|

ادبیات به مثابه مفاهمه

ابوتراب خسروي

شاید به دلیل نو بودن اشکال انواع ادبی داستان در دوران بعد از مشروطه؛ در جامعه ایرانی داستان‌ها را با روایت‌هایی مثل حکایت و قصه اشتباه می‌گیرند. این سوءتفاهم گاهی گریبانگیر بزرگان فرهنگی نیز می‌شود، فی‌المثل تصور می‌شود که سعدی و دیگر بزرگان ادبیات فارسی داستان‌نویس هستند. باید در نظر داشت که داستان بیشتر از صد سال نیست که در ایران نوشته می‌شود. حتی در پهنه جهان هم بیشتر از دویست‌واندی سال نیست که داستان و رمان نوشته می‌شود و حتی در مقاطعی هنر غالب بعضی جوامع شناخته شده است. وجه ممیزه انواع داستان با دیگر روایات ادبی، حتما این است که روایت داستانی حامل زاویه دید است. زاویه دید چیزی شبیه به دوربین فیلمبرداری که از منظر آن شرح جزئیات بازتاب داده می‌شود و روابط علی معلولی وقایع عینیت می‌یابد. در واقع در غرب، داستان در دوران انقلاب صنعتی و شکل‌گیری شهرهای بزرگ صنعتی، تحت‌تأثیر کارکرد دوربین عکاسی و فیلمبرداری ابداع شده و حاصلش نوشته‌شدن و جریان‌شدن رمان و داستان کوتاه یا بلند بوده است. دستگاه مجازی زاویه دید این امکان را برای نویسنده و خواننده به وجود می‌آورد که چگونگی شکل‌گیری واقعه را از طریق کارکرد و تأثیرات زنجیره‌ای جزئیات بر یکدیگر نمایش دهد. در واقع در حوالی دوران انقلاب صنعتی که علم مکانیک بسط و توسعه می‌یابد و نقش یک جزء به‌ظاهر ناچیز مثل پیچی کوچک یا هرز شدن واشری ظاهرا کم‌اهمیت، چرخه‌ صنعتی علم را متوقف می‌کرد، جزء و جزئیات اهمیت یافت و روایت نیز تحت‌ تأثیر این مقوله قرار گرفت. و به‌ تعبیری روابط علی معلولی که اساس و کارکرد علم مکانیک بود به داستان نیز تسری یافت.
با انقلاب مشروطه جامعه ایرانی با مظاهر زندگی مدرن آشنا شد. مقصود سال‌های قبل و بعد از انقلاب مشروطه بود که به‌ تدریج بستری فرهنگی برای تحولات مهیا شد؛ آثاری چون حوادث‌نامه به وسیله میرزا رضی تبریزی؛ ژیل بلاس به وسیله میرزا حبیب اصفهانی و تاریخ تنزل و خرابی دولت روم به وسیله میرزا رضی مهندس‌باشی ترجمه شد. همچنین دارالترجمه ناصری تشکیل شد و معدودی از آثار غرب ترجمه می‌شد. همچنین زمینه نوشته‌شدن متونی مثل «خاطرات تاج‌السلطنه» و «کتاب احمد» و «مسالک‌المحسنین» عبدالرحیم طالب‌اوف ایجاد شد، و دوران ناصری بدل به دورانی مهم در تحولات فرهنگی جامعه ایرانی می‌گردد، مقطعی که جامعه ایرانی با جنبه‌هایی از زندگی مدرن آشنا می‌شود. و مراکزی چون مدرسه دارالفنون، نشریه وقایع‌الاتفاقیه، دارالترجمه ناصری، و آشنایی با عکاسی و سینماتوگرافی و نیز ارتباطات مستمر با غرب و همچنین اعزام محصلین برای تحصیل به غرب زمینه‌ساز انقلاب مشروطه شد. و مهم‌ترین تحول تأثیرگذار، بعد از انقلاب مشروطه یعنی ظهور نویسندگان متقدم ایران چون صادق هدایت و صادق چوبک و محمدعلی جمال‌زاده و سید مجتبی بزرگ علوی اتفاق می‌افتد که با نوشتن آثارشان به معنای واقعی مخاطب فارسی‌زبان را با داستان و رمان آشنا کردند و علی‌رغم مخالفت یا موافقت مخاطبان با مواضع آن‌ها، زمینه‌ای مناسب برای گفت‌وگو و اندیشیدن و بحث و جدل ایجاد شد. بدیهی است که جامعه ایرانی از دیرباز به دلایل تاریخی برای کتاب به نوعی حرمت قائل بوده است، به طور مثال در قرون متمادی از کتابت «اوستا» احتراز می‌شده است. یحتمل به همین دلایل یا علل شبیه به آن بوده است که عوام در مواجهه با خواندن کتاب‌هایی مثل «بوف کور» و حتی «امیر ارسلان نامدار» به نوعی احتراز می‌کرده‌اند، شاید این اعتقاد افواهی که با خواندن این کتاب‌ها نحوست دامن خوانندگانش را می‌گیرد، در نخواندن کتاب تأثیرگذار بوده است.
