|

دورِ نزدیک هنوز

فؤاد نظیری

بچه که بودیم، همین اواخر دهه‌ سی، اواسط دهه چهل به دو سه مناسبتی، هنوز توپ شلیک می‌کردند. این مناسبت‌ها زمان افطار و سحر بود در ماه رمضان و اعلانِ لحظه تحویل سال نو، و این رسم سالیان سال بود که تکرار می‌شد و لابد بیشتر برای کسانی که حتی رادیو هم نداشتند تا خود را کوک کنند به انجام آداب و مناسک که از گذشته‌ها آمده بود و وقوعی بود در حال، بینابینِ روزگار رفته و زمان آینده. و سالیانِ ما به تکرار گهگاهیِ دو سه غرشِ توپ‌های کهنۀ زنگ‌خورده، تند می‌گذشت.

سال‌های 1288 تا 1299 خورشیدی پرهیاهوترین و متشنج‌ترین سالیان پس از انقلاب مشروطه، دوره ازهم‌پاشیدگی سرزمین و نظام نیم‌بندِ دولت مرکزی بود که در اثر درگیری‌های داخلی و فشارهای خارجی روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شد و نظام مشروطه نوپا و لیبرالی که در سال‌های 1285 تا 1288 جایگزین استبداد قجری شده بود به‌طور محتوم به‌سوی وقایعی می‌رفت تا در توفان کشمکش‌ها و آشوب‌های داخلی، و اشغال جنوب در مهر 1290 با پیاده‌شدن نیروهای انگلیسی در بوشهر و اشغال رشت و انزلی به دست قوای روس در آبان‌ماه 1290، جنوب و شمال کشور عملا از حیطه‌ کنترل دولت مرکزی خارج شود و تهرانِ پایتخت، مورد تهدید در میانه کشاکش‌ها و رقابت‌ها قرار گیرد. وضعیت به‌گونه‌ای بود که در 1293 کشور در برابر آینده‌اي تاریک و ابهام‌آلود ناشی از اشغال قوای بیگانه و گسست داخلی به حالت تسلیم کامل در آمده بود.
رخدادهای سیاسی دمادمِ آن سالیان و بازیگران عرصه‌های مبارزات و مقاومت‌ها و شهامت‌ها و خیانت‌ها را وا می‌گذاریم به دفتر و دیوان تاریخ و میان‌بُر می‌زنیم به تعیین‌کننده‌ترین برشی از تاریخ آن روزگار، که از وجهی دیگر باز به‌اختصار، مورد نظر این گفتار است:
سال 1299 خورشیدی.
کلنل رضاخان، کهنه‌سربازی از آلاشت مازندران که در 42 سالگی به فرماندهی بریگاد قزاق در قزوین درآمده بود با سه هزار نظامی تحت فرمان خود به‌سوی تهران حرکت کرد و با پشتیبانی افسران ژاندارمری و مشاوران نظامی انگلیس، در شب سوم اسفندماه 1299 به تهران رسید و با دستگیری وسیع تعدادی از سیاستمدارانِ سرشناس دست به کودتا زد. او با اطمینان‌خاطر به شاه که کودتا برای حفظ نظام سلطنت است، سیدضیاء، روزنامه‌نگار اصلاح‌طلب مورد اعتماد نظامیان انگلیس، را به‌عنوان نخست‌وزیر به شاه دیکته کرد.
رضاخان که مداوم و سنجیده و خزنده حرکت کرده بود در اسفند 1299 با عنوان سردارسپه وارد کابینه شد و در اردیبهشت 1300 وزارت جنگ را در اختیار گرفت. اوایل 1303 فرماندهی کل قوا را با تصویب مجلس از آن خود کرد و در آذر 1304 از مجلس شورای ملی خواست تا سلسله قاجار را از سلطنت خلع کرده و تاج و تخت سلطنت را به او واگذار کنند. به‌این‌ترتیب رضاخان میرپنج در اردیبهشت 1305 تاجگذاری کرد و سلسله پهلوی را بنیان نهاد. هم ازاین‌رو کودتای سوم اسفند 1299 نقطه عطف و سرآغاز تاریخ نوین ایران شد.
همپای کودتا و درست در همان اسفند 1299، تاریخ کهنسال ادبیات و شعر ایران در جهتی همسو و متأثر از تحولات تاریخی، سیاسی و اجتماعی سرزمین، مشخصا از انقلاب مشروطه به بعد پا به عرصه‌اي به‌کلی تازه، و اگرنه متضاد، اما متفاوت با سنت‌های ادبی قرون پیشین نهاد که خود تاریخ مفصلی است درون تاریخ موجودیت و حیات ایران‌زمین.

