فراموششدگان
زهرا مشتاق
سيل درست وسط امتحانات مسيحا اتفاق ميافتد چشمهايم را ميبندم و ميروم سرِ کمدم تا چيزهايي بردارم؛ هر چيزي که گرم باشد يا چيزي که به درد مهبيبي و دخترهايش يا سلمه و بقيه زنها بخورد. مهبيبي برايم فيلم خانهها را واتساپ کرده و ديدهام بچهها چطور در خانههاي چوبي آبگرفته شلپشلپ راه ميروند. حتي در يکي از تصويرها کيان و حسين را هم ديدهام که کيان چطور حسين را کول کرده تا از آب عبور کنند. تهران نفسم را بند ميآورد. چشمهايم را به روي خانواده ميبندم و ميروم. گور پدر وامي که دو ماه تمام براي گرفتنش به هر دري زدهام. وطن دومم صدايم ميکند؛ سيستانوبلوچستاني که تازه يادم افتاده چرا در اين سالها هيچ يادم نبوده که کمي بلوچي ياد بگيرم. شايد چون هميشه سليم بوده؛ بوده که بگويد زنها و مردها وقتي دستشان را با استيصال تمام دراز ميکنند و با حالتي خاص يک خانم غليظ ميگويند چه خواستهاند و بيشتر از همه بچهها که همه مقاومت من در برابر آنها از بين ميرود. بچهها، بچههايي با مفهاي آويزان و موهاي ژوليده و رها. اوايل که ميديدمشان، در دلم يک عالم غيبتشان را میکردم. چطور با اين همه فقر، موهاي بچهها را مش يا بلوند ميکنند. يا چرا اين زنها يکي، دو تا از النگوهايشان را نميفروشند که کمکحالشان شود و زندگيشان را کمي روبهراه کند. من يک احمق بودم و از يادآوري آن روزها خجالت ميکشم. شدت سوزش آفتاب است که موهاي بچهها را نه بلوند میکند که ميسوزاند و تمام رديف النگوهاي باريک و انگشتر و بيشتر گوشوارهها، بدلي خالص است؛ بدون ذرهاي طلا. و تمام دلخوشي زنها از حداقلهايي که دارند، همين چيزهاست. چشمهايم پر از اشک ميشود. چشمهايم هميشه پر از اشک ميشود. به هر کدامشان که فکر ميکنم حالا تکهاي از من شدهاند؛ به آنهايي که اخم کردهام که چرا مثلا به جاي يک جفت کفش، دو جفت برداشتهاند يا زني که بچه يازدهمش را حامله بود و حتي ناي راهرفتن نداشت. به مردي که در کپر جلوي زن و بچهاش مشغول دود هواکردن بود يا چشمهاي سرمهکشيده و درشت و سياه بچههايي که صاف نگاهم کردهاند و دماغشان را با آستين پاک کردهاند. گاه بهشدت احساس ناتواني ميکنم. پاهايم بيرمق ميشود و مثل کسي که راهش را گم کرده است نميدانم چه بايد بکنم. تمام شب غلت ميخورم و بيخواب ميشوم. هزار اسم و هزار صورت از مغزم رژه ميروند. در اينستاگرام فراخوان گذاشتهام، اعضاي گروه خودمان ميدانند که دارم ميروم. در «گروه نيکوکاران ايرانزمين» همه به هم عادت کردهايم. ميدانيم وقتي فراخوان اعلام ميشود يعني يک موقعيت خاصتر از هميشه. خانم حمودي و خانم سريع و فيروزه و خانم صالحي و جوادي و نغمهجان و همه دستبهکار ميشوند. هرچه داريم روي هم ميگذاريم. اما اينبار دست خالي ميروم. يک هفته بيشتر نيست که برگشتهام و حالا زنگ ميزنم به خانم فرداد و تندتند تعريف ميکنم که چه شده است. نشستهام در ترمينال شماره دو مهرآباد و منتظر خانمي هستم که در اينستاگرام پيام داده است منتظرش باشم تا چيزهايي بياورد. خانم رضوي هم دارد ميآيد. بارم را قبول نميکنند، شلخته بسته شده. دوست تازهام از راه ميرسد. انگار هزار سال است که همديگر را ميشناسيم. بدو بدو ميرويم به سمت بستهبندي. حالا اضافهبار خوردهام. دوست جديدم ميگويد اينها همه براي کمک به سيلزدگان است. اما آن آقا جدي است و قبول نميکند. يک آقاي جوان و شيکپوش بلوچ جلو ميآيد و ميگويد من بار ندارم. بار اين خانم را من ميبرم. آقاي پشت گيت ميگويد آمديم و چيز ممنوعه بود، آنوقت هم گردن ميگيريد. به من برميخورد. تلفن پشت تلفن. از تمام کساني که ميشناسم تقاضاي کمک ميکنم. يک عالم مسافر؛ هيچکدامشان قرار نيست به دشتياري، بنت، قصرقند، تلنگ يا به روستاهاي اطراف رودخانه کاجو بروند. من مسافري تنها هستم رهاشده ميان ابرها.خانم اربابي با پرواز قبلي از مشهد رسيده است. دنبالم ميآید و یکراست ميرويم هلالاحمر. هلالاحمر قيامت است. عارف بچههاي چادران را آورده و مشغول بستهبندي آذوقهها هستند. تقريبا بدون پول آمدهايم و اعتباري خريد کردهايم. از بازاريهاي کنارک خودشان هم کمک ميکنند. تخفيف ميدهند و هميشه با محبت برخورد ميکنند. به اندازه موهاي سرم شنيدهام «جزاءکم الله».
