ادبیات و عالم صغیر ما
اكبر معصومبيگي
در جهانی که امروز هیچ امیدی به فردای بهتر از آن نیست، فردای خورشیدی چه رسد به فردای تاریخی، زندگی بیشوکم به دوزخ درد میماند تا بهشت آرامشبخشی که انسان قرنهاست چشم انتظار فرارسیدن آن است، آنچه همیشه در ادبیات برای من جاذبه داشته است «عالم صغیر» رنگ رنگ، پرجلوه و متخیلی است که «عالم کبیر» سیاه را متعادل میکند، سبب میشود جهان کبیر را تاب آورم، به من مجال تخیل حال و هنجاری بهتر میدهدکه مثل گرگور زامزای کافکا به حشره تبدیل نشوم، از رختخواب برخیزم، نفس بکشم و زندگی کنم. هر جا در عالم کبیرِ دردهای بیدرمان، دلهرههای کشنده، و بنبستهایی که کمتر امیدی به راهگشایی آن در چشمانداز نزدیک هست، گریزراهی ندیدهام، ادبیات فریادرس بوده است، جهانِ آرمانی امیدهای بزرگی بوده است که جهان واقعی پلشت و وحشتزا را تحملپذیرتر کرده است. برای من ادبیات آگاهی خیالآمیز و زنده از همۀ کششها و کوششها و فشارهای تغییر اجتماعی بوده است. همیشه گمان داشتهام که نویسنده هرچه هنرنمایی و طرفهکاری که میخواهد در کارِ خود کند، هر ظرافتکاری و شگردی که میخواهد در حاصل عمر خود به کار بندد، هر صناعت بکری که به اقتضای وسیلۀ بیان خود
میخواهد در کار آورد، در خود زندگیست که معنای مُحصّل مییابد. بیرون از واقعیت زنده و تپندۀ زندگی، ادبیات به کالبدی خشک و میانتهی اما بهظاهر جمیل میماند. به این سنخ ادبیات دلبستگی نداشتهام، گرچه خط سیر حیات آن را دنبال کردهام.
اما بهصراحت میگويم عالم صغیر من را عمدتاً رمان اروپایی (فرانسوی، انگلیسی، روسی و در مراتب بعدی آلمانی، ایتالیایی و...) و داستان کوتاه امریکایی ساخته است. در این صد سالهای که ادبيات داستانی ایرانی نضجی گرفته و نشو و نمایی داشته است میتوان کموبیش به قطع و یقین گفت که هرگز نتوانسته است خود را چنانکه باید و شاید از تأثیر مغناطیس انواع اسلوبهایی که به طور ادواری در جهان رواج پیدا میکند برکنار نگه دارد. تأثیرِ برداشتن و بلکه تقلید کردن هیچ بد نیست، سهل است مستحسن هم است اگر نمونهای که به دست میدهیم دستکم یک گام از نمونۀ اصل جلوتر باشد - و دریغ که این امر اگر نگوییم هرگز در بیشتر موارد در ادبیات داستانی ما دست نداده است. همین امر (و البته بسیاری از عوامل دیگر که جای بحث آن اینجا نیست) سبب شده است که ادبیات داستانی ما هرگز شکل یک جریان فکری و ادبی خاص را پیدا نکند و از اینرو، با هر تحول اجتماعی کوچک و بزرگ از این رو به آن رو شود و نتواند از تندباد حوادث سر سالم به در برد و در نتیجه با هر دورۀ بحرانی دچار گسستها و بلکه ایستهای بحرانی مرگزا شده است: یا در قالب و فُرم بیان دستخوش محافظهکاری بوده
است و به آنچه میخواسته بگوید بیشتر پایبندی داشته تا چگونگی گفتن یا وقتی خواسته است به قالب کار و چگونه گفتن بپردازد، درست در منتهیالیه دیگر این حد افراط، این بار بچه را با آب شستوشو از لاوک به دور ریخته است. این است که وقتی به گذشته نگاه میکنم کمتر داستان ایرانی (و اینجا غرضم «رمان» ایرانی است) میبینم که بتواند «عالم صغیر» مرا بسازد و بخواهم به آن تشبّه کنم و عالم آن را عالم خود ببینم- و تازه آنچه در نظر دارم دورۀ اوج داستان ایرانی در کار هدایت و چوبک و ساعدی و صادقی و گلشیری و محمود و دولتآبادی و یکی چند نفر دیگر است و سخنی از دورۀ توقف و درجا زدنهای مکرر به میان نمیآورم.