اسفند 1299 به پایان رسیده و یقینا آن دو سه سرباز قزاق شندره‌پوش و گرسنه‌اي که خوراکِ توپ را بار می‌زنند تا به لحظه تحویل سال نو 1300 خورشیدی گلوله را شلیک کنند هیچ نمی‌دانند که گلوله توپ‌شان در به روی دستاوردهای مدرن جهان، حتی گاه نا‌به‌گاه، خواهد گشود و چرتِ گرانی را خواهد شکست که بیداری‌اش نیز گران خواهد بود و در عین حال به‌لحاظ دگرگونگیِ رو به جلو و تبعاتش رخدادی است مبارک.

در همین اسفند 1299 دو صدا بنیان‌گذار و منادی ورود به عرصه‌ ادبیات و شعر ایران، با تکیه بر منظرهای مدرن جهان شدند:
1. سیدمحمدعلی جمال‌زاده؛ در 1268 در اصفهان به دنیا آمد و در هفده‌سالگی به بیروت و سپس به پاریس رفت. در پاریس حقوق خواند. در گرماگرم جنگ بین‌الملل اول به برلین رفت و در کنار آزادیخواهان ایران قرار گرفت. سپس به بغداد آمد و با عارف و حیدرخان عمواوغلی، از مجاهدان ایران، آشنا شد. در 1294 به استکهلم رفت و مقیم ژنو شد. او در خلال فعالیت‌های سیاسی به نوشتن حکایات کوتاهی پرداخت که نخستین آن با عنوان «فارسی شکر است» در روزنامه «کاوه» منتشر شد و سپس در اسفند 1299 در مجموعه داستانی با عنوان «یکی بود یکی نبود» شش حکایت را در برلین منتشر کرد.
این کتاب به‌لحاظ موافق و مخالف در ایران آن روز غوغا کرد. درهای ادبیات داستانی مکتب جدید ادبی با این بیت در پیشگفتار کتاب تحولی عظیم را در پی داشت:
فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر/ سخن نو آر که نو را حلاوتی‌ست دگر...
پاره‌ای از «یکی بود، یکی نبود»:
«هیچ جای دنیا تر و خشک را مثل ایران با هم نمی‌سوزانند. پس از پنج سال دربدری و خون‌جگری هنوز چشمم در بالای صفحه کشتی به خاک پاک ایران نیفتاده بود که آواز گیلکی کرجی‌بان‌های انزلی به گوشم رسید که «بالام‌جان، بالام‌جان»خوانان مثل مورچه‌هایی که دور ملخ مرده‌ای را بگیرند، دور کشتی را گرفته و بلای جان مسافرین شدند و ریش هر مسافری به چنگ چند پاروزن و کرجی‌بان و حمّال افتاد...».
2. علی اسفندیاری (نیما)، در پاییز 1274 خورشیدی در دهکده «یوش» از توابع نور مازندران متولد شد. در 12 سالگی به تهران آمد و دوره دبستان را در مدرسه سن‌لویی، زبان فرانسه آموخت. نظام وفا که شاعر بِنام و معلمی خوش‌رفتار بود، او را به‌سوی سرودن شعر راهنمایی کرد. این حرکت موجب شد تا سرنوشت شعر پارسی دگرگونه شود. نیما در اسفند 1299 منظومه «قصه رنگ پریده» را بر اساس داستان دردناک زندگی خود و تلویحا در مذمت مفاسد اجتماعی سرود و یک سال بعد منتشرش کرد:
«من ندانم با که گویم شرح درد/ قصه‌ی رنگ پریده، خونِ سرد/ قصه‌ام عشاق را دلخون کند/ عاقبت خواننده را مجنون کند/...».
و بدین‌ترتیب اسفند 1299 سرآغاز تغییری کیفی در بینش ادبی و شعر ایران‌زمین شد.
اما آنچه تحول عظیم را در شعر معاصر موجب شد منظومه نسبتا بلند «افسانه» بود که نیما در دی‌ماه 1301 سرود و آن تغزل عاشقانه‌ شورانگیزی است در منظری تازه و لحن و آهنگی گاه سوررئالیستی با ترکیبات زیبا و بسیار درخشان:
«... این زبانِ دل‌افسردگان است/ نه زبانِ پیِ نام خیزان/ گوی در دل نگیرد کسش هیچ./ ما که در این جهانیم سوزان/ حرفِ خود را بگیریم دنبال...»

