|

ادبیات و لحظه یوتوپیایی

شاپور بهیان

من ادبیات را از زاویه‌ا‌ی با سه منشور نگاه می‌کنم.
زاویه هایدگری و منشورهای سارتری، دلوزی، بارتی. در «خاستگاه اثر هنری» یا در ترجمه فارسی «سرآغاز کار هنری»، هایدگر از وجود شکاف بین عالم و زمین سخن می‌گوید. همه ما همزمان در هر دو این ابعاد زندگی می‌کنیم. در نوعی همزمانی آشتی‌ناپذیر. در تمام لحظه‌ها، در تاریخ و در ماده، همزمان موجوداتی هستیم «طبیعی» همزمان در کار معنابخشی به طرح تاریخی و حاضر در بی‌معنایی ارگانیک. هیچ سنتز یا ترکیب فلسفی یا زیبایی‌شناختی بین این‌ها میسر نیست. هایدگر از اثر هنری انتظار دارد که این «شکاف» بنیادین در هستی میان عالم و زمین یا به‌تعبیر فردریک جیمسون میان تاریخ و طبیعت را حفظ کند، برجسته کند و آشکار کند. اثر هنری روا می‌دارد که هر دو این ابعاد باشند چنان‌که هستند. هیچ‌کدام در دیگری منحل نمی‌شود. اثر هنری فضایی را می‌گشاید که ما در آن فراخوانده می‌شویم تا درون این تنش زندگی کنیم و واقعیتش را تأیید کنیم. جیمسون، عالم هایدگری را به‌مثابه تاریخ در نظر می‌گیرد. مجموعه‌ای از اعمال و تلاش‌ها که انسان از طریق آن‌ها می‌کوشد معنایی از محدودیت‌ها و مضایق محیط بیرون بکشد. و زمین هر چیز بی‌معنایی در این محیط‌هاست و آن‌ چیزی است که مقاومت و لختی ماده محض را چنان‌که هست مشخص می‌کند و تا آنجا گسترش می‌یابد که انسان‌ها آن را مرگ، احتمال، حادثه، بدبختی، تناهی می‌نامند. هنر نباید این شکاف را لاپوشانی کند یا راز‌آمیزش کند. در عوض باید آن را تشدید کند و گشوده نگاهش دارد. اثر هنری یا ادبی برای نرم‌کردن این شکاف یا مرهم‌گذاشتن بر این زخم نیست. آثار بزرگ آن‌هایی‌اند که رسالت‌شان حفظ این دو بعد قیاس‌ناپذیر جدا از هم است و این‌که بگذارند ما به‌آن‌ها در آشتی‌ناپذیری‌شان بنگریم. به عبارت دیگر، زمین یا ماده را در همه مادیت تقلیل‌ناپذیرش در نظر بگیریم. بدون آن‌که قصد ارزیابی زییایی‌شناختی «تهوع» سارتر را داشته باشم، شاید این رمان بیانی است از همین شکاف، وقتی زمین، درخت، پرنده، یا هرچه‌، در قالب معنایی که روکانتن انتظار دارد، قرار نمی‌گیرند و او را به تهوع دچار می‌کنند. در پایان رمان، او تصمیم می‌گیرد رمانی بنویسد که از قید وجود رها باشد. چون در آن‌جاست که او می‌تواند آزادی خود را بازیابد. به‌گمان سارتر هدف غایی هنر این است: این جهان را به تملک درآوردن، و آن ‌را همان‌گونه که هست در معرض تماشا نهادن، اما به صورتی که گویی از آزادی بشری سرچشمه گرفته است. هنگامی که من از مشاهده منظره‌ای به وجد می‌آیم، خوب می‌دانم که من آفریننده آن نیستم. اما این را می‌دانم که اگر من نبودم روابط و نسبت‌هایی که زیر نگاه من میان درخت‌ها و شاخه‌ها و زمین و علف برقرار شده بود، ‌نیز وجود نمی‌یافت. نظم و نسقی که در منظره می‌بینم حاصل نگاه من است. ما آزادیم که این یا آن رنگ را به هم بیامیزیم؛‌ این درخت را به آسمان، و یا به رودخانه و غیره پیوند دهيم. نویسنده میان غایت بی‌غایت منظره و نگاه آدمیان واسطه می‌شود. هنر در اینجا عبارت است از مراسم دهش- صرف همین دهش موجب تغییر ماهیت و بروز دگرگونی عمیقی می‌شود. با این ‌حال، اگرچه «تهوع» پاسخی است به دعوت هایدگر برای حفظ و بیان شکاف میان زمین و عالم،‌ اما معلوم نیست که آیا رمانی که روکانتن می‌نویسد این شکاف را