ادبیات و تخیل رهاییبخش
منو میبره از توی زندون
پیام حیدرقزوینی. یاشار دارالشفاء
«شبههنرمند گرفتار ابلوموفیسم کامل ذهنی است. دقیقا هیچ امر اجتماعی برایش مطرح نیست. هیچچیزی او را تکان نمیدهد، به تمام مسائل مملکتی بیاعتنا است. دنیا را آب ببرد او را خواب برده است.»
از سخنرانی غلامحسین ساعدی در ده شب گوته
در انگلستان عصر ویکتوریا، ایدئولوگهای ادبی یا به عبارت بهتر کارگزاران فرهنگی با استراتژی ترغیب کارگران به خواندن ادبیات موافق بودند چراکه بهواسطه ادبیات، ذهنیت کارگران به جایی بیرون از محیط کار کشانده میشد. در قالب این استراتژی صبر و شکیبایی کارگران بیشتر میشد و این وضعیت احتمالا به تثبیت قدرت سیاسی هم کمک میکرد. از سوی دیگر، فقر حاد و بنیادینی که در زندگی یکنواخت و ملالآور آنها وجود داشت کمتر توی ذوق میزد و آنها با خواندن داستانها چیزهایی را تجربه میکردند که هیچوقت در تجربههای زندگی واقعیشان وجود نداشت. کارگران با ادبیات سرگرم میشدند تا فکرشان بهسمت دلایل اصلی رقمزننده سرنوشتشان نرود و خلاصه آنکه در این استراتژی، ادبیات تجربهای عاریتی بود که باید ذهن کارگران را منحرف میکرد. ایگلتون با اشاره به این موضوع میگوید که ادعای گزافی نیست اگر بگوییم که «خواندن ادبیات، از نگاه این کارگزارانِ فرهنگی، بدیل انقلاب» به شمار میرفت.1
استراتژی کارگزاران فرهنگی، ادبیات را خواب و خیالی میداند که ارتباط خواننده را با واقعیت قطع میکند و آنچه از پیادهکردن این استراتژی بهدست میآید این است که ادبیات به ابزار سرگرمی تقلیل مییابد. در این استراتژی، خیالپردازی کودکانه و واپسگرا جای تخیل را میگیرد. تخیل ادبی ذهنیت صرف نیست و از اینرو متن ادبی نیز تنها بیان حالات ذهنی نیست. ادبیات بخشی از دنیای واقعی است چراکه تأثیر تجربههای زیسته در آن قابل ردیابی است. تخیل این تجربههای زیسته را دستکاری میکند و به درون متن ادبی میکشاند و به این ترتیب هر اتفاقی که در متن یک داستان میافتد در چارچوب ادبیات و با معیارهای ادبی روی میدهد اما ارتباطی با دنیای عینی هم دارد.
تخیل ادبی بیحد و مرز نیست و ریشه در شرایط تاریخی مشخصی دارد. گرامشی میگوید که اگر نمیتوان درباره هیچ فردی اندیشید که بهلحاظ تاریخی مشروط نباشد، پس طبیعتا درباره هیچ فردی از جمله نویسنده و هنرمند و تمام فعالیتهایش هم نمیتوان جدا از جامعه، جامعهای خاص، اندیشید: «هنرمند فقط برای به یادآوری خود نمینویسد یا نقاشی نمیکند - یعنی به صورتهای ذهنی خود صورت خارجی نمیبخشد- تا بتواند لحظه آفرینش را از خاطر بگذراند. او فقط تا آنجا هنرمند است که صورتهای ذهنی خود را صورت خارجی میبخشد، عینیت میدهد و تاریخی میسازد. اگرچه هر هنرمندی به طور کامل کمابیش گسترده و جامعی چنین است، میزان تاریخی یا اجتماعیبودن او متفاوت است.»2
