زندهباد ادبیات!
حافظ موسوي
یادم نیست نخستین کتابهایی که خواندم چه کتابهایی بودند، اما بهخوبی به یاد دارم که ابتدا مجموعهداستان «سگ ولگرد» و چندی بعد «بوف کورِ» هدایت تأثیر عمیقی بر من گذاشتند. اگرچه پیش از خواندن این دو کتاب، خوب انشاء مینوشتم و بهترین نمرهها را از فارسی و املاء و انشاء میگرفتم، اما با آن دو کتاب احساس کردم وارد دنیای جدید و ناشناختهای شدهام که هرلحظه بر جذابیتش افزوده میشود. از آن پس زندگی من بین دو دنیای خیال و واقعیت در نوسان بود. گفتم «خیال و واقعیت»! اما بهراستی نمیدانستم و حالا هم نمیدانم کدامیک خیال بود و کدامیک واقعیت. دنیای واقعی گاهی وقتها آنقدر شلوغ و درهم برهم است که آدمی را گیج و سرگردان میکند؛ گاهی هم آنقدر محدود و بسته و کسالتبار است که احساس خفگی به انسان دست میدهد. دنیای ادبیات همان دنیای واقعیست، اما منسجم و سامانیافته؛ وسیع و بیکرانه، با افقهایی که هرچه بیشتر به سوی آن میروی آنها را دستنیافتنیتر و پرکششتر میبینی. برای منِ نوجوان، دنیای ادبیات، دنیای رهایی و آزادی بود؛ دنیای رهایی از قید و بندهای باید و نبایدهای سرکوبگر و احساس غرورانگیز آزادی برای پرواز تخیل در
قلمروهای ممنوعه. در همان سالهای نوجوانی، نسخه دستنویس «ورقپارههای زندان» بزرگ علوی را خواندم. اینجا دیگر مرز خیال و واقعیت در ذهن من درهم ریخت. آیا این زندانیان همان قهرمانهای داستانها نیستند؟ آیا قهرمانهای داستانها همین زندانیها نیستند که با نامی دیگر در داستانها زندگی میکنند؟ کمی بعدتر که با ادبیات اجتماعی و سیاسی آشنا شدم، با صمد بهرنگی و ماهی سیاه کوچولویش، با شاملو و طنین حماسی شعرش، با فروغ و لحن مسحورکننده سطرهایش، با نیما و هشدار تکاندهندهاش در «آی آدمها»، با اخوان که سرمای زمستانش تا مغز استخوان نفوذ میکرد، با آتشی و اسب سرکش و طغیانگرش، با ... با ... ادبیات برای من دیگر نه کلمه بود، نه خیال. ادبیات عینِ عمل بود؛ عینِ کنش. ادبیات در من عمل میکرد. من با ادبیات کنش میکردم. حالا که پا به سن گذاشتهام و دیری است که ادبیات، «شغل» نه، که «کارِ» من شده است، میفهمم که ادبیاتِ ما دستکم از مشروطه به این طرف میخواسته است همان کاری را با مردم ما بکند که در مقیاسی کوچکتر با من کرده است. در نحلههایی از نقد ادبی مدرن، و حتی گویا در ریشه این واژه در فرهنگ غرب، ادبیات افزون بر خودِ متن،
عمل خواندن را هم در بر میگیرد؛ یعنی تا عمل خواندن به وقوع نپیوندد ادبیات به وقوع نپیوسته است. نمیخواهم به شرح و تفسیر عمل خواندن بپردازم که چگونه هر بار میتواند متن را دیگرگون کند، غرضم نفسِ خواندن است. آیا اینکه میگویند و بیربط هم نمیگویند، که ما مردمی کتابخوان نیستیم، به این معناست که ادبیات مدرن ما به وقوع نپیوسته است؟ پاسخِ این پرسش نه یکسره منفی است، نه یکسره مثبت. همین که بهرغم همه ممانعتها، شبح هدایت همچنان بالای سر جامعه هست، نشان میدهد که ادبیات ما کار خودش را کرده است. با این وجود نمیتوان منکر شد که بین کلیت جامعه و ادبیات مدرن ما شکاف عمیقی هست. اگر ادبیات مدرن ما به اعماق جامعه نفوذ میکرد، اگر راه نفوذ آزادانه آن را مسدود نمیکردند، اکنون میتوانستیم جامعه دیگری داشته باشیم.
ادبیات مدرن ما از چنین ظرفیتی برخوردار است.
برای جامعهای که عادتش دادهاند که همیشه باید شنونده باشد و گوش به فرمان، بیهیچ مجالی برای پرسشگری و اظهار وجود، ادبیات مجالی است برای گفتوگو. ادبیات، جامعه دیگری است که شهروندانش با یکدیگر در تعاملاند، با یکدیگر سخن میگویند، احساسات و عواطفشان، هرچه که باشد، به بیان در میآید. شهروندان دنیای ادبیات همان آدمهایی هستند که در دنیای واقعی ما زندگی میکنند اما هریک خواسته یا ناخواسته زیر نقابی پنهان شدهاند یا پنهانشان کردهاند و بسیاریشان را ما نمیشناسیم، چون حرف نمیزنند، یا حرف میزنند بیآنکه چیزی گفته باشند، یا میخواهند حرف بزنند اما سنت دهانشان را قفل کرده است. ادبیات این آدمها را برهنه میکند، وادارشان میکند که حرف بزنند و ما را وا میدارند که با گفتوگویشان گفتوگو کنیم. ادبیات برای ما که میخوانیمش تجربه دنیایی است که در آن بودهایم اما تجربهاش نکردهایم. پس زندهباد ادبیات!