ما که ميرويم تلفنها بيشتر ميشود؛ از فرمانداري تا بخشداري و دهيارها و رؤساي هلالاحمر شعبات. درخواستها زياد است. روز دوم، سومِ سيل است و روستاهاي زيادي گرفتار شدهاند. کپرهايي که آب برده و حداقلها، حداقلهايي که جگرم را ميسوزاند. ميگويند زرآباد غرق آب است. زرآباد زيبا، آنهمه درختان موز، هندوانههاي گرد محبوب و آن همه گاو، بز، شتر. شتر؟ يعني شترها را هم آب برده؟ مدرسه چه؟ مدرسه چهارکلاسه روستاي بير که درست يک هفته قبل از سيل، دوست نازنيني که قول گرفت اسمش را به هيچکس نگويم و ساخت کل مدرسه را پذيرفت. دشتياري را چه کنم؟ دشتياري عزيزم را؟ آقاي عبدالحکيم بامه برايم فيلم ميفرستد. سوار بر قايق بر کوهي از آب. در حال توزيع غذا. زانوانم تا ميشود. دشتياري است. تا ديروقت جلسه پشت جلسه. به نقشهها نگاه ميکنم و دستهاي آقاي اسداللهي، رئيس هلالاحمر بندر کنارک که ميان راههاي روي نقشه روان است. جايجاي روستاها را از حفظم. چقدر حرف دارم، چقدر خاطره دارم. چه اهميتي دارد آدمي در کجا متولد شده باشد. خانه جايي است که دلواپسش ميشوي. دلت براي ديدنش و بودن در آن تنگ ميشود؛ آنقدر که ميخواهي هميشه آنجا باشي.قرارگاه
قيامت است. بچهها گوش تا گوش ديوار نشستهاند تا هلیکوپترها را نگاه کنند. ستارهجان پول فرستاده است. آقاي دکتر نايبي، آقاي طاهرخاني. آقاي آرش لباف در صفحهاش فراخوان داده و صفحه من قيامت شده است. دو هزار نفر در دايرکت برايم پيام گذاشتهاند و يکدفعه درست موقع خريد آذوقه تلفن من زنگ ميخورد. صدايي ميگويد من محمدرضا گلزار هستم و بلافاصله يک کمک 20 ميليون توماني. بعد امير آرتا زنگ ميزنند که من اصلا ايشان را نميشناسم. بعد توفان ميشود. هواداران آدمهاي مشهور غوغا ميکنند. دايرکتم پر ميشود از هزاران پيام که همه دست ياري پيش آوردهاند.
بالگرد سپاه و هلالاحمر هر دو سوخت تمام کردهاند. از روستاهاي دو طرف رودخانه کاجو خبرهاي خوبي نميرسد. مردم بيآذوقه ماندهاند. مردي که پدر پنج بچه بوده است براي آوردن کمک به دل رودخانه وحشي و خروشان ميزند. وسطهاي آب که ميرسد، مرد 45 ساله را آب ميبرد و جسدش را فرداي آن روز در روستاي پاييني پيدا ميکنند. ما سه گروه ميشويم. موبايلم دستم است و هر مقام مسئول يا فرد مطلعي ميبينم با او مصاحبه تصويري ميگيرم و ميفرستم براي نرگس جودکي، روزنامه شهروند که کنار روشن نوروزي کارها را تدوين ميکنند. ميدانم که هيچچيز به اندازه تصوير گويا نيست؛ هيچچيز به اندازه تصوير نميتواند دروغين يا راست باشد. به جواد قارايي فکر ميکنم که چطور توانسته فقر تکاندهنده سيستانوبلوچستان را با دوربينش به شکل ديگري نشان دهد. آسمان سياه ميشود. سونامي خاک، زمين را به آسمان گره ميزند. زير پايمان رودخانه کاجو چون اندامي پيچوتابخورده از درد، ميان امواجي غوطهور در تابش آفتاب ميدرخشد.