تخیل چیزی غایب را احضار میکند و از اینرو است که آینده در تصور ما شکل میگیرد و شاید حتی بتوان گفت اگر تخیل نبود هیچکاری از ما برنمیآمد. ادبیات، برخلاف خواست کارگزاران فرهنگی، در گستره مرزهای خود از سلطه و ستم خالی است. رمان جای گشودگی تخیل و امکان متصور شدن جایی جز اینجا است و از اینرو میتواند علیه آنچه هست قلمداد شود. از همینرو است که ایگلتون میگوید ادبیات، اخلاق را از حوزه رمز و هنجار به ساحت ارزش و کیفیت مینشاند و منظور او از اخلاق صفتی است که بر قلمرو معنا، ارزش و کیفیت انسان دلالت دارد و نه بر معنای کمرمق پساکانتی آن که به مقولات الزام، وظیفه و مسئولیت در محدوده اخلاقیات تکلیف میپردازد. او همچنین میگوید که در جهانی که ارزشهای سنتیاش بیمعنی شده بودند، این ادبیات بود که «به الگوی تام و تمام اخلاق بدل شده بود. ادبیات، با حساسیت به ظرایف رفتار و سلوک متغیر انسان، بازشناسی مجدانه ارزشهای بشری، و تأمل در چگونهزیستنی پربار و خودبنیاد، مثال اعلای کنش اخلاقی بود. دشمنی ادبیات، بهخلاف آنچه افلاتون میپنداشت، نه با اخلاق، که با موعظه اخلاقی بود. در جایی که موعظه اخلاقی، داوریهای اخلاقی را از
بقیه هستی انسان جدا میکرد، آثار ادبی آن داوریها را به زمینه پیچیده حیات انسان عودت میدادند.»3 ایگلتون میگوید اگر بتوان اثر هنری و ادبی را بهلحاظ اخلاقی سرمشق قرار داد، این امر مشخصا به سبب استقلال مرموز و عجیب آن است، خصلتی که سبب میشود اثر هنری، ظاهرا بدون فشار بیرونی، آزادانه حد و مرز خود را تعیین کند. اثر هنری، به جای سرفرودآوردن در برابر قدرت بیرونی، به قانون حاکم بر هستی خودش وفادار است و او میگوید اینجا است که پای اخلاق و سیاست فرم به میان میآید.
این تعریف از ادبیات دقیقا نقطه مقابل تصور کارگزاران فرهنگی است. ادبیات بهعنوان ابزار سرگرمی باید خالی از هرگونه اصول خاصی باشد و امروز این گزاره دقیقا به عنوان خصلت درونی ادبیات شناخته میشود. در حالی که این مسئله نه به ادبیات بلکه به زمانهای مربوط است که در آن هر نوعی از اصول و ایدئولوژی از آغاز محکوم و بیمعنی قلمداد میشود. تهی کردن ادبیات از باورهای اخلاقی، به معنایی که ایگلتون میگوید، چیزی جز تعصب لیبرالی و پستمدرن نیست که باورها و عقاید راسخ را جزمی قلمداد میکند در حالی که خود این تعصب دقیقا نوعی از جزمگرایی است. جزمگراییای که ادعا میکند تمام آثار ادبیِ متعهد، نپخته و نتراشیده و خالی از ظرافتاند و در اجرای فرمی و نمایش ظرافتها و پیچیدگیها شکست خوردهاند. جالب اینکه در این جزمگرایی، گفته نمیشود که رمانهای نویسندهای مثل نابوکوف نیز به هیچوجه خالی از جهتگیری و اصول و عقایدی مشخص نیست. بهعبارتی کارگزاران فرهنگی و نهاد مستقر ادبی و هنری میگوید که هرگونه جانبداری سیاسی و باور به ایدئولوژی مشخص متن ادبی را به مخاطره میاندازد و بیاعتبار میکند اما کسی از نابوکوف ایراد نمیگیرد که چرا
در اثرش دست به جانبداری زده است. بهتعبیر ایگلتون، «اینان به چنین نمونهای از جانبداری صرفا به چشم حقیقت محض مینگرند، و نه چیز دیگر. صفت جزمی را باید فقط به عقاید دیگران اطلاق کرد. این چپها هستند که متعهدند، نه لیبرالها یا محافظهکارها. این مدعا که تعهد جزمی همیشه و همهجا مایه نابودی هنر میشود، از مصادیق فریبکارانه زاهدمآبی لیبرالیسم است.»4
ایگلتون میگوید که ویژگی اخلاقی اثر ادبی ممکن است صرفا در همان وضوح و شفافیت وسواسگونهای باشد که بهواسطه آن، جهان واقعی ثبت و ضبط میشود و این نوع از تخیل چیزی متفاوت از خیالپردازیهای سکرآور و تخدیرکننده و مشتی احساسات گنگ و مغشوش است. چنین است که میتوان گفت در رئالیسم ادبی، خودِ واقعیت فینفسه ازرش اخلاقی محسوب میشود.
