|

مروری بر «کتابچه پاد زیبایی‌شناسی» نوشته آلن بدیو

هنر مولدِ حقيقت‌هاست

شرق: «پاد ‌‌زیبایی‌شناسی نوعی رابطه فلسفه با هنر است که بر پایه آن، هنر خود مولد حقيقت‌هاست». آلن بدیو در اثر خود با عنوان «کتابچه پادزیبایی‌شناسی» به ارتباط فلسفه و هنر می‌پردازد. پادزیبایی‌شناسی، هنر را به‌صورت شیء یا موضوع فلسفه درنمی‌آورد و به‌جای پرداختن به تأملات زیبایی‌شناختی به توصیف تأثیرهای درون‌فلسفه‌ای می‌پردازد که هستی مستقل اثرهای معین هنری را از خود به‌جا می‌گذارد. علی معصومی، مترجم کتاب در مقدمه‌ای مفصل مفهوم «پاد زیبایی‌شناسی» را شرح می‌دهد و از ایده بدیو در کتاب اخیر می‌نویسد: «زیبایی‏شناسی به‏شیوه‏ای تاریخی، فلسفه را به‏سوی هنر کشانده است؛ اما بدیو این رابطه را وارون می‏کند - هنر استاد گفتمان است (یا به‌قول لکان، بیشتر به گفتمان فردی هیستریک می‏ماند) که به غلط از راه پیکره‏بندی آثار، نوعی حقیقت می‏آفریند، حقیقتی که فلسفه باید آن را نشخوار کند. شعر بر شرح و بیان او که دنباله‏رو سنت زنجیره تغذیه زیبایی‏شناختی است چیرگی دارد، فصل‏هایی هم درباره رقص و نمایش و سینما دارد، اما درباره نقاشی و معماری یا موسیقی خاموش می‏ماند». از منظر معصومی «حقیقت رویداد هنر در درون طرح‏واره بدیو معیاری برای تمیزدادن محتوای آثار ضعیف واقع‌گرایی سوسیالیستی از آثار فراواقع‌گرا ارائه نمی‏کند، هرچند در آثار پیشین خود به رویدادهای ساختگی‌ای مانند فاشیسم پرداخته است و با طرح ادعاهایی مانند پیشتازان به هدف آگاهانه خود برای رهبری جبهه‏ای متحد در برابر کلاسیسیسم دست نیافته‏اند، از پیشتاز مدرنیست، کاریکاتوری به‏منزله شرایط یکنواخت عرضه می‏کند». مترجم همچنین درباره مفهوم ناآشنای «پاد زیبایی‌شناسی می‌نویسد که «این مفهوم در بینش بدیو به برداشتی از آفرینش هنری اشاره دارد که نگره بازتاب/ رابطه با دیگری رد می‏کند اما در‌عین‌حال در واکنش به موضوع تقلید یا بازتاب‌دادن شاعرانه طبیعت به تأیید درون‏بودی و تک‏بودن هنر می‏پردازد. هنر ازآن‏رو درون‏بودی است که حقیقت آن در بی‏میانجی‏بودنش در اثر هنری مورد نظر داده شده است؛ و از آن ‏رو تک است که حقیقت آن در خود هنر و تنها در خود هنر یافته می‏شود. زنده‏شدن دوباره مفهوم ماده‏باورانه زیبایی‏شناسی از اینجا سرچشمه می‏گیرد». این کتاب برخلاف کوچکی ظاهر، به‌تعبیر مترجمش در‌بردارنده مفاهیم پیچیده و گسترده‏ای است، باید تا آنجا ‌که ممکن است در راه شناخت مفهوم‏ها و اصطلاح‏هایی که در آن به کار گرفته شده‏اند پیش رفت و برای دستیابی به این هدف مقاله‏ای روشنگر از یک منتقد و سه مقاله از سه منتقد دیگر در کتاب آمده است. تامس میکال، یکی از این منتقدان، در