حفظ خواهد کرد یا نه. شاید طرح روکانتن برای خلاصی از این شکاف همان چیزی باشد که دلوز آن را قلمرویابی دوباره می‌نامد. یعنی دوباره به دام استعاره و نماد و تفسیر افتادن و تلاش برای هم‌آوردن این شکاف. به‌زعم دلوز ادبیات باید با چیزی در ارتباط باشد که نشود رمزگذاری‌اش کرد -‌ بی‌شک تأثیر هایدگر در اینجا پیداست؛ قلمرو ناشناخته. قلمرو بی‌معنایی. بی‌زبانی. قلمرو نیروهای اقلیت. قلمرو سوژه کوچرو. این قلمروها، این نیروها، پیوسته قلمروها و قطعات سفت و سخت جامعه و فرهنگ را در می‌نوردند. قطعات سختی که بر اساس دیدگاهی دودویی شکل گرفته‌اند؛ طبقات اجتماعی، جنسیت‌ها، زن-‌ مرد؛ سن‌ها، بزرگسال- خردسال، نژادها، سیاه-‌سفید. به‌عنوان مثال آثار کافکا تجسم‌گر خطوط گریز از این قطعات هستند. گرگور سوسک می‌شود، نه از طریق تقلید از سوسک یا هم‌هویت شدن با او. بلکه با گذر از روی خط گریز و عبور از یک قطعه به قطعه‌ای دیگر. یعنی با مولکولی‌شدن. یعنی آستانه را به تشدید واداشتن. از مرز گذشتن. در این صورت ادبیات دیگر جای قصه‌های مامانی و بابایی،‌ قصه‌های دغدغه‌های شخصی، خاطرات روزانه، نیست. ادبیات گریز از چنگال قدرت قاهر ادیپ و پدر است. گریز از اسارتگاه پدر و رها کردن همه نیروهای متکثر میل از قید همه رمزهای اجتماعی و فرهنگی. به این طریق ادبیات به‌گفته سارتر خواننده خود را نیز تعریف می‌کند؛ نه خوانندگان محافظه‌کار بالفعل. بلکه خوانندگان بالقوه آینده. خوانندگانی ناموجود. تعریف دیگری که می‌توان شکاف هایدگری را در آن دید، البته در ساحت عکاسی، تعریف رولان بارت است از استودیوم و پونکتوم، در «اتاق روشن»؛ استودیوم گستره‌ای است که من با آشنایی کامل، همچون پیامدی از دانایی و فرهنگم می‌یابم. این میدان همیشه به مجموعه کلاسیکی از اطلاعات ارجاع می‌دهد. هزاران عکس هست که می‌توانم در آن‌ها نوعی جذابیت و حتی شور و هیجان حس کنم. ولی در مورد این احساس، من نیازمند واسطه عقلانی یک فرهنگ اخلاقی و سیاسی هستم. آن‌چه در مورد این عکس‌ها احساس می‌کنم، از یک تأثر معمولی و تقریباً آموزشی معین منشأ می‌گیرد. بارت برای نامیدن این علقه بشری از واژه استودیوم استفاده می‌کند. به معنی تقاضای چیزی، میل به کسی و البته گونه‌ای سرسپاری کلی و پرشور و شوق، ‌اما بدون هیچ حس تیز و خاصی. عنصر دومی هست که این استودیوم را می‌برد و یا می‌شکند. این‌بار من نیستم که آن را می‌جویم، بلکه خود عنصر است که از صحنه بیرون می‌آید. همچون تیری پرتاب می‌شود و در من فرو می‌رود. بارت برای اشاره به این زخم یا فرورفتگی، از واژه «پونکتوم» استفاده می‌کند. پونکتوم به معنی نیش، خال، بریدگی، سوراخ کوچک و نوعی تاس هم هست. پونکتوم یک عکس، حادثه‌ای است که در من فرو می‌رود و زخمی‌ام می‌کند. اگر عکس باید حاوی این پونکتوم باشد، ادبیات هم لاجرم باید حاوی آن باشد. این پونکتوم بی‌شک از ناحیه زمین می‌آید. از ناحیه قلمرو ناشناخته. از جایی که ما انتظارش را نداریم و بی‌شک حاوی لحظه‌ای یوتوپیایی هم هست آن‌سان که پرنده در «بوف کور» در قطعه صبح، ‌وقتی پر می‌گشاید‌، صحنه‌ای در برابر خود ندارد، ‌مگر صحنه‌ای پر از فقر و مسکنت. اما به‌گفته مایکل بیرد همین پرنده می‌تواند تصویری باشد از یک امکان، که وقتی وارد دنیای جنون‌زده «بوف کور» می‌شود، نیروی خشونت‌آمیز صحنه نمی‌تواند به آن آسیبی بزند.