ساعدی در جایی از سخنرانیای که بخشی از آن پیشتر نقل شد، میگوید که شبههنرمند حرفی برای گفتن ندارد و تنها با «پرتوپلابافی فضاهای خالی را پر میکند» و دستآخر هم به فرمالیسم پناه میبرد. در حالی که هنرمند از هیچچیز، کاری مهم میسازد اما شبههنرمند همهچیز را به نابودی میکشاند. امروز بخشی قابل توجه از آثار ادبی و هنری ما بیآنکه حرفی برای گفتن داشته باشند محدود به صناعت و حدیثنفس و تکنیک و شگرد و بازیهای زبانی و فرمی بیسروتهاند که به لطف جهان مدرن میتوان بهصورت غیرحضوری و آنلاین هم آموزششان داد. شبهنویسندهای که گزارشی از تجربههای فردمحور زندگیاش بهدست میدهد درواقع از زندگی درونی خود کسبوکاری میسازد و ادبیات را با هدفی خودبسنده تعریف میکند و در همان استراتژی کارگزاران فرهنگی قدم برمیدارد که در آن جایی برای بازنمایی هنری جامع و نیاز اجتماعی به اثر بزرگ باقی نمیماند. درواقع مسائل اساسی جای خود را به بازیهای فرمی و زبانی مندرآوردی میدهند که هیچ نسبتی با زمانهشان ندارند. گستره ادبیات در این آثار به اندازه وسعت میز تحریر اتاق
شبهنویسندهها است.
1، 3، 4. «رویداد ادبیات»، تری ایگلتون، ترجمه مشیت علایی، نشر لاهیتا.
2. «برگزیده نوشتههای فرهنگی آنتونیو گرامشی»، ترجمه گروهی از مترجمان، نشر آگاه.
«شبههنرمند گرفتار ابلوموفیسم کامل ذهنی است. دقیقا هیچ امر اجتماعی برایش مطرح نیست. هیچچیزی او را تکان نمیدهد، به تمام مسائل مملکتی بیاعتنا است. دنیا را آب ببرد او را خواب برده است.»
از سخنرانی غلامحسین ساعدی در ده شب گوته
در انگلستان عصر ویکتوریا، ایدئولوگهای ادبی یا به عبارت بهتر کارگزاران فرهنگی با استراتژی ترغیب کارگران به خواندن ادبیات موافق بودند چراکه بهواسطه ادبیات، ذهنیت کارگران به جایی بیرون از محیط کار کشانده میشد. در قالب این استراتژی صبر و شکیبایی کارگران بیشتر میشد و این وضعیت احتمالا به تثبیت قدرت سیاسی هم کمک میکرد. از سوی دیگر، فقر حاد و بنیادینی که در زندگی یکنواخت و ملالآور آنها وجود داشت کمتر توی ذوق میزد و آنها با خواندن داستانها چیزهایی را تجربه میکردند که هیچوقت در تجربههای زندگی واقعیشان وجود نداشت. کارگران با ادبیات سرگرم میشدند تا فکرشان بهسمت دلایل اصلی رقمزننده سرنوشتشان نرود و خلاصه آنکه در این استراتژی، ادبیات تجربهای عاریتی بود که باید ذهن کارگران را منحرف میکرد. ایگلتون با اشاره به این موضوع میگوید که ادعای گزافی نیست اگر بگوییم که «خواندن ادبیات، از نگاه این کارگزارانِ فرهنگی، بدیل انقلاب» به شمار میرفت.1
استراتژی کارگزاران فرهنگی، ادبیات را خواب و خیالی میداند که ارتباط خواننده را با واقعیت قطع میکند و آنچه از پیادهکردن این استراتژی بهدست میآید این است که ادبیات به ابزار سرگرمی تقلیل مییابد. در این استراتژی، خیالپردازی کودکانه و واپسگرا جای تخیل را میگیرد. تخیل ادبی ذهنیت صرف نیست و از اینرو متن ادبی نیز تنها بیان حالات ذهنی نیست. ادبیات بخشی از دنیای واقعی است چراکه تأثیر تجربههای زیسته در آن قابل ردیابی است. تخیل این تجربههای زیسته را دستکاری میکند و به درون متن ادبی میکشاند و به این ترتیب هر اتفاقی که در متن یک داستان میافتد در چارچوب ادبیات و با معیارهای ادبی روی میدهد اما ارتباطی با دنیای عینی هم دارد.