سال‌ها از پی سال به غرش توپ نو و تحویل می‌شوند. سربازهای خدمه توپ نسل به نسل عوض می‌شوند و می‌روند به فراموشی گذر عمر و روزگار، سال‌های نو اما تحولات و رخدادهایی بزرگ در آستین دارد.

از پی جمال‌زاده، صادق هدایت در 1309 با مجموعه‌داستان «زنده به‌ گور» به عرصه داستان‌نویسی ایران وارد شد، و با آثار خود ادبیات داستانی این سرزمین را تا خاستگاه‌ها و چشم‌اندازهای ادبیات جهان در قرن بیستم اعتلا بخشید. مسیر «زنده به گور» (1309) تا «بوف کور» (1315) از معبرهای آلن پو، کافکا و حتی بودلر می‌گذرد، اما با ریشه در فرهنگ بومی و زبان محاوره عامه در آثار گونه‌گون خود:
«همه از مرگ می‌ترسند من از زندگی سمج خودم. چقدر هولناک است وقتی که مرگ آدم را نمی‌خواهد و پس می‌زند! تنها یک چیز به من دلداری می‌دهد، دو هفته پیش بود، در روزنامه خواندم که...» (زنده به گور)
«...افکار پوچ! - باشد، ولی از هر حقیقتی بیشتر مرا شکنجه می‌کند - آیا این مردمی که شبیه من هستند، که ظاهرا احتیاجات و هوا و هوس مرا دارند برای گول زدن من نیستند؟ آیا یک مشت سایه نیستند که فقط برای مسخره کردن و گول زدن من به وجود آمده‌اند؟ آیا آنچه که حس می‌کنم، می‌بینم و می‌سنجم سرتاسر موهوم نیست که حقیقت خیلی فرق دارد؟» و: «برای سایه خودم می‌نویسم که جلو چراغ به دیوار افتاده است، باید خودم را بهش معرفی بکنم...» (بوف کور)

همچنان، غرش سالانه توپ‌ها...


و دیگر در پی صادق هدایت و نیما یوشیج، نویسندگان و شاعرانی با فاصله زمانی اندک و یا بیشتر از این دو تحول، انقلابی چشمگیر در ادبیات داستانی و شعر معاصر را با نگاه‌ها و سبک‌های گونه‌گون خود پی افکندند: صاحب‌نامانی چون صادق چوبک، بزرگ علوی، ابراهیم گلستان، جلال آل‌احمد، احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، اسماعیل شاهرودی، فروغ فرخزاد، سیمین دانشور، غلامحسین ساعدی، نادر نادرپور، بهرام صادقی، یدالله رؤیایی، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، احمد محمود، محمود دولت‌آبادی، هوشنگ گلشیری، و بسیارانی که همزمان با آنها در زمینه ترجمه رمان و داستان و شعر بنیان‌های شعر و ادبیات معاصر ایران را مستحکم کردند و غنا و هویت بخشیدند. و این همه تحت تأثیر رخدادهای عظیم سیاسی، اجتماعی این سرزمین شکل گرفت: شهریور 1320 و توافق سران سه کشور ابرقدرت درگیر جنگ جهانی دوم در تهران، کودتای مرداد 1332 علیه دولت ملی دکتر مصدق، و انقلاب سفید محمدرضاشاه در 1341 و اصلاحات ارضی و مفاد دیگرش سه رخدادی بودند که پیامدهای وسیع و عمیق در روند مسائل اجتماعی و بالطبع بر ادبیات و هنر دوران پس از خود نهادند. در پی اصلاحات ارضی و سرازیر شدن سیل روستاییان و دهقانان به شهرها تحولاتی ناگهانی در ساختار اجتماعی سنتی و وضعیت اقشار و طبقاتِ تازه سربرآورده شکل گرفت که نیازها و خواست‌ها و دیدگاه‌های دیگری داشتند. و گذاری که از دوران طولانی و تاریخی فئودالیته سنتی به دوره‌ای از شبه‌مدرنیسم اجتماعی - اقتصادی صورت گرفت، در جامعه توقعات دیگری را نه‌تنها در باب چند و چون اقتصادی، معیشتی که حتی در زمینه شعر و ادبیات و تئاتر و سینما به‌وجود آورد، و عرصۀ هنر درگیر چالش‌ها و نیز رویش‌های گونه‌گونی شد که در دهه 50 خورشیدی تا آستانه انقلاب نیز در زمینه‌های مختلف وجود داشت.

