مروری بر «کتابچه پاد زیباییشناسی» نوشته آلن بدیو
هنر مولدِ حقيقتهاست
شرق: «پاد زیباییشناسی نوعی رابطه فلسفه با هنر است که بر پایه آن، هنر خود مولد حقيقتهاست». آلن بدیو در اثر خود با عنوان «کتابچه پادزیباییشناسی» به ارتباط فلسفه و هنر میپردازد. پادزیباییشناسی، هنر را بهصورت شیء یا موضوع فلسفه درنمیآورد و بهجای پرداختن به تأملات زیباییشناختی به توصیف تأثیرهای درونفلسفهای میپردازد که هستی مستقل اثرهای معین هنری را از خود بهجا میگذارد. علی معصومی، مترجم کتاب در مقدمهای مفصل مفهوم «پاد زیباییشناسی» را شرح میدهد و از ایده بدیو در کتاب اخیر مینویسد: «زیباییشناسی بهشیوهای تاریخی، فلسفه را بهسوی هنر کشانده است؛ اما بدیو این رابطه را وارون میکند - هنر استاد گفتمان است (یا بهقول لکان، بیشتر به گفتمان فردی هیستریک میماند) که به غلط از راه پیکرهبندی آثار، نوعی حقیقت میآفریند، حقیقتی که فلسفه باید آن را نشخوار کند. شعر بر شرح و بیان او که دنبالهرو سنت زنجیره تغذیه زیباییشناختی است چیرگی دارد، فصلهایی هم درباره رقص و نمایش و سینما دارد، اما درباره نقاشی و معماری یا موسیقی خاموش میماند». از منظر معصومی «حقیقت رویداد هنر در درون طرحواره بدیو معیاری برای تمیزدادن محتوای آثار ضعیف واقعگرایی سوسیالیستی از آثار فراواقعگرا ارائه نمیکند، هرچند در آثار پیشین خود به رویدادهای ساختگیای مانند فاشیسم پرداخته است و با طرح ادعاهایی مانند پیشتازان به هدف آگاهانه خود برای رهبری جبههای متحد در برابر کلاسیسیسم دست نیافتهاند، از پیشتاز مدرنیست، کاریکاتوری بهمنزله شرایط یکنواخت عرضه میکند». مترجم همچنین درباره مفهوم ناآشنای «پاد زیباییشناسی مینویسد که «این مفهوم در بینش بدیو به برداشتی از آفرینش هنری اشاره دارد که نگره بازتاب/ رابطه با دیگری رد میکند اما درعینحال در واکنش به موضوع تقلید یا بازتابدادن شاعرانه طبیعت به تأیید درونبودی و تکبودن هنر میپردازد. هنر ازآنرو درونبودی است که حقیقت آن در بیمیانجیبودنش در اثر هنری مورد نظر داده شده است؛ و از آن رو تک است که حقیقت آن در خود هنر و تنها در خود هنر یافته میشود. زندهشدن دوباره مفهوم مادهباورانه زیباییشناسی از اینجا سرچشمه میگیرد». این کتاب برخلاف کوچکی ظاهر، بهتعبیر مترجمش دربردارنده مفاهیم پیچیده و گستردهای است، باید تا آنجا که ممکن است در راه شناخت مفهومها و اصطلاحهایی که در آن به کار گرفته شدهاند پیش رفت و برای دستیابی به این هدف مقالهای روشنگر از یک منتقد و سه مقاله از سه منتقد دیگر در کتاب آمده است. تامس میکال، یکی از این منتقدان، در مقالهای با عنوان «رودررو با ابهام در هر سطح» درباره «کتابچه پاد زیباییشناسی» نوشته است: «پژوهشی نسبتا کوتاه و بیانیهای فنی است که در آن رشتهای از اظهارنظرهای گوناگون بهصورت فصلهایی مرتبط به دنبال هم میآیند و همگی نیازمند آگاهی پیشین از اصلهای بدیهی محکم و توانمند مورد نظر بدیو در اندامهای تمایزیافته تولید هنری حقیقتاند. بدیو در ادعاهای خود در این مورد که فلسفه به خودی خود موّلد حقیقت نیست نرمشناپذیر است، اما میپذیرد که فلسفه نمیتواند آنگونه که دلوز میگوید فرآورده مفهومها باشد». فصل نخست کتاب که عنوان «هنر و فلسفه» را دارد، محوریت متن بدیو است چون هنر و فلسفه به