جنگ پایان دیپلماسی نیست
محمد عارف فصیحی دولتشاهی. استاد دانشگاه غالب هرات
بالاخره بعد از جنگوگریزهای فراوان، رفتوآمدهای مکرر دیپلمات کارکشته آمریکایی افغانتبار، -زلمای خلیل زاد- توافقنامه صلح میان آمریکا و گروه طالبان به امضا رسید و یک بار دیگر روزنههای امید را برای شروع گفتوگوهای صلح بینالافغانی که به قطع جنگ و خشونت دوامدار بینجامد، گشود. در اینباره توجه به نکات زیر درخور دقت و توجه است.
1- همه جناحهای سیاسی و فراکسیونهای موجود در کشور نسبت به این توافق خوشبین بودهاند بهگونهای که میتوان از «یک اجماع ملی» در این ارتباط سخن گفت. اما آنچه در این گرایش مهم و قابل توجه است، انگیزههای خوشبینی نسبت به این توافق در میان حلقات سیاسی است. طالبان به دلیل فشار ژنرالهای پاکستانی و رجال ذینفع و مرتجع عرب، خستگی از جنگ درازمدت، تحمل تلفات سنگین در میدان نبرد و کشتهشدگان رهبرانشان در نهایت به توافق صلح تن دردادند. آمریکا به دلیل ناکامیهایش در امر مبارزه با تروریزم، صرف هزینههای سرسامآور و طولانیشدن جنگ که از نظر طول و عرض بعد از ویتنام قرار میگیرد، ناچار بهگونهای برابر با گروهی که قبلا در لیست سیاه آمریکا قرار داشت، در میز مذاکره حضور پیدا کرد. برخی از جنگسالاران به دلیل تغیر وضعیت موجود و بازگشت به دوران طلایی آنارشی از این توافق استقبال كردند تا شاید در آبهای شورهزار و گلآلود بتوانند ماهی مقصود را صید کنند. برخی از حلقات، از جمله تیم ثبات و همگرایی به دلیل بیرونرفتن از بنبست انتخاباتی رویکردشان نسبت به این توافق مثبت بوده است. بنیادگرایانی که از تکثرگرایی، تساهل و تسامح،
دموکراسی، مشارکت سیاسی زنان و انتخابات ناخوشنود به نظر میرسند، این توافق را قبله آرزوی خود پنداشتهاند تا در پرتو قرائتهای مردسالارانه، تکصدایی و خشونتورزیها گمشدهاش را در آغوش بگیرند. (هرکسی مقصود خود بیند به خواب).
2. این توافق بار دیگر نشان داد که جنگ راهحل نیست و گرههای کور را میتوان با دیالوگ و مذاکره گشود و حل کرد. دیپلماسی میتواند به قطع جنگ انجامیده و صلح را برای کشور خسته از جنگ و خشونت به ارمغان آورد. هر چند که جنگ خود روش و دیپلماسی است زیرا به منظور ارتقای چانهزنیهای سیاسی طرفهای درگیر میانجامد. از آنسو تجربه در افغانستان نشان داده است اگر دیپلماسی بهمثابه یک روش برای حلوفصل اختلافات به بنبست برسد، خشونت و جنگ به مقیاس وسیع گسترده میگردد. پس جنگ پایان دیپلماسی نیست. چنانچه دیپلماسی نمیتوان فرجام جنگ محسوب گردد.
3. دوستی و دشمنی، الگوهای ثابت روابط سیاسی نیست. آنچه ثابت و بینهایت است، منافع بازیگران سیاسی است. در دستگاه عقیدتی طالبان، آمریکا اشغالگر و نماد کفر است. جهاد در راهبرد این گروه بهمثابه عمل مؤمنانه کنشی مناسب در برابر کفار است. بسیاری از عملیات تروریستی از سوی این گروه با ایدئولوژی کفر و جهاد قابل تحلیل و بررسی است. از آنسو بر اساس راهبرد نوین آمریکا پس از 11 سپتامبر، تروریزم دشمن آمریکا و در این راهبرد معیاری برای دوستی و دشمنیهاست: در مبارزه با تروریزم هرکس با ما نیست علیه ماست. اما منافع باعث میگردد که زلمای خلیلزاد بعد از 20 سال جنگ تمامعیار، دست ملا برادر را بهگرمی بفشارد و انیس حقانی با ویکس، استاد دانشگاه آمریکایی که اسارت را دربند طالبان در کارنامهاش به ثبت رسانده است، در کنار همدیگر در فرودگاه دوحه با سردادن قهقهه مستانه و از فرط رضایت از توافق قهوه بنوشند.