حالا دیگر به زمانی رسیده‌ایم که به‌مناسبت سحر و افطار یا تحویل سال نو صدای غرش شلیک توپی به گوش نمی‌رسد!

با بروز انقلاب و از دهه 60 به بعد در اثر تغییرات بسیار سنگین و عمده در رخدادها، موازنه‌ها و بینش‌های اجتماعی، فرهنگی، عقیدتی، متأثر از انقلاب و جنگ هشت‌ساله و کشاکش‌های داخلی، آن نگاه صریح به هنر متعهد سیاسی، اجتماعی تا حد زیادی تعدیل شد و حتی بر اساس نظریه‌های مدرن ادبی- فلسفی، برخی نویسندگان و شاعران، چندان در مفاهیمی چون معناگریزی هنر و مرگ مؤلف و نظایر این‌ها، راهِ افراط پیمودند که هنوز وجوه دقیق و شاخصی در ادبیات و به‌ویژه در شعر تثبیت نشده است، تا جایی که از این چهل سال آخر قرن و وجه غالب دستاوردهای ادبی‌اش به‌عنوان دوران «بحران» یاد می‌شود. هرچند البته غربال‌کردن آثار ادبی و هنری در این دوران ناگزیر مجالی متمرکز و سنجشگرانه می‌طلبد تا سره از ناسره جدا شود و آثار ارزشمند این دهه‌ها جایگاه درخور خود را بیابد. زیرا عاقبت این دوران «بحران» ادبی، هنری نیز می‌باید طی شود.

از اسفند 1299 دیگر نزدیک یک‌صدسال گذشته است. تلاطم‌های تاریخی این قرن، بر این سرزمین به‌ویژه در این دهه‌های پایانی چنان سنگین و صاعقه‌وار بوده که گذار تندِ دهه‌ها را به‌مراتب تشدید کرده است، تا جایی که گویی هنوز رخدادها و چهره‌های سالیان نخستین سَده 1300 چنان نزدیک و در دسترس‌اند که ای بسا همچون دوران مشروطیت و نسل‌های مرتبطش به تاریخ نپیوسته‌اند، و منتظریم تا باز به صحنه زمان درآیند.

دیگر خیال از سایه خاطرات می‌گذرد و می‌رود به پایان قرن جاری، به اسفند ماهش که به سال 1399 باشد، در آستانه حلول نوروزش. سربازهایی دور و بر توپی کهنه و زنگ‌خورده می‌پلکند.
توپ حلول سال نو را در شلیک گلوله‌اش اعلام می‌کند. هنوز بوی باروت و زرنیخ در هوا هست که سربازها می‌روند می‌نشینند به خوردن شوربای عید. و بچه‌هایی که گویا از همان دوران بچگی ما هستند می‌روند می‌نشینند پای سفره هفت‌سین. چشمشان به سکه‌های بر سفره. و سال تازه آغاز می‌شود!
سالی که باز شاعرش «امید» نومیدوار بخواند:
«هان کجاست/ پایتخت این کج‌آیین قرن دیوانه/ با شبان روشنش چون روز/ روزهای تنگ و تارش چون شب اندر قعر افسانه...».
و باز پرشکوه‌ترین شاعر زمانه‌اش، «بامداد» امیدوارانه بخواند که:
«... و نوروز در معبری از غریو/ تا شهر خسته پیشباز خواهد شد.../ سالی، آری، بی‌گاهان/ نوروز چنین آغاز خواهد شد».
و باز زمان نقبی بزند از سرآغاز قرن رفته به آغازِ قرن پیشاروی، تا ای بسا که «نیما»ی بزرگش فراروی سده آینده بخواند:
«ول کنید اسب مرا/ راه توشه‌ی سفرم را، نمدِ زینم را/.../ دل فولادم را بی‌شکی انداخته است/ دستِ آن قوم بد اندیش در آغوشِ بهاری که گلش گفتم، از خون و ز زخم./ وین زمان فکرم این است که در خونِ برادرهایم/ ناروا در خون پیچان/ بی‌گنه در خون غلتان/ دلِ فولادم را زنگ کند دیگرگون.»

و توپ زنگ‌خورده که در خیال بغرد. و بر زمینه دودِ گوگردینِ گلویش قرن دیگری باز فراروی این وطن زخم‌خورده آغاز شود...

