نکاتی درباره حضور تاریخ در آثار ابوتراب خسروی
فرم رمان و تاریخ رسمی
ابوتراب خسروی نویسندهای است که در آثارش همواره از خلال خردهروایتهایی که در هم تنیده میشوند به گذشته دور تاریخی و فرهنگی نقب میزند و نقطههای پیوند این گذشته با اکنون را مریی میکند. به بیانی میتوان گفت، آنچه در رمانهای ابوتراب خسروی در رابطه با حضور گذشته و تاریخ در این آثار به چشم میآید، حضور رسوبهای گذشته در اکنون است. نکته دیگر، نحوه مواجهه خسروی با تاریخ است که این نحوه مواجهه را میتوان ویژگی سبکی او نیز به شمار آورد. در آثار ابوتراب خسروی، تاریخ نه در معنای متعارف و بهصورت مستقیم که پس از عبور از آن دسته از متون کهن که به معنای متعارف تاریخ به شمار نمیآیند، به ادبیات راه مییابد؛ متونی نظیر متون عرفانی که تخیل در آنها نقشی پررنگ و تعیینکننده دارد و همچنین آن دسته متون داستانی کهن، که خود داستان گویی در آنها اهمیتی اساسی داشته است. مثل «فرج بعد از شدت» که خسروی همواره از اهمیت آن سخن گفته است. به واقع میتوان گفت بهکارگیری مولفههای متونی از این دست برای خلق ادبیات، خود به خود تاریخ را هرچند چنانکه گفته شد نه از راههای مستقیم که بهصورت غیرمستقیم، وارد اثر ادبی میکند، منتها تاریخی که
در فرآیند عبور از خلال متون ادبی، بعدی زیباییشناختی یافته است. از طرفی، متونی که به آنها اشاره شد متونی هستند که در آنها تاریخ غیررسمیتر، تاریخ رسمی را بحرانی میکند و لایههای پنهان آن را وا میکاود. چراکه این متون، برخلاف تاریخهای رسمی، متونی هستند برآمده از تخیل مردم عادی و در پیوندی جدی با این تخیل. تخیلی که در آن واقعیت و اسطوره و فانتزی به هم میآمیزند و از دل آنها تاریخی پدید میآید که شاید بتوان آن را نوعی تاریخ زیرزمینی به شمار آورد، یا تاریخی که حاشیه و امر به حاشیه رانده را عمده میکند. چنین تاریخی بیش از آنکه با تاریخ رسمی نسبت داشته باشد، هم پیوند با ادبیات است. از جنس ادبیات است و گاه خود ادبیات. تاریخی خلقشده در دل تاریخ رسمی که تاریخ رسمی را دستخوش بحران میکند و این اتفاقی است که در رمانهای ابوتراب خسروی میافتد، هم در اسفار کاتبان، هم در رود راوی و هم در ملکان عذاب که تازهترین کار منتشرشده اوست. در رمانهای خسروی، ما با تاریخ یک گروه، یک دسته و یک فرقه سروکار داریم. با یک جزء که در عین جزء بودن، قابل تعمیم به امر کلی است چراکه خسروی جزیی از تاریخ را انتخاب یا خلق میکند، که
اساسیترین وجوه یک فرهنگ را در خود نهفته دارد و با این کار، به واکاوی ساختهای کهن و تاثیر آنها بر جهان معاصر میپردازد. در آثار ابوتراب خسروی، تاریخ بهعنوان گسترهای وسیعتر و فراتر از روایتهای رسمی آن مدنظر است و به انواع روایتهای افسانهای و خیالی و اساطیری و حتی روایتهای شفاهی و عامیانه از تاریخ ربط پیدا میکند. آنچه در آثار او میتوان از آن به تاریخ غیررسمی و پنهان تعبیر کرد، ترکیبی است از همه اینها. ترکیبی که فرم آثار خسروی را میسازد و به واقع میتوان گفت که خسروی نه از طریق پرداختن مستقیم به محتوای تاریخ که از طریق تبدیل کردن تاریخ به مصالحی که فرم و زیباییشناسی کارش را میسازد، از تاریخ رسمی آشناییزدایی میکند. به بیان دیگر، او فرم رمان را بهصورت یک بدیل، در برابر تاریخ رسمی قرار میدهد؛ بدیلی که در قیاس با تاریخ رسمی سخت منعطف است و بازیگوشانه به نقاطی از تاریخ و فرهنگ سرک میکشد که تاریخ رسمی سعی در پنهان نگهداشتن آنها دارد.