تخیل ادبی بیحد و مرز نیست و ریشه در شرایط تاریخی مشخصی دارد. گرامشی میگوید که اگر نمیتوان درباره هیچ فردی اندیشید که بهلحاظ تاریخی مشروط نباشد، پس طبیعتا درباره هیچ فردی از جمله نویسنده و هنرمند و تمام فعالیتهایش هم نمیتوان جدا از جامعه، جامعهای خاص، اندیشید: «هنرمند فقط برای به یادآوری خود نمینویسد یا نقاشی نمیکند - یعنی به صورتهای ذهنی خود صورت خارجی نمیبخشد- تا بتواند لحظه آفرینش را از خاطر بگذراند. او فقط تا آنجا هنرمند است که صورتهای ذهنی خود را صورت خارجی میبخشد، عینیت میدهد و تاریخی میسازد. اگرچه هر هنرمندی به طور کامل کمابیش گسترده و جامعی چنین است، میزان تاریخی یا اجتماعیبودن او متفاوت است.»2
تخیل چیزی غایب را احضار میکند و از اینرو است که آینده در تصور ما شکل میگیرد و شاید حتی بتوان گفت اگر تخیل نبود هیچکاری از ما برنمیآمد. ادبیات، برخلاف خواست کارگزاران فرهنگی، در گستره مرزهای خود از سلطه و ستم خالی است. رمان جای گشودگی تخیل و امکان متصور شدن جایی جز اینجا است و از اینرو میتواند علیه آنچه هست قلمداد شود. از همینرو است که ایگلتون میگوید ادبیات، اخلاق را از حوزه رمز و هنجار به ساحت ارزش و کیفیت مینشاند و منظور او از اخلاق صفتی است که بر قلمرو معنا، ارزش و کیفیت انسان دلالت دارد و نه بر معنای کمرمق پساکانتی آن که به مقولات الزام، وظیفه و مسئولیت در محدوده اخلاقیات تکلیف میپردازد. او همچنین میگوید که در جهانی که ارزشهای سنتیاش بیمعنی شده بودند، این ادبیات بود که «به الگوی تام و تمام اخلاق بدل شده بود. ادبیات، با حساسیت به ظرایف رفتار و سلوک متغیر انسان، بازشناسی مجدانه ارزشهای بشری، و تأمل در چگونهزیستنی پربار و خودبنیاد، مثال اعلای کنش اخلاقی بود. دشمنی ادبیات، بهخلاف آنچه افلاتون میپنداشت، نه با اخلاق، که با موعظه اخلاقی بود. در جایی که موعظه اخلاقی، داوریهای اخلاقی را از
بقیه هستی انسان جدا میکرد، آثار ادبی آن داوریها را به زمینه پیچیده حیات انسان عودت میدادند.»3 ایگلتون میگوید اگر بتوان اثر هنری و ادبی را بهلحاظ اخلاقی سرمشق قرار داد، این امر مشخصا به سبب استقلال مرموز و عجیب آن است، خصلتی که سبب میشود اثر هنری، ظاهرا بدون فشار بیرونی، آزادانه حد و مرز خود را تعیین کند. اثر هنری، به جای سرفرودآوردن در برابر قدرت بیرونی، به قانون حاکم بر هستی خودش وفادار است و او میگوید اینجا است که پای اخلاق و سیاست فرم به میان میآید.