به نوعی می‌توان تحولات بزرگ سیاسی- اجتماعی ایران را معیاری برای نحوه رویکرد و نگاه نویسندگان ایرانی ارزیابی کرد. زیرا که هر تحول سیاسی اغلب بنیان‌های اجتماعی- فرهنگی را تحت تأثیر قرار می‌داده است، فی‌المثل بعد از انقلاب مشروطه؛ نویسندگانی مثل هدایت و چوبک و بزرگ علوی و جمال‌زاده ظهور می‌کنند و نوعی تجدد ادبی فراگیر را در مواجهه با سنت حاکم در روایت‌های داستانی بسط می‌دهند یا اینکه بعد از نهضت نفت، داستان‌هایی با مضامینی چون سیاست و هویت‌یابی تشکیلات صنفی طرح می‌شود. همچنین بعد از رفرم سال 1341 مبنی بر اصلاحات ارضی و حقوق زنان، نویسندگانی با نوشتن درباره مضامینی چون زمین و نقش منفعل زنان ادبیاتی متحول‌تر را بسط می‌دهند. همچنین بعد از انقلاب اسلامی نویسندگانی مشهور به نویسندگان دهه هفتاد ادبیاتی رادیکال اغلب فارغ از موضوع سیاست می‌نویسند به‌طوری که مضامین اغلب عمیق انسانی را طرح می‌کنند و بیش از هر چیز فضا و اتمسفر فرهنگی را مضمون آثارشان قرار می‌دهند. فی‌الواقع بیشتر از آن‌که به شعارهای سیاسی اجتماعی بپردازند و مبلغ ایدئولوژی و منش فکری خاصی باشند، فضایی حاکی از استیصال جامعه را عینیت می‌دهند تا زمینه‌ساز مفاهمه ایجاد شود، شاید به وسیله ادبیات در برابر هستی پرسشی ایجاد کنند. بدیهی است البته نویسندگانی هم هستند که شعارهای ایدئولوژی حاکم را پشتیبانی می‌کنند.
در طول بیشتر از صد سال که نسل‌های مختلف داستان‌نویسی؛ ادبیات داستانی ایرانی را توسعه دادند، همزمان تحت تأثیر مکاتب مختلف، آثاری قابل اعتنا ایجاد کردند که پشتوانه ادبیات فارسی تلقی می‌شود. در واقع در یک دوره بیست ساله خصوصا بعد از کودتای سال 32 آثاری فارغ از تناوب منطقی مکاتب ادبی، تجربه‌های پُرباری را با رویکرد مکاتب هنری مختلف تجربه کردند. مثلا اثری مثل «یکلیا و تنهایی او» از تقی مدرسی که تحت تأثیر مکتب کلاسیسیسم نوشته شده به محاذات «سفر شبِ» بهمن شعله‌ور که اثری مدرن محسوب می‌شود، نوشته شد یا «شوهر آهوخانم» علی‌محمد افغانی که اثری رئال محسوب می‌شود با زاویه دید دانای مطلق تقریبا همزمان با «شازده احتجابِ» هوشنگ گلشیری منتشر می‌گردد! به‌خصوص در دهه چهل تنوعی از آثار با رویکردهای متفاوت داستانی مثل آثار ساعدی و محمود دولت‌آبادی و امین فقیری، ایرج پزشكزاد و شهرنوش پارسی‌پور و فریدون تنکابنی، نسیم خاکسار، رضا براهنی و مهشید امیرشاهی، اسلام کاظمیه تنوعی از صداهای متفاوت را در ادبیات ایرانی ایجاد می‌کند.