یادم نیست نخستین کتابهایی که خواندم چه کتابهایی بودند، اما بهخوبی به یاد دارم که ابتدا مجموعهداستان «سگ ولگرد» و چندی بعد «بوف کورِ» هدایت تأثیر عمیقی بر من گذاشتند. اگرچه پیش از خواندن این دو کتاب، خوب انشاء مینوشتم و بهترین نمرهها را از فارسی و املاء و انشاء میگرفتم، اما با آن دو کتاب احساس کردم وارد دنیای جدید و ناشناختهای شدهام که هرلحظه بر جذابیتش افزوده میشود. از آن پس زندگی من بین دو دنیای خیال و واقعیت در نوسان بود. گفتم «خیال و واقعیت»! اما بهراستی نمیدانستم و حالا هم نمیدانم کدامیک خیال بود و کدامیک واقعیت. دنیای واقعی گاهی وقتها آنقدر شلوغ و درهم برهم است که آدمی را گیج و سرگردان میکند؛ گاهی هم آنقدر محدود و بسته و کسالتبار است که احساس خفگی به انسان دست میدهد. دنیای ادبیات همان دنیای واقعیست، اما منسجم و سامانیافته؛ وسیع و بیکرانه، با افقهایی که هرچه بیشتر به سوی آن میروی آنها را دستنیافتنیتر و پرکششتر میبینی. برای منِ نوجوان، دنیای ادبیات، دنیای رهایی و آزادی بود؛ دنیای رهایی از قید و بندهای باید و نبایدهای سرکوبگر و احساس غرورانگیز آزادی برای پرواز تخیل در
قلمروهای ممنوعه. در همان سالهای نوجوانی، نسخه دستنویس «ورقپارههای زندان» بزرگ علوی را خواندم. اینجا دیگر مرز خیال و واقعیت در ذهن من درهم ریخت. آیا این زندانیان همان قهرمانهای داستانها نیستند؟ آیا قهرمانهای داستانها همین زندانیها نیستند که با نامی دیگر در داستانها زندگی میکنند؟ کمی بعدتر که با ادبیات اجتماعی و سیاسی آشنا شدم، با صمد بهرنگی و ماهی سیاه کوچولویش، با شاملو و طنین حماسی شعرش، با فروغ و لحن مسحورکننده سطرهایش، با نیما و هشدار تکاندهندهاش در «آی آدمها»، با اخوان که سرمای زمستانش تا مغز استخوان نفوذ میکرد، با آتشی و اسب سرکش و طغیانگرش، با ... با ... ادبیات برای من دیگر نه کلمه بود، نه خیال. ادبیات عینِ عمل بود؛ عینِ کنش. ادبیات در من عمل میکرد. من با ادبیات کنش میکردم. حالا که پا به سن گذاشتهام و دیری است که ادبیات، «شغل» نه، که «کارِ» من شده است، میفهمم که ادبیاتِ ما دستکم از مشروطه به این طرف میخواسته است همان کاری را با مردم ما بکند که در مقیاسی کوچکتر با من کرده است. در نحلههایی از نقد ادبی مدرن، و حتی گویا در ریشه این واژه در فرهنگ غرب، ادبیات افزون بر خودِ متن،
عمل خواندن را هم در بر میگیرد؛ یعنی تا عمل خواندن به وقوع نپیوندد ادبیات به وقوع نپیوسته است. نمیخواهم به شرح و تفسیر عمل خواندن بپردازم که چگونه هر بار میتواند متن را دیگرگون کند، غرضم نفسِ خواندن است. آیا اینکه میگویند و بیربط هم نمیگویند، که ما مردمی کتابخوان نیستیم، به این معناست که ادبیات مدرن ما به وقوع نپیوسته است؟ پاسخِ این پرسش نه یکسره منفی است، نه یکسره مثبت. همین که بهرغم همه ممانعتها، شبح هدایت همچنان بالای سر جامعه هست، نشان میدهد که ادبیات ما کار خودش را کرده است. با این وجود نمیتوان منکر شد که بین کلیت جامعه و ادبیات مدرن ما شکاف عمیقی هست. اگر ادبیات مدرن ما به اعماق جامعه نفوذ میکرد، اگر راه نفوذ آزادانه آن را مسدود نمیکردند، اکنون میتوانستیم جامعه دیگری داشته باشیم.
ادبیات مدرن ما از چنین ظرفیتی برخوردار است.
برای جامعهای که عادتش دادهاند که همیشه باید شنونده باشد و گوش به فرمان، بیهیچ مجالی برای پرسشگری و اظهار وجود، ادبیات مجالی است برای گفتوگو. ادبیات، جامعه دیگری است که شهروندانش با یکدیگر در تعاملاند، با یکدیگر سخن میگویند، احساسات و عواطفشان، هرچه که باشد، به بیان در میآید. شهروندان دنیای ادبیات همان آدمهایی هستند که در دنیای واقعی ما زندگی میکنند اما هریک خواسته یا ناخواسته زیر نقابی پنهان شدهاند یا پنهانشان کردهاند و بسیاریشان را ما نمیشناسیم، چون حرف نمیزنند، یا حرف میزنند بیآنکه چیزی گفته باشند، یا میخواهند حرف بزنند اما سنت دهانشان را قفل کرده است. ادبیات این آدمها را برهنه میکند، وادارشان میکند که حرف بزنند و ما را وا میدارند که با گفتوگویشان گفتوگو کنیم. ادبیات برای ما که میخوانیمش تجربه دنیایی است که در آن بودهایم اما تجربهاش نکردهایم. پس زندهباد ادبیات!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.