ابوتراب خسروی نویسندهای است که در آثارش همواره از خلال خردهروایتهایی که در هم تنیده میشوند به گذشته دور تاریخی و فرهنگی نقب میزند و نقطههای پیوند این گذشته با اکنون را مریی میکند. به بیانی میتوان گفت، آنچه در رمانهای ابوتراب خسروی در رابطه با حضور گذشته و تاریخ در این آثار به چشم میآید، حضور رسوبهای گذشته در اکنون است. نکته دیگر، نحوه مواجهه خسروی با تاریخ است که این نحوه مواجهه را میتوان ویژگی سبکی او نیز به شمار آورد. در آثار ابوتراب خسروی، تاریخ نه در معنای متعارف و بهصورت مستقیم که پس از عبور از آن دسته از متون کهن که به معنای متعارف تاریخ به شمار نمیآیند، به ادبیات راه مییابد؛ متونی نظیر متون عرفانی که تخیل در آنها نقشی پررنگ و تعیینکننده دارد و همچنین آن دسته متون داستانی کهن، که خود داستان گویی در آنها اهمیتی اساسی داشته است. مثل «فرج بعد از شدت» که خسروی همواره از اهمیت آن سخن گفته است. به واقع میتوان گفت بهکارگیری مولفههای متونی از این دست برای خلق ادبیات، خود به خود تاریخ را هرچند چنانکه گفته شد نه از راههای مستقیم که بهصورت غیرمستقیم، وارد اثر ادبی میکند، منتها تاریخی که
در فرآیند عبور از خلال متون ادبی، بعدی زیباییشناختی یافته است. از طرفی، متونی که به آنها اشاره شد متونی هستند که در آنها تاریخ غیررسمیتر، تاریخ رسمی را بحرانی میکند و لایههای پنهان آن را وا میکاود. چراکه این متون، برخلاف تاریخهای رسمی، متونی هستند برآمده از تخیل مردم عادی و در پیوندی جدی با این تخیل. تخیلی که در آن واقعیت و اسطوره و فانتزی به هم میآمیزند و از دل آنها تاریخی پدید میآید که شاید بتوان آن را نوعی تاریخ زیرزمینی به شمار آورد، یا تاریخی که حاشیه و امر به حاشیه رانده را عمده میکند. چنین تاریخی بیش از آنکه با تاریخ رسمی نسبت داشته باشد، هم پیوند با ادبیات است. از جنس ادبیات است و گاه خود ادبیات. تاریخی خلقشده در دل تاریخ رسمی که تاریخ رسمی را دستخوش بحران میکند و این اتفاقی است که در رمانهای ابوتراب خسروی میافتد، هم در اسفار کاتبان، هم در رود راوی و هم در ملکان عذاب که تازهترین کار منتشرشده اوست. در رمانهای خسروی، ما با تاریخ یک گروه، یک دسته و یک فرقه سروکار داریم. با یک جزء که در عین جزء بودن، قابل تعمیم به امر کلی است چراکه خسروی جزیی از تاریخ را انتخاب یا خلق میکند، که
اساسیترین وجوه یک فرهنگ را در خود نهفته دارد و با این کار، به واکاوی ساختهای کهن و تاثیر آنها بر جهان معاصر میپردازد. در آثار ابوتراب خسروی، تاریخ بهعنوان گسترهای وسیعتر و فراتر از روایتهای رسمی آن مدنظر است و به انواع روایتهای افسانهای و خیالی و اساطیری و حتی روایتهای شفاهی و عامیانه از تاریخ ربط پیدا میکند. آنچه در آثار او میتوان از آن به تاریخ غیررسمی و پنهان تعبیر کرد، ترکیبی است از همه اینها. ترکیبی که فرم آثار خسروی را میسازد و به واقع میتوان گفت که خسروی نه از طریق پرداختن مستقیم به محتوای تاریخ که از طریق تبدیل کردن تاریخ به مصالحی که فرم و زیباییشناسی کارش را میسازد، از تاریخ رسمی آشناییزدایی میکند. به بیان دیگر، او فرم رمان را بهصورت یک بدیل، در برابر تاریخ رسمی قرار میدهد؛ بدیلی که در قیاس با تاریخ رسمی سخت منعطف است و بازیگوشانه به نقاطی از تاریخ و فرهنگ سرک میکشد که تاریخ رسمی سعی در پنهان نگهداشتن آنها دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.