بچه که بودیم، همین اواخر دهه‌ سی، اواسط دهه چهل به دو سه مناسبتی، هنوز توپ شلیک می‌کردند. این مناسبت‌ها زمان افطار و سحر بود در ماه رمضان و اعلانِ لحظه تحویل سال نو، و این رسم سالیان سال بود که تکرار می‌شد و لابد بیشتر برای کسانی که حتی رادیو هم نداشتند تا خود را کوک کنند به انجام آداب و مناسک که از گذشته‌ها آمده بود و وقوعی بود در حال، بینابینِ روزگار رفته و زمان آینده. و سالیانِ ما به تکرار گهگاهیِ دو سه غرشِ توپ‌های کهنۀ زنگ‌خورده، تند می‌گذشت.

سال‌های 1288 تا 1299 خورشیدی پرهیاهوترین و متشنج‌ترین سالیان پس از انقلاب مشروطه، دوره ازهم‌پاشیدگی سرزمین و نظام نیم‌بندِ دولت مرکزی بود که در اثر درگیری‌های داخلی و فشارهای خارجی روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شد و نظام مشروطه نوپا و لیبرالی که در سال‌های 1285 تا 1288 جایگزین استبداد قجری شده بود به‌طور محتوم به‌سوی وقایعی می‌رفت تا در توفان کشمکش‌ها و آشوب‌های داخلی، و اشغال جنوب در مهر 1290 با پیاده‌شدن نیروهای انگلیسی در بوشهر و اشغال رشت و انزلی به دست قوای روس در آبان‌ماه 1290، جنوب و شمال کشور عملا از حیطه‌ کنترل دولت مرکزی خارج شود و تهرانِ پایتخت، مورد تهدید در میانه کشاکش‌ها و رقابت‌ها قرار گیرد. وضعیت به‌گونه‌ای بود که در 1293 کشور در برابر آینده‌اي تاریک و ابهام‌آلود ناشی از اشغال قوای بیگانه و گسست داخلی به حالت تسلیم کامل در آمده بود.
رخدادهای سیاسی دمادمِ آن سالیان و بازیگران عرصه‌های مبارزات و مقاومت‌ها و شهامت‌ها و خیانت‌ها را وا می‌گذاریم به دفتر و دیوان تاریخ و میان‌بُر می‌زنیم به تعیین‌کننده‌ترین برشی از تاریخ آن روزگار، که از وجهی دیگر باز به‌اختصار، مورد نظر این گفتار است:
سال 1299 خورشیدی.
کلنل رضاخان، کهنه‌سربازی از آلاشت مازندران که در 42 سالگی به فرماندهی بریگاد قزاق در قزوین درآمده بود با سه هزار نظامی تحت فرمان خود به‌سوی تهران حرکت کرد و با پشتیبانی افسران ژاندارمری و مشاوران نظامی انگلیس، در شب سوم اسفندماه 1299 به تهران رسید و با دستگیری وسیع تعدادی از سیاستمدارانِ سرشناس دست به کودتا زد. او با اطمینان‌خاطر به شاه که کودتا برای حفظ نظام سلطنت است، سیدضیاء، روزنامه‌نگار اصلاح‌طلب مورد اعتماد نظامیان انگلیس، را به‌عنوان نخست‌وزیر به شاه دیکته کرد.
رضاخان که مداوم و سنجیده و خزنده حرکت کرده بود در اسفند 1299 با عنوان سردارسپه وارد کابینه شد و در اردیبهشت 1300 وزارت جنگ را در اختیار گرفت. اوایل 1303 فرماندهی کل قوا را با تصویب مجلس از آن خود کرد و در آذر 1304 از مجلس شورای ملی خواست تا سلسله قاجار را از سلطنت خلع کرده و تاج و تخت سلطنت را به او واگذار کنند. به‌این‌ترتیب رضاخان میرپنج در اردیبهشت 1305 تاجگذاری کرد و سلسله پهلوی را بنیان نهاد. هم ازاین‌رو کودتای سوم اسفند 1299 نقطه عطف و سرآغاز تاریخ نوین ایران شد.
همپای کودتا و درست در همان اسفند 1299، تاریخ کهنسال ادبیات و شعر ایران در جهتی همسو و متأثر از تحولات تاریخی، سیاسی و اجتماعی سرزمین، مشخصا از انقلاب مشروطه به بعد پا به عرصه‌اي به‌کلی تازه، و اگرنه متضاد، اما متفاوت با سنت‌های ادبی قرون پیشین نهاد که خود تاریخ مفصلی است درون تاریخ موجودیت و حیات ایران‌زمین.

