمام‌عيار فرابخشي و بين‌دولت‌ها را مي‌طلبد. به‌اشتراک‌گذاشتن تجربيات و تبادل اطلاعات بين دولت‌ها ضروري به نظر مي‌رسد.
7. دسترسي همگاني و برابر به امکانات: اين مسئله باز در کرونا نيز خود را نشان داد. در حالي که جامعه درگير اين بيماري است، شاهديم چگونه ميليون‌ها ماسک و لوازم بهداشتي احتکار مي‌شود يا گران به فروش مي‌رسد. هنوز سيستم توزيع کالا و خدمات در جامعه از مشکلات زيادي رنج مي‌برد و مافياهايي پشت اين قضيه برنامه‌ريزي مي‌کنند. در اين بين فرودستان جامعه بيشترين ضرر را مي‌کنند و نمي‌توانند مراقبت‌هاي اوليه را از خود انجام دهند. اين در حالي است که با بسته‌شدن مغازه‌ها و تعطيلي بسياري از مشاغل، فرودستان بيش از هر قشري آسيب‌پذير هستند ولي همچنان خبري از توزيع اقلام مورد نياز براي آحاد جامعه نيست و گو اينکه اينجا هم دولت کاره‌اي نيست و بايد بر اساس قانون بازار آزاد و نوليبرالي عمل کرد! اما دسترسي به امکانات اوليه بهداشتي و مراقبت از جان وظيفه اوليه دولت‌هاست.
*جامعه‌شناس و رئيس کرسي يونسکو
در سلامت اجتماعي دانشگاه تهران

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.