سيل درست وسط امتحانات مسيحا اتفاق ميافتد چشمهايم را ميبندم و ميروم سرِ کمدم تا چيزهايي بردارم؛ هر چيزي که گرم باشد يا چيزي که به درد مهبيبي و دخترهايش يا سلمه و بقيه زنها بخورد. مهبيبي برايم فيلم خانهها را واتساپ کرده و ديدهام بچهها چطور در خانههاي چوبي آبگرفته شلپشلپ راه ميروند. حتي در يکي از تصويرها کيان و حسين را هم ديدهام که کيان چطور حسين را کول کرده تا از آب عبور کنند. تهران نفسم را بند ميآورد. چشمهايم را به روي خانواده ميبندم و ميروم. گور پدر وامي که دو ماه تمام براي گرفتنش به هر دري زدهام. وطن دومم صدايم ميکند؛ سيستانوبلوچستاني که تازه يادم افتاده چرا در اين سالها هيچ يادم نبوده که کمي بلوچي ياد بگيرم. شايد چون هميشه سليم بوده؛ بوده که بگويد زنها و مردها وقتي دستشان را با استيصال تمام دراز ميکنند و با حالتي خاص يک خانم غليظ ميگويند چه خواستهاند و بيشتر از همه بچهها که همه مقاومت من در برابر آنها از بين ميرود. بچهها، بچههايي با مفهاي آويزان و موهاي ژوليده و رها. اوايل که ميديدمشان، در دلم يک عالم غيبتشان را میکردم. چطور با اين همه فقر، موهاي بچهها را مش يا بلوند ميکنند. يا چرا اين زنها يکي، دو تا از النگوهايشان را نميفروشند که کمکحالشان شود و زندگيشان را کمي روبهراه کند. من يک احمق بودم و از يادآوري آن روزها خجالت ميکشم. شدت سوزش آفتاب است که موهاي بچهها را نه بلوند میکند که ميسوزاند و تمام رديف النگوهاي باريک و انگشتر و بيشتر گوشوارهها، بدلي خالص است؛ بدون ذرهاي طلا. و تمام دلخوشي زنها از حداقلهايي که دارند، همين چيزهاست. چشمهايم پر از اشک ميشود. چشمهايم هميشه پر از اشک ميشود. به هر کدامشان که فکر ميکنم حالا تکهاي از من شدهاند؛ به آنهايي که اخم کردهام که چرا مثلا به جاي يک جفت کفش، دو جفت برداشتهاند يا زني که بچه يازدهمش را حامله بود و حتي ناي راهرفتن نداشت. به مردي که در کپر جلوي زن و بچهاش مشغول دود هواکردن بود يا چشمهاي سرمهکشيده و درشت و سياه بچههايي که صاف نگاهم کردهاند و دماغشان را با آستين پاک کردهاند. گاه بهشدت احساس ناتواني ميکنم. پاهايم بيرمق ميشود و مثل کسي که راهش را گم کرده است نميدانم چه بايد بکنم. تمام شب غلت ميخورم و بيخواب ميشوم. هزار اسم و هزار صورت از مغزم رژه ميروند. در اينستاگرام فراخوان گذاشتهام، اعضاي گروه خودمان ميدانند که دارم ميروم. در «گروه نيکوکاران ايرانزمين» همه به هم عادت کردهايم. ميدانيم وقتي فراخوان اعلام ميشود يعني يک موقعيت خاصتر از هميشه. خانم حمودي و خانم سريع و فيروزه و خانم صالحي و جوادي و نغمهجان و همه دستبهکار ميشوند. هرچه داريم روي هم ميگذاريم. اما اينبار دست خالي ميروم. يک هفته بيشتر نيست که برگشتهام و حالا زنگ ميزنم به خانم فرداد و تندتند تعريف ميکنم که چه شده است. نشستهام در ترمينال شماره دو مهرآباد و منتظر خانمي هستم که در اينستاگرام پيام داده است منتظرش باشم تا چيزهايي بياورد. خانم رضوي هم دارد ميآيد. بارم را قبول نميکنند، شلخته بسته شده. دوست تازهام از راه ميرسد. انگار هزار سال است که همديگر را ميشناسيم. بدو بدو ميرويم به سمت بستهبندي. حالا اضافهبار خوردهام. دوست جديدم ميگويد اينها همه براي کمک به سيلزدگان است. اما آن آقا جدي است و قبول نميکند. يک آقاي جوان و شيکپوش بلوچ جلو ميآيد و ميگويد من بار ندارم. بار اين خانم را من ميبرم. آقاي پشت گيت ميگويد آمديم و چيز ممنوعه بود، آنوقت هم گردن ميگيريد. به من برميخورد. تلفن پشت تلفن. از تمام کساني که ميشناسم تقاضاي کمک ميکنم. يک عالم مسافر؛ هيچکدامشان قرار نيست به دشتياري، بنت، قصرقند، تلنگ يا به روستاهاي اطراف رودخانه کاجو بروند. من مسافري تنها هستم رهاشده ميان ابرها.خانم اربابي با پرواز قبلي از مشهد رسيده است. دنبالم ميآید و یکراست ميرويم هلالاحمر. هلالاحمر قيامت است. عارف بچههاي چادران را آورده و مشغول بستهبندي آذوقهها هستند. تقريبا بدون پول آمدهايم و اعتباري خريد کردهايم. از بازاريهاي کنارک خودشان هم کمک ميکنند. تخفيف ميدهند و هميشه با محبت برخورد ميکنند. به اندازه موهاي سرم شنيدهام «جزاءکم الله».