شیوهای روشمند از هم شکافته شدهاند. «در اینجا بدیو سه طرحواره برای نظمدادن به رابطه هنر، فلسفه و حقیقت در درون مدرنیته پایهگذاری میکند: طرحواره تعلیمگرا (مارکسگرا)، رمانتیک (هرمنوتیک- پدیدارشناختی) و کلاسیک (دربرگیرنده اندیشههای ارستو و روانکاوی)». سپس امر پاد-زیباییشناسیک را بهمنزله توانش تازهای عرضه میکند که در آن، آثار هنری در پیکرهبندیهای زنجیرهوار فیلمساز مؤلفگونه خود، نوعی رویداد حقیقت را در پیشرو میگذارند. میکال، معتقد است بدیو همواره ادعا کرده که فلسفه به جای آفریدن حقیقتهایی که بنیادشان در فراسوی فلسفه و بهصورت مشخص در یکی از چهار گفتمان سیاست، علم، عشق و هنر نهفته باشد، به تسخیرکردن یا مصادرهکردن آن حقیقتها میپردازد. اینها و تنها همین چهار مقوله حالتهای تمایزیافته حقیقتهای ممکنی را شکل میدهند که از رویدادی فورانکننده جریان مییابد و پیش میرود». بعد، تامس میکال این پرسش را پیش میکشد که رویدادی که بدیو از آن یاد میکند چیست؟ و باور دارد که این پرسش همواره الزامیترین و دشوارترین پرسش فلسفه او بوده است، چون رویداد در ژرفا از موقعیتها متمایز بوده است: موقعیتها بهگونهای گاهگاهی روی میدهند (مانند انقلاب فرانسه) و بخت برای رویداد عاملی سرشتی است. بدیو همچنین درباره حقیقت شاعرانه بحث میکند، اما نوشتههای او سبک ویژهای در پیش میگذارند، گونهای فنِ برش. «سبک بدیو از مسلمدانستن اما گشودهنگهداشتن ادعاهای انکارناپذیر برای خواست درگیرکردن خواننده و تکمیل اندیشه/ متن تشکیل شده است که غالبا بهمنزله گزینگویههای شاعرانه بازگفته میشوند. او به این شیوه، فرایند شکلگیری موضوع پیرامون حقیقت تسخیرشده یک رویداد را نشان میدهد». همچنین این منتقد مفهوم «رویداد» بدیویی را چنین تفسیر میکند: «با آنکه «رویداد» باید نابودکردن نظام موجود و تعریفکردن نظام نو باشد، بدیو الزاما به نابودی به معنای بیرونی معتقد نیست و نظر او تفریقکردن یا واپسکشیدن ساختاربخشیدن به واقعیت است برای آن که واقعیت بتواند پایگاه رویدادی خود را آشکار کند». جز اینها شرححالی از آلن بدیو نیز در کتاب آمده است، شامل محل تولد او که در مراکش بوده و در سال 1937، تا فعالیتهای او در زمینه فلسفه و آمدوشد او با دیگر فلاسفهای که بر اندیشه او تأثیر گذاشتهاند: بدیو از 1969 تا 1999 همراه با ژیل دلوز، میشل فوکو و ژان فرانسوا لیوتار در دانشگاه پاریس به تدریس فلسفه پرداخت. از روزگار جوانی کنشگر سیاسی و یکی از بنیانگذاران حزب متحد سوسیالیست و فعال در مبارزه برای رهایی الجزایر از استعمار فرانسه بود. او همچنین از اندیشههای افلاطون، هگل، سارتر، ژاک لکان و مائوتسه دون تأثیر پذیرفته است. بدیو در 1988 «بودن و رویداد» و در 1989 «کتابچه بیانیه فلسفی» را منتشر کرد و کتاب «اخلاق» او در حدود دَه سال ازجمله پرفروشترین کتابها بود. او همچنین در 1984 چهار نمایشنامه منتشر کرد که شخصیت اصلیشان «احمد» نام داشت و در «مجموعه چهارگانه احمد» چاپ شد. او در سال 2006 «بودن و رویداد 2: منطق جهانها» را به چاپ رساند و در 2011 بیانیه دوم فلسفی را نوشت و در 2015 نیز نمایشنامه رادیویی او با عنوان «دومین محاکمه سقراط» از رادیو فرهنگ فرانسه پخش شد. «کتابچه پادزیباییشناسی» به تازگی با ترجمه علی معصومی در نشر نگاه منتشر شده است.