مقاله‌ای با عنوان «رودررو با ابهام در هر سطح» درباره «کتابچه پاد زیبایی‏شناسی» نوشته است: «پژوهشی نسبتا کوتاه و بیانیه‏ای فنی است که در آن رشته‏ای از اظهارنظرهای گوناگون به‌صورت فصل‏هایی مرتبط به‌ دنبال هم می‏آیند و همگی نیازمند آگاهی پیشین از اصل‏های بدیهی محکم و توانمند مورد نظر بدیو در اندام‏های تمایزیافته تولید هنری حقیقت‏اند. بدیو در ادعاهای خود در این مورد که فلسفه به خودی خود موّلد حقیقت نیست نرمش‏ناپذیر است، اما می‏پذیرد که فلسفه نمی‏تواند آن‏گونه که دلوز می‏گوید فرآورده مفهوم‏ها باشد». فصل نخست کتاب که عنوان «هنر و فلسفه» را دارد، محوریت متن بدیو است چون هنر و فلسفه به ‏شیوه‏ای روشمند از هم شکافته شده‏اند. «در اینجا بدیو سه طرح‏واره برای نظم‏دادن به رابطه هنر، فلسفه و حقیقت در درون مدرنیته پایه‏گذاری می‏کند: طرح‏واره تعلیم‏گرا (مارکس‏گرا)، رمانتیک (هرمنوتیک- پدیدارشناختی) و کلاسیک (دربرگیرنده اندیشه‏های ارستو و روان‌کاوی)». سپس امر پاد-زیبایی‏شناسیک را به‏منزله توانش تازه‏ای عرضه می‏کند که در آن، آثار هنری در پیکره‏بندی‏های زنجیره‏وار فیلم‏ساز مؤلف‏گونه خود، نوعی رویداد حقیقت را در پیش‏رو می‏گذارند. میکال، معتقد است بدیو همواره ادعا کرده که فلسفه به جای آفریدن حقیقت‏هایی که بنیادشان در فراسوی فلسفه و به‏صورت مشخص در یکی از چهار گفتمان سیاست، علم، عشق و هنر نهفته باشد، به تسخیرکردن یا مصادره‏کردن آن حقیقت‏ها می‏پردازد. اینها و تنها همین چهار مقوله حالت‏های تمایز‏یافته حقیقت‏های ممکنی را شکل می‏دهند که از رویدادی فوران‏کننده جریان می‏یابد و پیش می‏رود». بعد، تامس میکال این پرسش را پیش می‌کشد که رویدادی که بدیو از آن یاد می‏کند چیست؟ و باور دارد که این پرسش همواره الزامی‏ترین و دشوارترین پرسش فلسفه او بوده است، چون رویداد در ژرفا از موقعیت‏ها متمایز بوده است: موقعیت‏ها به‏گونه‏ای گاه‏گاهی روی می‏دهند (مانند انقلاب فرانسه) و بخت برای رویداد عاملی سرشتی است. بدیو همچنین درباره حقیقت شاعرانه بحث می‏کند، اما نوشته‏های او سبک ویژه‏ای در پیش می‏گذارند، گونه‏ای فنِ برش. «سبک بدیو از مسلم‏دانستن اما گشوده‏نگه‏داشتن ادعاهای انکارناپذیر برای خواست درگیرکردن خواننده و تکمیل اندیشه/ متن تشکیل شده است که غالبا به‏منزله گزین‏گویه‏های شاعرانه بازگفته می‏شوند. او به این شیوه، فرایند شکل‏گیری موضوع پیرامون حقیقت تسخیرشده یک رویداد را نشان می‏دهد». همچنین این منتقد مفهوم «رویداد» بدیویی را چنین تفسیر می‌کند: «با آنکه «رویداد» باید نابودکردن نظام موجود و تعریف‌کردن نظام نو باشد، بدیو الزاما به نابودی به معنای بیرونی معتقد نیست و نظر او تفریق‌کردن