4. شکست آمریکا- ناتو در برقراری صلح دموکراتیک، محو تروریزم و ازبینبردن تهدیدات امنیتی واشنگتن انگیزه قوی و مهم آمریکا در پیوستن به این توافق است. آمریکا- ناتو بعد از20 سال با تمام باروبنه نظامی و خروج از حوزه سنتی و حضور در حوزه فراآتلانتیک و آن هم در کشوري فقیر و فاقد شیرازههای محکم اقتصادی، سیاسی و نظامی نتوانست بر گروه طالبان که در منطق آنان یک گروه تروریستی هستند، فائق آمده و حضور درازمدت و هزینه سرسامآور خود را نزد افکار عمومی مردم خود و دنیا توجیه کند. لذا راه خروج آبرومندانه را به جستوجو نشستند؛ مسئلهای که بارها قدرتهای بزرگ در افغانستان (انگلیس و شوروی) تجربه کردهاند.
5. حال انگیزه آمریکا از توافق صلح با طالبان هرچه باشد این کشور و متحدان نظامی آن در راهبردهای دفاعی- امنیتیاش شکست خورده است. آمریکا که داعیه رهبری جهانی را دارد و خیال سیطره سبک زندگی آمریکایی را در سر میپروراند، با یک گروه و نه با یک دولت در میز مذاکره نشست و به گونهای برابر با طرف مقابل مذاکره کرد و شرایط خروج را در مدت 14 ماه از افغانستان پذیرا شد. این مذاکره منطق آمریکا را با شکست مواجه ساخت و طالبان را مشروعیت بخشید؛ به گونهای که ملابرادر از این مذاکره به عنوان نصرت و ظفر تعبیر کرد. این مذاکره نشان داد یک گروه ولی مصمم و بااراده، استراتژی آمریکا و پیمان آتلانتیک شمالی را با چالش جدی مواجه ساخته است. عملیات انتحاری و پارتیزانی طالبان راهبرد تهاجمی و پیشگیرانه آمریکا و ناتو را آرام آرام به سمت تدافعی گرایش داد و سپس این راهبرد به مذاکره و دیگردیسی در الگوهای دوستی و دشمنی منجر شد.
6. انگیزه طالبان و آمریکا از این توافق هرچه بود بالاخره بعد از 18 ماه رایزنیها با طیف وسیع جامعه امضا شد ولی مشکل اساسی مذاکره و توافق طالبان با دولت افغانستان است. در این زمینه ابهامات زیادی خودنمایی میکند: سرنوشت حقوق بشر، دموکراسی، انتخابات، مشارکت سیاسی زنان و در مجموع دولتسازی چه میشود؟ آیا به سرنوشت اصلاحات ارضی، سواد اجباری و تساوی مردان و زنان، پاليسي كورمالي و دودی رژیم خلق منجر و یک بار دیگر تاریخ تکرار میگردد و یا چشمانداز صلح و امنیت را نوید میدهد؟
بالاخره بعد از جنگوگریزهای فراوان، رفتوآمدهای مکرر دیپلمات کارکشته آمریکایی افغانتبار، -زلمای خلیل زاد- توافقنامه صلح میان آمریکا و گروه طالبان به امضا رسید و یک بار دیگر روزنههای امید را برای شروع گفتوگوهای صلح بینالافغانی که به قطع جنگ و خشونت دوامدار بینجامد، گشود. در اینباره توجه به نکات زیر درخور دقت و توجه است.
1- همه جناحهای سیاسی و فراکسیونهای موجود در کشور نسبت به این توافق خوشبین بودهاند بهگونهای که میتوان از «یک اجماع ملی» در این ارتباط سخن گفت. اما آنچه در این گرایش مهم و قابل توجه است، انگیزههای خوشبینی نسبت به این توافق در میان حلقات سیاسی است. طالبان به دلیل فشار ژنرالهای پاکستانی و رجال ذینفع و مرتجع عرب، خستگی از جنگ درازمدت، تحمل تلفات سنگین در میدان نبرد و کشتهشدگان رهبرانشان در نهایت به توافق صلح تن دردادند. آمریکا به دلیل ناکامیهایش در امر مبارزه با تروریزم، صرف هزینههای سرسامآور و طولانیشدن جنگ که از نظر طول و عرض بعد از ویتنام قرار میگیرد، ناچار بهگونهای برابر با گروهی که قبلا در لیست سیاه آمریکا قرار داشت، در میز مذاکره حضور پیدا کرد. برخی از جنگسالاران به دلیل تغیر وضعیت موجود و بازگشت به دوران طلایی آنارشی از این توافق استقبال كردند تا شاید در آبهای شورهزار و گلآلود بتوانند ماهی مقصود را صید کنند. برخی از حلقات، از جمله تیم ثبات و همگرایی به دلیل بیرونرفتن از بنبست انتخاباتی رویکردشان نسبت به این توافق مثبت بوده است. بنیادگرایانی که از تکثرگرایی، تساهل و تسامح،
دموکراسی، مشارکت سیاسی زنان و انتخابات ناخوشنود به نظر میرسند، این توافق را قبله آرزوی خود پنداشتهاند تا در پرتو قرائتهای مردسالارانه، تکصدایی و خشونتورزیها گمشدهاش را در آغوش بگیرند. (هرکسی مقصود خود بیند به خواب).