این تعریف از ادبیات دقیقا نقطه مقابل تصور کارگزاران فرهنگی است. ادبیات بهعنوان ابزار سرگرمی باید خالی از هرگونه اصول خاصی باشد و امروز این گزاره دقیقا به عنوان خصلت درونی ادبیات شناخته میشود. در حالی که این مسئله نه به ادبیات بلکه به زمانهای مربوط است که در آن هر نوعی از اصول و ایدئولوژی از آغاز محکوم و بیمعنی قلمداد میشود. تهی کردن ادبیات از باورهای اخلاقی، به معنایی که ایگلتون میگوید، چیزی جز تعصب لیبرالی و پستمدرن نیست که باورها و عقاید راسخ را جزمی قلمداد میکند در حالی که خود این تعصب دقیقا نوعی از جزمگرایی است. جزمگراییای که ادعا میکند تمام آثار ادبیِ متعهد، نپخته و نتراشیده و خالی از ظرافتاند و در اجرای فرمی و نمایش ظرافتها و پیچیدگیها شکست خوردهاند. جالب اینکه در این جزمگرایی، گفته نمیشود که رمانهای نویسندهای مثل نابوکوف نیز به هیچوجه خالی از جهتگیری و اصول و عقایدی مشخص نیست. بهعبارتی کارگزاران فرهنگی و نهاد مستقر ادبی و هنری میگوید که هرگونه جانبداری سیاسی و باور به ایدئولوژی مشخص متن ادبی را به مخاطره میاندازد و بیاعتبار میکند اما کسی از نابوکوف ایراد نمیگیرد که چرا
در اثرش دست به جانبداری زده است. بهتعبیر ایگلتون، «اینان به چنین نمونهای از جانبداری صرفا به چشم حقیقت محض مینگرند، و نه چیز دیگر. صفت جزمی را باید فقط به عقاید دیگران اطلاق کرد. این چپها هستند که متعهدند، نه لیبرالها یا محافظهکارها. این مدعا که تعهد جزمی همیشه و همهجا مایه نابودی هنر میشود، از مصادیق فریبکارانه زاهدمآبی لیبرالیسم است.»4
ایگلتون میگوید که ویژگی اخلاقی اثر ادبی ممکن است صرفا در همان وضوح و شفافیت وسواسگونهای باشد که بهواسطه آن، جهان واقعی ثبت و ضبط میشود و این نوع از تخیل چیزی متفاوت از خیالپردازیهای سکرآور و تخدیرکننده و مشتی احساسات گنگ و مغشوش است. چنین است که میتوان گفت در رئالیسم ادبی، خودِ واقعیت فینفسه ازرش اخلاقی محسوب میشود.
ساعدی در جایی از سخنرانیای که بخشی از آن پیشتر نقل شد، میگوید که شبههنرمند حرفی برای گفتن ندارد و تنها با «پرتوپلابافی فضاهای خالی را پر میکند» و دستآخر هم به فرمالیسم پناه میبرد. در حالی که هنرمند از هیچچیز، کاری مهم میسازد اما شبههنرمند همهچیز را به نابودی میکشاند. امروز بخشی قابل توجه از آثار ادبی و هنری ما بیآنکه حرفی برای گفتن داشته باشند محدود به صناعت و حدیثنفس و تکنیک و شگرد و بازیهای زبانی و فرمی بیسروتهاند که به لطف جهان مدرن میتوان بهصورت غیرحضوری و آنلاین هم آموزششان داد. شبهنویسندهای که گزارشی از تجربههای فردمحور زندگیاش بهدست میدهد درواقع از زندگی درونی خود کسبوکاری میسازد و ادبیات را با هدفی خودبسنده تعریف میکند و در همان استراتژی کارگزاران فرهنگی قدم برمیدارد که در آن جایی برای بازنمایی هنری جامع و نیاز اجتماعی به اثر بزرگ باقی نمیماند. درواقع مسائل اساسی جای خود را به بازیهای فرمی و زبانی مندرآوردی میدهند که هیچ نسبتی با زمانهشان ندارند. گستره ادبیات در این آثار به اندازه وسعت میز تحریر اتاق
شبهنویسندهها است.
1، 3، 4. «رویداد ادبیات»، تری ایگلتون، ترجمه مشیت علایی، نشر لاهیتا.
2. «برگزیده نوشتههای فرهنگی آنتونیو گرامشی»، ترجمه گروهی از مترجمان، نشر آگاه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.