در جهانی که امروز هیچ امیدی به فردای بهتر از آن نیست، فردای خورشیدی چه رسد به فردای تاریخی، زندگی بیشوکم به دوزخ درد میماند تا بهشت آرامشبخشی که انسان قرنهاست چشم انتظار فرارسیدن آن است، آنچه همیشه در ادبیات برای من جاذبه داشته است «عالم صغیر» رنگ رنگ، پرجلوه و متخیلی است که «عالم کبیر» سیاه را متعادل میکند، سبب میشود جهان کبیر را تاب آورم، به من مجال تخیل حال و هنجاری بهتر میدهدکه مثل گرگور زامزای کافکا به حشره تبدیل نشوم، از رختخواب برخیزم، نفس بکشم و زندگی کنم. هر جا در عالم کبیرِ دردهای بیدرمان، دلهرههای کشنده، و بنبستهایی که کمتر امیدی به راهگشایی آن در چشمانداز نزدیک هست، گریزراهی ندیدهام، ادبیات فریادرس بوده است، جهانِ آرمانی امیدهای بزرگی بوده است که جهان واقعی پلشت و وحشتزا را تحملپذیرتر کرده است. برای من ادبیات آگاهی خیالآمیز و زنده از همۀ کششها و کوششها و فشارهای تغییر اجتماعی بوده است. همیشه گمان داشتهام که نویسنده هرچه هنرنمایی و طرفهکاری که میخواهد در کارِ خود کند، هر ظرافتکاری و شگردی که میخواهد در حاصل عمر خود به کار بندد، هر صناعت بکری که به اقتضای وسیلۀ بیان خود
میخواهد در کار آورد، در خود زندگیست که معنای مُحصّل مییابد. بیرون از واقعیت زنده و تپندۀ زندگی، ادبیات به کالبدی خشک و میانتهی اما بهظاهر جمیل میماند. به این سنخ ادبیات دلبستگی نداشتهام، گرچه خط سیر حیات آن را دنبال کردهام.
اما بهصراحت میگويم عالم صغیر من را عمدتاً رمان اروپایی (فرانسوی، انگلیسی، روسی و در مراتب بعدی آلمانی، ایتالیایی و...) و داستان کوتاه امریکایی ساخته است. در این صد سالهای که ادبيات داستانی ایرانی نضجی گرفته و نشو و نمایی داشته است میتوان کموبیش به قطع و یقین گفت که هرگز نتوانسته است خود را چنانکه باید و شاید از تأثیر مغناطیس انواع اسلوبهایی که به طور ادواری در جهان رواج پیدا میکند برکنار نگه دارد. تأثیرِ برداشتن و بلکه تقلید کردن هیچ بد نیست، سهل است مستحسن هم است اگر نمونهای که به دست میدهیم دستکم یک گام از نمونۀ اصل جلوتر باشد - و دریغ که این امر اگر نگوییم هرگز در بیشتر موارد در ادبیات داستانی ما دست نداده است. همین امر (و البته بسیاری از عوامل دیگر که جای بحث آن اینجا نیست) سبب شده است که ادبیات داستانی ما هرگز شکل یک جریان فکری و ادبی خاص را پیدا نکند و از اینرو، با هر تحول اجتماعی کوچک و بزرگ از این رو به آن رو شود و نتواند از تندباد حوادث سر سالم به در برد و در نتیجه با هر دورۀ بحرانی دچار گسستها و بلکه ایستهای بحرانی مرگزا شده است: یا در قالب و فُرم بیان دستخوش محافظهکاری بوده
است و به آنچه میخواسته بگوید بیشتر پایبندی داشته تا چگونگی گفتن یا وقتی خواسته است به قالب کار و چگونه گفتن بپردازد، درست در منتهیالیه دیگر این حد افراط، این بار بچه را با آب شستوشو از لاوک به دور ریخته است. این است که وقتی به گذشته نگاه میکنم کمتر داستان ایرانی (و اینجا غرضم «رمان» ایرانی است) میبینم که بتواند «عالم صغیر» مرا بسازد و بخواهم به آن تشبّه کنم و عالم آن را عالم خود ببینم- و تازه آنچه در نظر دارم دورۀ اوج داستان ایرانی در کار هدایت و چوبک و ساعدی و صادقی و گلشیری و محمود و دولتآبادی و یکی چند نفر دیگر است و سخنی از دورۀ توقف و درجا زدنهای مکرر به میان نمیآورم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.