شرق: «پاد زیباییشناسی نوعی رابطه فلسفه با هنر است که بر پایه آن، هنر خود مولد حقيقتهاست». آلن بدیو در اثر خود با عنوان «کتابچه پادزیباییشناسی» به ارتباط فلسفه و هنر میپردازد. پادزیباییشناسی، هنر را بهصورت شیء یا موضوع فلسفه درنمیآورد و بهجای پرداختن به تأملات زیباییشناختی به توصیف تأثیرهای درونفلسفهای میپردازد که هستی مستقل اثرهای معین هنری را از خود بهجا میگذارد. علی معصومی، مترجم کتاب در مقدمهای مفصل مفهوم «پاد زیباییشناسی» را شرح میدهد و از ایده بدیو در کتاب اخیر مینویسد: «زیباییشناسی بهشیوهای تاریخی، فلسفه را بهسوی هنر کشانده است؛ اما بدیو این رابطه را وارون میکند - هنر استاد گفتمان است (یا بهقول لکان، بیشتر به گفتمان فردی هیستریک میماند) که به غلط از راه پیکرهبندی آثار، نوعی حقیقت میآفریند، حقیقتی که فلسفه باید آن را نشخوار کند. شعر بر شرح و بیان او که دنبالهرو سنت زنجیره تغذیه زیباییشناختی است چیرگی دارد، فصلهایی هم درباره رقص و نمایش و سینما دارد، اما درباره نقاشی و معماری یا موسیقی خاموش میماند». از منظر معصومی «حقیقت رویداد هنر در درون طرحواره بدیو معیاری برای تمیزدادن محتوای آثار ضعیف واقعگرایی سوسیالیستی از آثار فراواقعگرا ارائه نمیکند، هرچند در آثار پیشین خود به رویدادهای ساختگیای مانند فاشیسم پرداخته است و با طرح ادعاهایی مانند پیشتازان به هدف آگاهانه خود برای رهبری جبههای متحد در برابر کلاسیسیسم دست نیافتهاند، از پیشتاز مدرنیست، کاریکاتوری بهمنزله شرایط یکنواخت عرضه میکند». مترجم همچنین درباره مفهوم ناآشنای «پاد زیباییشناسی مینویسد که «این مفهوم در بینش بدیو به برداشتی از آفرینش هنری اشاره دارد که نگره بازتاب/ رابطه با دیگری رد میکند اما درعینحال در واکنش به موضوع تقلید یا بازتابدادن شاعرانه طبیعت به تأیید درونبودی و تکبودن هنر میپردازد. هنر ازآنرو درونبودی است که حقیقت آن در بیمیانجیبودنش در اثر هنری مورد نظر داده شده است؛ و از آن رو تک است که حقیقت آن در خود هنر و تنها در خود هنر یافته میشود. زندهشدن دوباره مفهوم مادهباورانه زیباییشناسی از اینجا سرچشمه میگیرد». این کتاب برخلاف کوچکی ظاهر، بهتعبیر مترجمش دربردارنده مفاهیم پیچیده و گستردهای است، باید تا آنجا که ممکن است در راه شناخت مفهومها و اصطلاحهایی که در آن به کار گرفته شدهاند پیش رفت و برای دستیابی به این هدف مقالهای روشنگر از یک منتقد و سه مقاله از سه منتقد دیگر در کتاب آمده است. تامس میکال، یکی از این منتقدان، در مقالهای با عنوان «رودررو با ابهام در هر سطح» درباره «کتابچه پاد زیباییشناسی» نوشته است: «پژوهشی نسبتا کوتاه و بیانیهای فنی است که در آن رشتهای از اظهارنظرهای گوناگون بهصورت فصلهایی مرتبط به دنبال هم میآیند و همگی نیازمند آگاهی پیشین از اصلهای بدیهی محکم و توانمند مورد نظر بدیو در اندامهای تمایزیافته تولید هنری حقیقتاند. بدیو در ادعاهای خود در این مورد که فلسفه به خودی خود موّلد حقیقت نیست نرمشناپذیر است، اما میپذیرد که فلسفه نمیتواند آنگونه که دلوز میگوید فرآورده مفهومها باشد». فصل نخست کتاب که عنوان «هنر و فلسفه» را دارد، محوریت متن بدیو است چون هنر و فلسفه به شیوهای روشمند از هم شکافته شدهاند. «در اینجا بدیو سه طرحواره