از دیگر سو به‌خصوص پس از انقلاب اسلامی به دلایلی عده زیادی از ایرانیان به نقاط مختلف جهان کوچ کرده و بخشی از نویسندگان دور از مرزهای جغرافیایی ایران زمین آثارشان را به زبان فارسی می‌نویسند و منتشر می‌کنند و وطنی از جنس زبان را بسط و توسعه می‌دهند که در بین آثار منتشرشده، آثار ارزشمند کم نیستند. لذا در ارزیابی شِمای کلی ادبیات داستانی نمی‌توان آثاری چون «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» رضا قاسمی، «جن‌نامه» هوشنگ گلشیری، «زوال کلنل» محمود دولت‌آبادی و ده‌ها اثر دیگر را که در خارج از کشور منتشر شده‌اند و از پشتوانه‌های ادبیات داستانی ایران محسوب می‌شوند، نادیده گرفت.

شاید به دلیل نو بودن اشکال انواع ادبی داستان در دوران بعد از مشروطه؛ در جامعه ایرانی داستان‌ها را با روایت‌هایی مثل حکایت و قصه اشتباه می‌گیرند. این سوءتفاهم گاهی گریبانگیر بزرگان فرهنگی نیز می‌شود، فی‌المثل تصور می‌شود که سعدی و دیگر بزرگان ادبیات فارسی داستان‌نویس هستند. باید در نظر داشت که داستان بیشتر از صد سال نیست که در ایران نوشته می‌شود. حتی در پهنه جهان هم بیشتر از دویست‌واندی سال نیست که داستان و رمان نوشته می‌شود و حتی در مقاطعی هنر غالب بعضی جوامع شناخته شده است. وجه ممیزه انواع داستان با دیگر روایات ادبی، حتما این است که روایت داستانی حامل زاویه دید است. زاویه دید چیزی شبیه به دوربین فیلمبرداری که از منظر آن شرح جزئیات بازتاب داده می‌شود و روابط علی معلولی وقایع عینیت می‌یابد. در واقع در غرب، داستان در دوران انقلاب صنعتی و شکل‌گیری شهرهای بزرگ صنعتی، تحت‌تأثیر کارکرد دوربین عکاسی و فیلمبرداری ابداع شده و حاصلش نوشته‌شدن و جریان‌شدن رمان و داستان کوتاه یا بلند بوده است. دستگاه مجازی زاویه دید این امکان را برای نویسنده و خواننده به وجود می‌آورد که چگونگی شکل‌گیری واقعه را از طریق کارکرد و تأثیرات زنجیره‌ای جزئیات بر یکدیگر نمایش دهد. در واقع در حوالی دوران انقلاب صنعتی که علم مکانیک بسط و توسعه می‌یابد و نقش یک جزء به‌ظاهر ناچیز مثل پیچی کوچک یا هرز شدن واشری ظاهرا کم‌اهمیت، چرخه‌ صنعتی علم را متوقف می‌کرد، جزء و جزئیات اهمیت یافت و روایت نیز تحت‌ تأثیر این مقوله قرار گرفت. و به‌ تعبیری روابط علی معلولی که اساس و کارکرد علم مکانیک بود به داستان نیز تسری یافت.