2. این توافق بار دیگر نشان داد که جنگ راهحل نیست و گرههای کور را میتوان با دیالوگ و مذاکره گشود و حل کرد. دیپلماسی میتواند به قطع جنگ انجامیده و صلح را برای کشور خسته از جنگ و خشونت به ارمغان آورد. هر چند که جنگ خود روش و دیپلماسی است زیرا به منظور ارتقای چانهزنیهای سیاسی طرفهای درگیر میانجامد. از آنسو تجربه در افغانستان نشان داده است اگر دیپلماسی بهمثابه یک روش برای حلوفصل اختلافات به بنبست برسد، خشونت و جنگ به مقیاس وسیع گسترده میگردد. پس جنگ پایان دیپلماسی نیست. چنانچه دیپلماسی نمیتوان فرجام جنگ محسوب گردد.
3. دوستی و دشمنی، الگوهای ثابت روابط سیاسی نیست. آنچه ثابت و بینهایت است، منافع بازیگران سیاسی است. در دستگاه عقیدتی طالبان، آمریکا اشغالگر و نماد کفر است. جهاد در راهبرد این گروه بهمثابه عمل مؤمنانه کنشی مناسب در برابر کفار است. بسیاری از عملیات تروریستی از سوی این گروه با ایدئولوژی کفر و جهاد قابل تحلیل و بررسی است. از آنسو بر اساس راهبرد نوین آمریکا پس از 11 سپتامبر، تروریزم دشمن آمریکا و در این راهبرد معیاری برای دوستی و دشمنیهاست: در مبارزه با تروریزم هرکس با ما نیست علیه ماست. اما منافع باعث میگردد که زلمای خلیلزاد بعد از 20 سال جنگ تمامعیار، دست ملا برادر را بهگرمی بفشارد و انیس حقانی با ویکس، استاد دانشگاه آمریکایی که اسارت را دربند طالبان در کارنامهاش به ثبت رسانده است، در کنار همدیگر در فرودگاه دوحه با سردادن قهقهه مستانه و از فرط رضایت از توافق قهوه بنوشند.
4. شکست آمریکا- ناتو در برقراری صلح دموکراتیک، محو تروریزم و ازبینبردن تهدیدات امنیتی واشنگتن انگیزه قوی و مهم آمریکا در پیوستن به این توافق است. آمریکا- ناتو بعد از20 سال با تمام باروبنه نظامی و خروج از حوزه سنتی و حضور در حوزه فراآتلانتیک و آن هم در کشوري فقیر و فاقد شیرازههای محکم اقتصادی، سیاسی و نظامی نتوانست بر گروه طالبان که در منطق آنان یک گروه تروریستی هستند، فائق آمده و حضور درازمدت و هزینه سرسامآور خود را نزد افکار عمومی مردم خود و دنیا توجیه کند. لذا راه خروج آبرومندانه را به جستوجو نشستند؛ مسئلهای که بارها قدرتهای بزرگ در افغانستان (انگلیس و شوروی) تجربه کردهاند.
5. حال انگیزه آمریکا از توافق صلح با طالبان هرچه باشد این کشور و متحدان نظامی آن در راهبردهای دفاعی- امنیتیاش شکست خورده است. آمریکا که داعیه رهبری جهانی را دارد و خیال سیطره سبک زندگی آمریکایی را در سر میپروراند، با یک گروه و نه با یک دولت در میز مذاکره نشست و به گونهای برابر با طرف مقابل مذاکره کرد و شرایط خروج را در مدت 14 ماه از افغانستان پذیرا شد. این مذاکره منطق آمریکا را با شکست مواجه ساخت و طالبان را مشروعیت بخشید؛ به گونهای که ملابرادر از این مذاکره به عنوان نصرت و ظفر تعبیر کرد. این مذاکره نشان داد یک گروه ولی مصمم و بااراده، استراتژی آمریکا و پیمان آتلانتیک شمالی را با چالش جدی مواجه ساخته است. عملیات انتحاری و پارتیزانی طالبان راهبرد تهاجمی و پیشگیرانه آمریکا و ناتو را آرام آرام به سمت تدافعی گرایش داد و سپس این راهبرد به مذاکره و دیگردیسی در الگوهای دوستی و دشمنی منجر شد.
6. انگیزه طالبان و آمریکا از این توافق هرچه بود بالاخره بعد از 18 ماه رایزنیها با طیف وسیع جامعه امضا شد ولی مشکل اساسی مذاکره و توافق طالبان با دولت افغانستان است. در این زمینه ابهامات زیادی خودنمایی میکند: سرنوشت حقوق بشر، دموکراسی، انتخابات، مشارکت سیاسی زنان و در مجموع دولتسازی چه میشود؟ آیا به سرنوشت اصلاحات ارضی، سواد اجباری و تساوی مردان و زنان، پاليسي كورمالي و دودی رژیم خلق منجر و یک بار دیگر تاریخ تکرار میگردد و یا چشمانداز صلح و امنیت را نوید میدهد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.