برای نظمدادن به رابطه هنر، فلسفه و حقیقت در درون مدرنیته پایهگذاری میکند: طرحواره تعلیمگرا (مارکسگرا)، رمانتیک (هرمنوتیک- پدیدارشناختی) و کلاسیک (دربرگیرنده اندیشههای ارستو و روانکاوی)». سپس امر پاد-زیباییشناسیک را بهمنزله توانش تازهای عرضه میکند که در آن، آثار هنری در پیکرهبندیهای زنجیرهوار فیلمساز مؤلفگونه خود، نوعی رویداد حقیقت را در پیشرو میگذارند. میکال، معتقد است بدیو همواره ادعا کرده که فلسفه به جای آفریدن حقیقتهایی که بنیادشان در فراسوی فلسفه و بهصورت مشخص در یکی از چهار گفتمان سیاست، علم، عشق و هنر نهفته باشد، به تسخیرکردن یا مصادرهکردن آن حقیقتها میپردازد. اینها و تنها همین چهار مقوله حالتهای تمایزیافته حقیقتهای ممکنی را شکل میدهند که از رویدادی فورانکننده جریان مییابد و پیش میرود». بعد، تامس میکال این پرسش را پیش میکشد که رویدادی که بدیو از آن یاد میکند چیست؟ و باور دارد که این پرسش همواره الزامیترین و دشوارترین پرسش فلسفه او بوده است، چون رویداد در ژرفا از موقعیتها متمایز بوده است: موقعیتها بهگونهای گاهگاهی روی میدهند (مانند انقلاب فرانسه) و بخت برای رویداد عاملی سرشتی است. بدیو همچنین درباره حقیقت شاعرانه بحث میکند، اما نوشتههای او سبک ویژهای در پیش میگذارند، گونهای فنِ برش. «سبک بدیو از مسلمدانستن اما گشودهنگهداشتن ادعاهای انکارناپذیر برای خواست درگیرکردن خواننده و تکمیل اندیشه/ متن تشکیل شده است که غالبا بهمنزله گزینگویههای شاعرانه بازگفته میشوند. او به این شیوه، فرایند شکلگیری موضوع پیرامون حقیقت تسخیرشده یک رویداد را نشان میدهد». همچنین این منتقد مفهوم «رویداد» بدیویی را چنین تفسیر میکند: «با آنکه «رویداد» باید نابودکردن نظام موجود و تعریفکردن نظام نو باشد، بدیو الزاما به نابودی به معنای بیرونی معتقد نیست و نظر او تفریقکردن یا واپسکشیدن ساختاربخشیدن به واقعیت است برای آن که واقعیت بتواند پایگاه رویدادی خود را آشکار کند». جز اینها شرححالی از آلن بدیو نیز در کتاب آمده است، شامل محل تولد او که در مراکش بوده و در سال 1937، تا فعالیتهای او در زمینه فلسفه و آمدوشد او با دیگر فلاسفهای که بر اندیشه او تأثیر گذاشتهاند: بدیو از 1969 تا 1999 همراه با ژیل دلوز، میشل فوکو و ژان فرانسوا لیوتار در دانشگاه پاریس به تدریس فلسفه پرداخت. از روزگار جوانی کنشگر سیاسی و یکی از بنیانگذاران حزب متحد سوسیالیست و فعال در مبارزه برای رهایی الجزایر از استعمار فرانسه بود. او همچنین از اندیشههای افلاطون، هگل، سارتر، ژاک لکان و مائوتسه دون تأثیر پذیرفته است. بدیو در 1988 «بودن و رویداد» و در 1989 «کتابچه بیانیه فلسفی» را منتشر کرد و کتاب «اخلاق» او در حدود دَه سال ازجمله پرفروشترین کتابها بود. او همچنین در 1984 چهار نمایشنامه منتشر کرد که شخصیت اصلیشان «احمد» نام داشت و در «مجموعه چهارگانه احمد» چاپ شد. او در سال 2006 «بودن و رویداد 2: منطق جهانها» را به چاپ رساند و در 2011 بیانیه دوم فلسفی را نوشت و در 2015 نیز نمایشنامه رادیویی او با عنوان «دومین محاکمه سقراط» از رادیو فرهنگ فرانسه پخش شد. «کتابچه پادزیباییشناسی» به تازگی با ترجمه علی معصومی در نشر نگاه منتشر شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.