من ادبیات را از زاویه‌ا‌ی با سه منشور نگاه می‌کنم.
زاویه هایدگری و منشورهای سارتری، دلوزی، بارتی. در «خاستگاه اثر هنری» یا در ترجمه فارسی «سرآغاز کار هنری»، هایدگر از وجود شکاف بین عالم و زمین سخن می‌گوید. همه ما همزمان در هر دو این ابعاد زندگی می‌کنیم. در نوعی همزمانی آشتی‌ناپذیر. در تمام لحظه‌ها، در تاریخ و در ماده، همزمان موجوداتی هستیم «طبیعی» همزمان در کار معنابخشی به طرح تاریخی و حاضر در بی‌معنایی ارگانیک. هیچ سنتز یا ترکیب فلسفی یا زیبایی‌شناختی بین این‌ها میسر نیست. هایدگر از اثر هنری انتظار دارد که این «شکاف» بنیادین در هستی میان عالم و زمین یا به‌تعبیر فردریک جیمسون میان تاریخ و طبیعت را حفظ کند، برجسته کند و آشکار کند. اثر هنری روا می‌دارد که هر دو این ابعاد باشند چنان‌که هستند. هیچ‌کدام در دیگری منحل نمی‌شود. اثر هنری فضایی را می‌گشاید که ما در آن فراخوانده می‌شویم تا درون این تنش زندگی کنیم و واقعیتش را تأیید کنیم. جیمسون، عالم هایدگری را به‌مثابه تاریخ در نظر می‌گیرد. مجموعه‌ای از اعمال و تلاش‌ها که انسان از طریق آن‌ها می‌کوشد معنایی از محدودیت‌ها و مضایق محیط بیرون بکشد. و زمین هر چیز بی‌معنایی در این محیط‌هاست و آن‌ چیزی است که مقاومت و لختی ماده محض را چنان‌که هست مشخص می‌کند و تا آنجا گسترش می‌یابد که انسان‌ها آن را مرگ، احتمال، حادثه، بدبختی، تناهی می‌نامند. هنر نباید این شکاف را لاپوشانی کند یا راز‌آمیزش کند. در عوض باید آن را تشدید کند و گشوده نگاهش دارد. اثر هنری یا ادبی برای نرم‌کردن این شکاف یا مرهم‌گذاشتن بر این زخم نیست. آثار بزرگ آن‌هایی‌اند که رسالت‌شان حفظ این دو بعد قیاس‌ناپذیر جدا از هم است و این‌که بگذارند ما به‌آن‌ها در آشتی‌ناپذیری‌شان بنگریم. به عبارت دیگر، زمین یا ماده را در همه مادیت تقلیل‌ناپذیرش در نظر بگیریم. بدون آن‌که قصد ارزیابی زییایی‌شناختی «تهوع» سارتر را داشته باشم، شاید این رمان بیانی است از همین شکاف، وقتی زمین، درخت، پرنده، یا هرچه‌، در قالب معنایی که روکانتن انتظار دارد، قرار نمی‌گیرند و او را به تهوع دچار می‌کنند. در پایان رمان، او تصمیم می‌گیرد رمانی بنویسد که از قید وجود رها باشد. چون در آن‌جاست که او می‌تواند آزادی خود را بازیابد. به‌گمان سارتر هدف غایی هنر این است: این جهان را به تملک درآوردن، و آن ‌را همان‌گونه که هست در معرض تماشا نهادن، اما به صورتی که گویی از آزادی بشری سرچشمه گرفته است. هنگامی که من از مشاهده منظره‌ای به وجد می‌آیم، خوب می‌دانم که من آفریننده آن نیستم. اما این را می‌دانم که اگر من نبودم روابط و نسبت‌هایی که زیر نگاه من میان درخت‌ها و شاخه‌ها و زمین و علف برقرار شده بود، ‌نیز وجود نمی‌یافت. نظم و نسقی که در منظره می‌بینم حاصل نگاه من است. ما آزادیم که این یا آن رنگ را به هم بیامیزیم؛‌ این درخت را به آسمان، و یا به رودخانه و غیره پیوند دهيم. نویسنده میان غایت بی‌غایت منظره و نگاه آدمیان واسطه می‌شود. هنر در اینجا عبارت است از مراسم دهش- صرف همین دهش موجب تغییر ماهیت و بروز دگرگونی عمیقی می‌شود. با این ‌حال، اگرچه «تهوع» پاسخی است به دعوت هایدگر برای حفظ و بیان شکاف میان زمین و عالم،‌ اما معلوم نیست که آیا رمانی که روکانتن می‌نویسد این شکاف را حفظ خواهد کرد یا نه. شاید طرح روکانتن برای خلاصی