اسفند 1299 به پایان رسیده و یقینا آن دو سه سرباز قزاق شندره‌پوش و گرسنه‌اي که خوراکِ توپ را بار می‌زنند تا به لحظه تحویل سال نو 1300 خورشیدی گلوله را شلیک کنند هیچ نمی‌دانند که گلوله توپ‌شان در به روی دستاوردهای مدرن جهان، حتی گاه نا‌به‌گاه، خواهد گشود و چرتِ گرانی را خواهد شکست که بیداری‌اش نیز گران خواهد بود و در عین حال به‌لحاظ دگرگونگیِ رو به جلو و تبعاتش رخدادی است مبارک.

در همین اسفند 1299 دو صدا بنیان‌گذار و منادی ورود به عرصه‌ ادبیات و شعر ایران، با تکیه بر منظرهای مدرن جهان شدند:
1. سیدمحمدعلی جمال‌زاده؛ در 1268 در اصفهان به دنیا آمد و در هفده‌سالگی به بیروت و سپس به پاریس رفت. در پاریس حقوق خواند. در گرماگرم جنگ بین‌الملل اول به برلین رفت و در کنار آزادیخواهان ایران قرار گرفت. سپس به بغداد آمد و با عارف و حیدرخان عمواوغلی، از مجاهدان ایران، آشنا شد. در 1294 به استکهلم رفت و مقیم ژنو شد. او در خلال فعالیت‌های سیاسی به نوشتن حکایات کوتاهی پرداخت که نخستین آن با عنوان «فارسی شکر است» در روزنامه «کاوه» منتشر شد و سپس در اسفند 1299 در مجموعه داستانی با عنوان «یکی بود یکی نبود» شش حکایت را در برلین منتشر کرد.
این کتاب به‌لحاظ موافق و مخالف در ایران آن روز غوغا کرد. درهای ادبیات داستانی مکتب جدید ادبی با این بیت در پیشگفتار کتاب تحولی عظیم را در پی داشت:
فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر/ سخن نو آر که نو را حلاوتی‌ست دگر...
پاره‌ای از «یکی بود، یکی نبود»:
«هیچ جای دنیا تر و خشک را مثل ایران با هم نمی‌سوزانند. پس از پنج سال دربدری و خون‌جگری هنوز چشمم در بالای صفحه کشتی به خاک پاک ایران نیفتاده بود که آواز گیلکی کرجی‌بان‌های انزلی به گوشم رسید که «بالام‌جان، بالام‌جان»خوانان مثل مورچه‌هایی که دور ملخ مرده‌ای را بگیرند، دور کشتی را گرفته و بلای جان مسافرین شدند و ریش هر مسافری به چنگ چند پاروزن و کرجی‌بان و حمّال افتاد...».
2. علی اسفندیاری (نیما)، در پاییز 1274 خورشیدی در دهکده «یوش» از توابع نور مازندران متولد شد. در 12 سالگی به تهران آمد و دوره دبستان را در مدرسه سن‌لویی، زبان فرانسه آموخت. نظام وفا که شاعر بِنام و معلمی خوش‌رفتار بود، او را به‌سوی سرودن شعر راهنمایی کرد. این حرکت موجب شد تا سرنوشت شعر پارسی دگرگونه شود. نیما در اسفند 1299 منظومه «قصه رنگ پریده» را بر اساس داستان دردناک زندگی خود و تلویحا در مذمت مفاسد اجتماعی سرود و یک سال بعد منتشرش کرد:
«من ندانم با که گویم شرح درد/ قصه‌ی رنگ پریده، خونِ سرد/ قصه‌ام عشاق را دلخون کند/ عاقبت خواننده را مجنون کند/...».
و بدین‌ترتیب اسفند 1299 سرآغاز تغییری کیفی در بینش ادبی و شعر ایران‌زمین شد.
اما آنچه تحول عظیم را در شعر معاصر موجب شد منظومه نسبتا بلند «افسانه» بود که نیما در دی‌ماه 1301 سرود و آن تغزل عاشقانه‌ شورانگیزی است در منظری تازه و لحن و آهنگی گاه سوررئالیستی با ترکیبات زیبا و بسیار درخشان:
«... این زبانِ دل‌افسردگان است/ نه زبانِ پیِ نام خیزان/ گوی در دل نگیرد کسش هیچ./ ما که در این جهانیم سوزان/ حرفِ خود را بگیریم دنبال...»