یا واپس‌کشیدن ساختاربخشیدن به واقعیت است برای آن که واقعیت بتواند پایگاه رویدادی خود را آشکار کند». جز اینها شرح‌‌حالی از آلن بدیو نیز در کتاب آمده است، شامل محل تولد او که در مراکش بوده و در سال 1937، تا فعالیت‌های او در زمینه فلسفه و آمدوشد او با دیگر فلاسفه‌ای که بر اندیشه او تأثیر گذاشته‌اند: بدیو از 1969 تا 1999 همراه با ژیل دلوز، میشل فوکو و ژان فرانسوا لیوتار در دانشگاه پاریس به تدریس فلسفه پرداخت. از روزگار جوانی کنشگر سیاسی و یکی از بنیان‌گذاران حزب متحد سوسیالیست و فعال در مبارزه برای رهایی الجزایر از استعمار فرانسه بود. او همچنین از اندیشه‏های افلاطون، هگل، سارتر، ژاک لکان و مائوتسه دون تأثیر پذیرفته است. بدیو در 1988 «بودن و رویداد» و در 1989 «کتابچه بیانیه فلسفی» را منتشر کرد و کتاب «اخلاق» او در حدود دَه سال ازجمله پرفروش‏ترین کتاب‏ها بود. او همچنین در 1984 چهار نمایشنامه منتشر کرد که شخصیت اصلی‏شان «احمد» نام داشت و در «مجموعه چهارگانه احمد» چاپ شد. او در سال 2006 «بودن و رویداد 2: منطق جهان‏ها» را به چاپ رساند و در 2011 بیانیه دوم فلسفی را نوشت و در 2015 نیز نمایشنامه رادیویی او با عنوان «دومین محاکمه سقراط» از رادیو فرهنگ فرانسه پخش شد. «کتابچه پادزیبایی‌شناسی» به تازگی با ترجمه علی معصومی در نشر نگاه منتشر شده است.

شرق: «پاد ‌‌زیبایی‌شناسی نوعی رابطه فلسفه با هنر است که بر پایه آن، هنر خود مولد حقيقت‌هاست». آلن بدیو در اثر خود با عنوان «کتابچه پادزیبایی‌شناسی» به ارتباط فلسفه و هنر می‌پردازد. پادزیبایی‌شناسی، هنر را به‌صورت شیء یا موضوع فلسفه درنمی‌آورد و به‌جای پرداختن به تأملات زیبایی‌شناختی به توصیف تأثیرهای درون‌فلسفه‌ای می‌پردازد که هستی مستقل اثرهای معین هنری را از خود به‌جا می‌گذارد. علی معصومی، مترجم کتاب در مقدمه‌ای مفصل مفهوم «پاد زیبایی‌شناسی» را شرح می‌دهد و از ایده بدیو در کتاب اخیر می‌نویسد: «زیبایی‏شناسی به‏شیوه‏ای تاریخی، فلسفه را به‏سوی هنر کشانده است؛ اما بدیو این رابطه را وارون می‏کند - هنر استاد گفتمان است (یا به‌قول لکان، بیشتر به گفتمان فردی هیستریک می‏ماند) که به غلط از راه پیکره‏بندی آثار، نوعی حقیقت می‏آفریند، حقیقتی که فلسفه باید آن را نشخوار کند. شعر بر شرح و بیان او که دنباله‏رو سنت زنجیره تغذیه زیبایی‏شناختی است چیرگی دارد، فصل‏هایی هم درباره رقص و نمایش و سینما دارد، اما درباره نقاشی و معماری یا موسیقی خاموش می‏ماند». از منظر معصومی «حقیقت رویداد هنر در درون طرح‏واره بدیو معیاری برای تمیزدادن محتوای آثار ضعیف واقع‌گرایی سوسیالیستی از آثار فراواقع‌گرا ارائه نمی‏کند، هرچند در آثار