از این شکاف همان چیزی باشد که دلوز آن را قلمرویابی دوباره می‌نامد. یعنی دوباره به دام استعاره و نماد و تفسیر افتادن و تلاش برای هم‌آوردن این شکاف. به‌زعم دلوز ادبیات باید با چیزی در ارتباط باشد که نشود رمزگذاری‌اش کرد -‌ بی‌شک تأثیر هایدگر در اینجا پیداست؛ قلمرو ناشناخته. قلمرو بی‌معنایی. بی‌زبانی. قلمرو نیروهای اقلیت. قلمرو سوژه کوچرو. این قلمروها، این نیروها، پیوسته قلمروها و قطعات سفت و سخت جامعه و فرهنگ را در می‌نوردند. قطعات سختی که بر اساس دیدگاهی دودویی شکل گرفته‌اند؛ طبقات اجتماعی، جنسیت‌ها، زن-‌ مرد؛ سن‌ها، بزرگسال- خردسال، نژادها، سیاه-‌سفید. به‌عنوان مثال آثار کافکا تجسم‌گر خطوط گریز از این قطعات هستند. گرگور سوسک می‌شود، نه از طریق تقلید از سوسک یا هم‌هویت شدن با او. بلکه با گذر از روی خط گریز و عبور از یک قطعه به قطعه‌ای دیگر. یعنی با مولکولی‌شدن. یعنی آستانه را به تشدید واداشتن. از مرز گذشتن. در این صورت ادبیات دیگر جای قصه‌های مامانی و بابایی،‌ قصه‌های دغدغه‌های شخصی، خاطرات روزانه، نیست. ادبیات گریز از چنگال قدرت قاهر ادیپ و پدر است. گریز از اسارتگاه پدر و رها کردن همه نیروهای متکثر میل از قید همه رمزهای اجتماعی و فرهنگی. به این طریق ادبیات به‌گفته سارتر خواننده خود را نیز تعریف می‌کند؛ نه خوانندگان محافظه‌کار بالفعل. بلکه خوانندگان بالقوه آینده. خوانندگانی ناموجود. تعریف دیگری که می‌توان شکاف هایدگری را در آن دید، البته در ساحت عکاسی، تعریف رولان بارت است از استودیوم و پونکتوم، در «اتاق روشن»؛ استودیوم گستره‌ای است که من با آشنایی کامل، همچون پیامدی از دانایی و فرهنگم می‌یابم. این میدان همیشه به مجموعه کلاسیکی از اطلاعات ارجاع می‌دهد. هزاران عکس هست که می‌توانم در آن‌ها نوعی جذابیت و حتی شور و هیجان حس کنم. ولی در مورد این احساس، من نیازمند واسطه عقلانی یک فرهنگ اخلاقی و سیاسی هستم. آن‌چه در مورد این عکس‌ها احساس می‌کنم، از یک تأثر معمولی و تقریباً آموزشی معین منشأ می‌گیرد. بارت برای نامیدن این علقه بشری از واژه استودیوم استفاده می‌کند. به معنی تقاضای چیزی، میل به کسی و البته گونه‌ای سرسپاری کلی و پرشور و شوق، ‌اما بدون هیچ حس تیز و خاصی. عنصر دومی هست که این استودیوم را می‌برد و یا می‌شکند. این‌بار من نیستم که آن را می‌جویم، بلکه خود عنصر است که از صحنه بیرون می‌آید. همچون تیری پرتاب می‌شود و در من فرو می‌رود. بارت برای اشاره به این زخم یا فرورفتگی، از واژه «پونکتوم» استفاده می‌کند. پونکتوم به معنی نیش، خال، بریدگی، سوراخ کوچک و نوعی تاس هم هست. پونکتوم یک عکس، حادثه‌ای است که در من فرو می‌رود و زخمی‌ام می‌کند. اگر عکس باید حاوی این پونکتوم باشد، ادبیات هم لاجرم باید حاوی آن باشد. این پونکتوم بی‌شک از ناحیه زمین می‌آید. از ناحیه قلمرو ناشناخته. از جایی که ما انتظارش را نداریم و بی‌شک حاوی لحظه‌ای یوتوپیایی هم هست آن‌سان که پرنده در «بوف کور» در قطعه صبح، ‌وقتی پر می‌گشاید‌، صحنه‌ای در برابر خود ندارد، ‌مگر صحنه‌ای پر از فقر و مسکنت. اما به‌گفته مایکل بیرد همین پرنده می‌تواند تصویری باشد از یک امکان، که وقتی وارد دنیای جنون‌زده «بوف کور» می‌شود، نیروی خشونت‌آمیز صحنه نمی‌تواند به آن آسیبی بزند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.