سال‌ها از پی سال به غرش توپ نو و تحویل می‌شوند. سربازهای خدمه توپ نسل به نسل عوض می‌شوند و می‌روند به فراموشی گذر عمر و روزگار، سال‌های نو اما تحولات و رخدادهایی بزرگ در آستین دارد.

از پی جمال‌زاده، صادق هدایت در 1309 با مجموعه‌داستان «زنده به‌ گور» به عرصه داستان‌نویسی ایران وارد شد، و با آثار خود ادبیات داستانی این سرزمین را تا خاستگاه‌ها و چشم‌اندازهای ادبیات جهان در قرن بیستم اعتلا بخشید. مسیر «زنده به گور» (1309) تا «بوف کور» (1315) از معبرهای آلن پو، کافکا و حتی بودلر می‌گذرد، اما با ریشه در فرهنگ بومی و زبان محاوره عامه در آثار گونه‌گون خود:
«همه از مرگ می‌ترسند من از زندگی سمج خودم. چقدر هولناک است وقتی که مرگ آدم را نمی‌خواهد و پس می‌زند! تنها یک چیز به من دلداری می‌دهد، دو هفته پیش بود، در روزنامه خواندم که...» (زنده به گور)
«...افکار پوچ! - باشد، ولی از هر حقیقتی بیشتر مرا شکنجه می‌کند - آیا این مردمی که شبیه من هستند، که ظاهرا احتیاجات و هوا و هوس مرا دارند برای گول زدن من نیستند؟ آیا یک مشت سایه نیستند که فقط برای مسخره کردن و گول زدن من به وجود آمده‌اند؟ آیا آنچه که حس می‌کنم، می‌بینم و می‌سنجم سرتاسر موهوم نیست که حقیقت خیلی فرق دارد؟» و: «برای سایه خودم می‌نویسم که جلو چراغ به دیوار افتاده است، باید خودم را بهش معرفی بکنم...» (بوف کور)

همچنان، غرش سالانه توپ‌ها...


و دیگر در پی صادق هدایت و نیما یوشیج، نویسندگان و شاعرانی با فاصله زمانی اندک و یا بیشتر از این دو تحول، انقلابی چشمگیر در ادبیات داستانی و شعر معاصر را با نگاه‌ها و سبک‌های گونه‌گون خود پی افکندند: صاحب‌نامانی چون صادق چوبک، بزرگ علوی، ابراهیم گلستان، جلال آل‌احمد، احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، اسماعیل شاهرودی، فروغ فرخزاد، سیمین دانشور، غلامحسین ساعدی، نادر نادرپور، بهرام صادقی، یدالله رؤیایی، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، احمد محمود، محمود دولت‌آبادی، هوشنگ گلشیری، و بسیارانی که همزمان با آنها در زمینه ترجمه رمان و داستان و شعر بنیان‌های شعر و ادبیات معاصر ایران را مستحکم کردند و غنا و هویت بخشیدند. و این همه تحت تأثیر رخدادهای عظیم سیاسی، اجتماعی این سرزمین شکل گرفت: شهریور 1320 و توافق سران سه کشور ابرقدرت درگیر جنگ جهانی دوم در تهران، کودتای مرداد 1332 علیه دولت ملی دکتر مصدق، و انقلاب سفید محمدرضاشاه در 1341 و اصلاحات ارضی و مفاد دیگرش سه رخدادی بودند که پیامدهای وسیع و عمیق در روند مسائل اجتماعی و بالطبع بر ادبیات و هنر دوران پس از خود نهادند. در پی اصلاحات ارضی و سرازیر شدن سیل روستاییان و دهقانان به شهرها تحولاتی ناگهانی در ساختار اجتماعی سنتی و وضعیت اقشار و طبقاتِ تازه سربرآورده شکل گرفت که نیازها و خواست‌ها و دیدگاه‌های دیگری داشتند. و گذاری که از دوران طولانی و تاریخی فئودالیته سنتی به دوره‌ای از شبه‌مدرنیسم اجتماعی - اقتصادی صورت گرفت، در جامعه توقعات دیگری را نه‌تنها در باب چند و چون اقتصادی، معیشتی که حتی در زمینه شعر و ادبیات و تئاتر و سینما به‌وجود آورد، و عرصۀ هنر درگیر چالش‌ها و نیز رویش‌های گونه‌گونی شد که در دهه 50 خورشیدی تا آستانه انقلاب نیز در زمینه‌های مختلف وجود داشت.