پیشین خود به رویدادهای ساختگی‌ای مانند فاشیسم پرداخته است و با طرح ادعاهایی مانند پیشتازان به هدف آگاهانه خود برای رهبری جبهه‏ای متحد در برابر کلاسیسیسم دست نیافته‏اند، از پیشتاز مدرنیست، کاریکاتوری به‏منزله شرایط یکنواخت عرضه می‏کند». مترجم همچنین درباره مفهوم ناآشنای «پاد زیبایی‌شناسی می‌نویسد که «این مفهوم در بینش بدیو به برداشتی از آفرینش هنری اشاره دارد که نگره بازتاب/ رابطه با دیگری رد می‏کند اما در‌عین‌حال در واکنش به موضوع تقلید یا بازتاب‌دادن شاعرانه طبیعت به تأیید درون‏بودی و تک‏بودن هنر می‏پردازد. هنر ازآن‏رو درون‏بودی است که حقیقت آن در بی‏میانجی‏بودنش در اثر هنری مورد نظر داده شده است؛ و از آن ‏رو تک است که حقیقت آن در خود هنر و تنها در خود هنر یافته می‏شود. زنده‏شدن دوباره مفهوم ماده‏باورانه زیبایی‏شناسی از اینجا سرچشمه می‏گیرد». این کتاب برخلاف کوچکی ظاهر، به‌تعبیر مترجمش در‌بردارنده مفاهیم پیچیده و گسترده‏ای است، باید تا آنجا ‌که ممکن است در راه شناخت مفهوم‏ها و اصطلاح‏هایی که در آن به کار گرفته شده‏اند پیش رفت و برای دستیابی به این هدف مقاله‏ای روشنگر از یک منتقد و سه مقاله از سه منتقد دیگر در کتاب آمده است. تامس میکال، یکی از این منتقدان، در مقاله‌ای با عنوان «رودررو با ابهام در هر سطح» درباره «کتابچه پاد زیبایی‏شناسی» نوشته است: «پژوهشی نسبتا کوتاه و بیانیه‏ای فنی است که در آن رشته‏ای از اظهارنظرهای گوناگون به‌صورت فصل‏هایی مرتبط به‌ دنبال هم می‏آیند و همگی نیازمند آگاهی پیشین از اصل‏های بدیهی محکم و توانمند مورد نظر بدیو در اندام‏های تمایزیافته تولید هنری حقیقت‏اند. بدیو در ادعاهای خود در این مورد که فلسفه به خودی خود موّلد حقیقت نیست نرمش‏ناپذیر است، اما می‏پذیرد که فلسفه نمی‏تواند آن‏گونه که دلوز می‏گوید فرآورده مفهوم‏ها باشد». فصل نخست کتاب که عنوان «هنر و فلسفه» را دارد، محوریت متن بدیو است چون هنر و فلسفه به ‏شیوه‏ای روشمند از هم شکافته شده‏اند. «در اینجا بدیو سه طرح‏واره برای نظم‏دادن به رابطه هنر، فلسفه و حقیقت در درون مدرنیته پایه‏گذاری می‏کند: طرح‏واره تعلیم‏گرا (مارکس‏گرا)، رمانتیک (هرمنوتیک- پدیدارشناختی) و کلاسیک (دربرگیرنده اندیشه‏های ارستو و روان‌کاوی)». سپس امر پاد-زیبایی‏شناسیک را به‏منزله توانش تازه‏ای عرضه می‏کند که در آن، آثار هنری در پیکره‏بندی‏های زنجیره‏وار فیلم‏ساز مؤلف‏گونه خود، نوعی رویداد حقیقت را در پیش‏رو می‏گذارند. میکال، معتقد است بدیو همواره ادعا کرده که فلسفه به جای آفریدن حقیقت‏هایی که بنیادشان در فراسوی فلسفه و به‏صورت مشخص در یکی از چهار گفتمان سیاست، علم، عشق و هنر نهفته باشد، به تسخیرکردن یا مصادره‏کردن آن حقیقت‏ها می‏پردازد. اینها و تنها همین چهار مقوله حالت‏های تمایز‏یافته حقیقت‏های ممکنی را شکل می‏دهند که از رویدادی فوران‏کننده جریان می‏یابد و پیش می‏رود». بعد، تامس میکال این پرسش را پیش می‌کشد که رویدادی که بدیو از آن یاد می‏کند چیست؟ و باور دارد که این پرسش همواره الزامی‏ترین و دشوارترین پرسش فلسفه او بوده است، چون رویداد در ژرفا از موقعیت‏ها متمایز بوده است: موقعیت‏ها به‏گونه‏ای گاه‏گاهی روی می‏دهند (مانند انقلاب فرانسه) و بخت برای رویداد عاملی سرشتی است. بدیو همچنین درباره حقیقت شاعرانه بحث می‏کند، اما نوشته‏های او سبک ویژه‏ای در پیش می‏گذارند، گونه‏ای فنِ برش. «سبک بدیو از مسلم‏دانستن اما گشوده‏نگه‏داشتن ادعاهای انکارناپذیر برای خواست درگیرکردن خواننده و تکمیل اندیشه/ متن تشکیل شده است که غالبا به‏منزله گزین‏گویه‏های شاعرانه بازگفته می‏شوند. او به این شیوه، فرایند شکل‏گیری موضوع پیرامون حقیقت تسخیرشده یک رویداد را نشان می‏دهد». همچنین این منتقد مفهوم «رویداد» بدیویی را چنین تفسیر می‌کند: «با آنکه «رویداد» باید نابودکردن نظام موجود و تعریف‌کردن نظام نو باشد، بدیو الزاما به نابودی به معنای بیرونی معتقد نیست و نظر او تفریق‌کردن یا واپس‌کشیدن ساختاربخشیدن به واقعیت است برای آن که واقعیت بتواند پایگاه رویدادی خود را آشکار کند». جز اینها شرح‌‌حالی از آلن بدیو نیز در کتاب آمده است، شامل محل تولد او که در مراکش بوده و در سال 1937، تا فعالیت‌های او در زمینه فلسفه و آمدوشد او با دیگر فلاسفه‌ای که بر اندیشه او تأثیر گذاشته‌اند: بدیو از 1969 تا 1999 همراه با ژیل دلوز، میشل فوکو و ژان فرانسوا لیوتار در دانشگاه پاریس به تدریس فلسفه پرداخت. از روزگار جوانی کنشگر سیاسی و یکی از بنیان‌گذاران حزب متحد سوسیالیست و فعال در مبارزه برای رهایی الجزایر از استعمار فرانسه بود. او همچنین از اندیشه‏های افلاطون، هگل، سارتر، ژاک لکان و مائوتسه دون تأثیر پذیرفته است. بدیو در 1988 «بودن و رویداد» و در 1989 «کتابچه بیانیه فلسفی» را منتشر کرد و کتاب «اخلاق» او در حدود دَه سال ازجمله پرفروش‏ترین کتاب‏ها بود. او همچنین در 1984 چهار نمایشنامه منتشر کرد که شخصیت اصلی‏شان «احمد» نام داشت و در «مجموعه چهارگانه احمد» چاپ شد. او در سال 2006 «بودن و رویداد 2: منطق جهان‏ها» را به چاپ رساند و در 2011 بیانیه دوم فلسفی را نوشت و در 2015 نیز نمایشنامه رادیویی او با عنوان «دومین محاکمه سقراط» از رادیو فرهنگ فرانسه پخش شد. «کتابچه پادزیبایی‌شناسی» به تازگی با ترجمه علی معصومی در نشر نگاه منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.