ما که ميرويم تلفنها بيشتر ميشود؛ از فرمانداري تا بخشداري و دهيارها و رؤساي هلالاحمر شعبات. درخواستها زياد است. روز دوم، سومِ سيل است و روستاهاي زيادي گرفتار شدهاند. کپرهايي که آب برده و حداقلها، حداقلهايي که جگرم را ميسوزاند. ميگويند زرآباد غرق آب است. زرآباد زيبا، آنهمه درختان موز، هندوانههاي گرد محبوب و آن همه گاو، بز، شتر. شتر؟ يعني شترها را هم آب برده؟ مدرسه چه؟ مدرسه چهارکلاسه روستاي بير که درست يک هفته قبل از سيل، دوست نازنيني که قول گرفت اسمش را به هيچکس نگويم و ساخت کل مدرسه را پذيرفت. دشتياري را چه کنم؟ دشتياري عزيزم را؟ آقاي عبدالحکيم بامه برايم فيلم ميفرستد. سوار بر قايق بر کوهي از آب. در حال توزيع غذا. زانوانم تا ميشود. دشتياري است. تا ديروقت جلسه پشت جلسه. به نقشهها نگاه ميکنم و دستهاي آقاي اسداللهي، رئيس هلالاحمر بندر کنارک که ميان راههاي روي نقشه روان است. جايجاي روستاها را از حفظم. چقدر حرف دارم، چقدر خاطره دارم. چه اهميتي دارد آدمي در کجا متولد شده باشد. خانه جايي است که دلواپسش ميشوي. دلت براي ديدنش و بودن در آن تنگ ميشود؛ آنقدر که ميخواهي هميشه آنجا باشي.قرارگاه
قيامت است. بچهها گوش تا گوش ديوار نشستهاند تا هلیکوپترها را نگاه کنند. ستارهجان پول فرستاده است. آقاي دکتر نايبي، آقاي طاهرخاني. آقاي آرش لباف در صفحهاش فراخوان داده و صفحه من قيامت شده است. دو هزار نفر در دايرکت برايم پيام گذاشتهاند و يکدفعه درست موقع خريد آذوقه تلفن من زنگ ميخورد. صدايي ميگويد من محمدرضا گلزار هستم و بلافاصله يک کمک 20 ميليون توماني. بعد امير آرتا زنگ ميزنند که من اصلا ايشان را نميشناسم. بعد توفان ميشود. هواداران آدمهاي مشهور غوغا ميکنند. دايرکتم پر ميشود از هزاران پيام که همه دست ياري پيش آوردهاند.
بالگرد سپاه و هلالاحمر هر دو سوخت تمام کردهاند. از روستاهاي دو طرف رودخانه کاجو خبرهاي خوبي نميرسد. مردم بيآذوقه ماندهاند. مردي که پدر پنج بچه بوده است براي آوردن کمک به دل رودخانه وحشي و خروشان ميزند. وسطهاي آب که ميرسد، مرد 45 ساله را آب ميبرد و جسدش را فرداي آن روز در روستاي پاييني پيدا ميکنند. ما سه گروه ميشويم. موبايلم دستم است و هر مقام مسئول يا فرد مطلعي ميبينم با او مصاحبه تصويري ميگيرم و ميفرستم براي نرگس جودکي، روزنامه شهروند که کنار روشن نوروزي کارها را تدوين ميکنند. ميدانم که هيچچيز به اندازه تصوير گويا نيست؛ هيچچيز به اندازه تصوير نميتواند دروغين يا راست باشد. به جواد قارايي فکر ميکنم که چطور توانسته فقر تکاندهنده سيستانوبلوچستان را با دوربينش به شکل ديگري نشان دهد. آسمان سياه ميشود. سونامي خاک، زمين را به آسمان گره ميزند. زير پايمان رودخانه کاجو چون اندامي پيچوتابخورده از درد، ميان امواجي غوطهور در تابش آفتاب ميدرخشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.