حالا دیگر به زمانی رسیده‌ایم که به‌مناسبت سحر و افطار یا تحویل سال نو صدای غرش شلیک توپی به گوش نمی‌رسد!

با بروز انقلاب و از دهه 60 به بعد در اثر تغییرات بسیار سنگین و عمده در رخدادها، موازنه‌ها و بینش‌های اجتماعی، فرهنگی، عقیدتی، متأثر از انقلاب و جنگ هشت‌ساله و کشاکش‌های داخلی، آن نگاه صریح به هنر متعهد سیاسی، اجتماعی تا حد زیادی تعدیل شد و حتی بر اساس نظریه‌های مدرن ادبی- فلسفی، برخی نویسندگان و شاعران، چندان در مفاهیمی چون معناگریزی هنر و مرگ مؤلف و نظایر این‌ها، راهِ افراط پیمودند که هنوز وجوه دقیق و شاخصی در ادبیات و به‌ویژه در شعر تثبیت نشده است، تا جایی که از این چهل سال آخر قرن و وجه غالب دستاوردهای ادبی‌اش به‌عنوان دوران «بحران» یاد می‌شود. هرچند البته غربال‌کردن آثار ادبی و هنری در این دوران ناگزیر مجالی متمرکز و سنجشگرانه می‌طلبد تا سره از ناسره جدا شود و آثار ارزشمند این دهه‌ها جایگاه درخور خود را بیابد. زیرا عاقبت این دوران «بحران» ادبی، هنری نیز می‌باید طی شود.

از اسفند 1299 دیگر نزدیک یک‌صدسال گذشته است. تلاطم‌های تاریخی این قرن، بر این سرزمین به‌ویژه در این دهه‌های پایانی چنان سنگین و صاعقه‌وار بوده که گذار تندِ دهه‌ها را به‌مراتب تشدید کرده است، تا جایی که گویی هنوز رخدادها و چهره‌های سالیان نخستین سَده 1300 چنان نزدیک و در دسترس‌اند که ای بسا همچون دوران مشروطیت و نسل‌های مرتبطش به تاریخ نپیوسته‌اند، و منتظریم تا باز به صحنه زمان درآیند.

دیگر خیال از سایه خاطرات می‌گذرد و می‌رود به پایان قرن جاری، به اسفند ماهش که به سال 1399 باشد، در آستانه حلول نوروزش. سربازهایی دور و بر توپی کهنه و زنگ‌خورده می‌پلکند.
توپ حلول سال نو را در شلیک گلوله‌اش اعلام می‌کند. هنوز بوی باروت و زرنیخ در هوا هست که سربازها می‌روند می‌نشینند به خوردن شوربای عید. و بچه‌هایی که گویا از همان دوران بچگی ما هستند می‌روند می‌نشینند پای سفره هفت‌سین. چشمشان به سکه‌های بر سفره. و سال تازه آغاز می‌شود!
سالی که باز شاعرش «امید» نومیدوار بخواند:
«هان کجاست/ پایتخت این کج‌آیین قرن دیوانه/ با شبان روشنش چون روز/ روزهای تنگ و تارش چون شب اندر قعر افسانه...».
و باز پرشکوه‌ترین شاعر زمانه‌اش، «بامداد» امیدوارانه بخواند که:
«... و نوروز در معبری از غریو/ تا شهر خسته پیشباز خواهد شد.../ سالی، آری، بی‌گاهان/ نوروز چنین آغاز خواهد شد».
و باز زمان نقبی بزند از سرآغاز قرن رفته به آغازِ قرن پیشاروی، تا ای بسا که «نیما»ی بزرگش فراروی سده آینده بخواند:
«ول کنید اسب مرا/ راه توشه‌ی سفرم را، نمدِ زینم را/.../ دل فولادم را بی‌شکی انداخته است/ دستِ آن قوم بد اندیش در آغوشِ بهاری که گلش گفتم، از خون و ز زخم./ وین زمان فکرم این است که در خونِ برادرهایم/ ناروا در خون پیچان/ بی‌گنه در خون غلتان/ دلِ فولادم را زنگ کند دیگرگون.»

و توپ زنگ‌خورده که در خیال بغرد. و بر زمینه دودِ گوگردینِ گلویش قرن دیگری باز فراروی این وطن زخم‌خورده آغاز شود...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.