با انقلاب مشروطه جامعه ایرانی با مظاهر زندگی مدرن آشنا شد. مقصود سال‌های قبل و بعد از انقلاب مشروطه بود که به‌ تدریج بستری فرهنگی برای تحولات مهیا شد؛ آثاری چون حوادث‌نامه به وسیله میرزا رضی تبریزی؛ ژیل بلاس به وسیله میرزا حبیب اصفهانی و تاریخ تنزل و خرابی دولت روم به وسیله میرزا رضی مهندس‌باشی ترجمه شد. همچنین دارالترجمه ناصری تشکیل شد و معدودی از آثار غرب ترجمه می‌شد. همچنین زمینه نوشته‌شدن متونی مثل «خاطرات تاج‌السلطنه» و «کتاب احمد» و «مسالک‌المحسنین» عبدالرحیم طالب‌اوف ایجاد شد، و دوران ناصری بدل به دورانی مهم در تحولات فرهنگی جامعه ایرانی می‌گردد، مقطعی که جامعه ایرانی با جنبه‌هایی از زندگی مدرن آشنا می‌شود. و مراکزی چون مدرسه دارالفنون، نشریه وقایع‌الاتفاقیه، دارالترجمه ناصری، و آشنایی با عکاسی و سینماتوگرافی و نیز ارتباطات مستمر با غرب و همچنین اعزام محصلین برای تحصیل به غرب زمینه‌ساز انقلاب مشروطه شد. و مهم‌ترین تحول تأثیرگذار، بعد از انقلاب مشروطه یعنی ظهور نویسندگان متقدم ایران چون صادق هدایت و صادق چوبک و محمدعلی جمال‌زاده و سید مجتبی بزرگ علوی اتفاق می‌افتد که با نوشتن آثارشان به معنای واقعی مخاطب فارسی‌زبان را با داستان و رمان آشنا کردند و علی‌رغم مخالفت یا موافقت مخاطبان با مواضع آن‌ها، زمینه‌ای مناسب برای گفت‌وگو و اندیشیدن و بحث و جدل ایجاد شد. بدیهی است که جامعه ایرانی از دیرباز به دلایل تاریخی برای کتاب به نوعی حرمت قائل بوده است، به طور مثال در قرون متمادی از کتابت «اوستا» احتراز می‌شده است. یحتمل به همین دلایل یا علل شبیه به آن بوده است که عوام در مواجهه با خواندن کتاب‌هایی مثل «بوف کور» و حتی «امیر ارسلان نامدار» به نوعی احتراز می‌کرده‌اند، شاید این اعتقاد افواهی که با خواندن این کتاب‌ها نحوست دامن خوانندگانش را می‌گیرد، در نخواندن کتاب تأثیرگذار بوده است.
به نوعی می‌توان تحولات بزرگ سیاسی- اجتماعی ایران را معیاری برای نحوه رویکرد و نگاه نویسندگان ایرانی ارزیابی کرد. زیرا که هر تحول سیاسی اغلب بنیان‌های اجتماعی- فرهنگی را تحت تأثیر قرار می‌داده است، فی‌المثل بعد از انقلاب مشروطه؛ نویسندگانی مثل هدایت و چوبک و بزرگ علوی و جمال‌زاده ظهور می‌کنند و نوعی تجدد ادبی فراگیر را در مواجهه با سنت حاکم در روایت‌های داستانی بسط می‌دهند یا اینکه بعد از نهضت نفت، داستان‌هایی با مضامینی چون سیاست و هویت‌یابی تشکیلات صنفی طرح می‌شود. همچنین بعد از رفرم سال 1341 مبنی بر اصلاحات ارضی و حقوق زنان، نویسندگانی با نوشتن درباره مضامینی چون زمین و نقش منفعل زنان ادبیاتی متحول‌تر را بسط می‌دهند. همچنین بعد از انقلاب اسلامی نویسندگانی مشهور به نویسندگان دهه هفتاد ادبیاتی رادیکال اغلب فارغ از موضوع سیاست می‌نویسند به‌طوری که مضامین اغلب عمیق انسانی را طرح می‌کنند و بیش از هر چیز فضا و اتمسفر فرهنگی را مضمون آثارشان قرار می‌دهند. فی‌الواقع بیشتر از آن‌که به شعارهای سیاسی اجتماعی بپردازند و مبلغ ایدئولوژی و منش فکری خاصی باشند، فضایی حاکی از استیصال جامعه را عینیت می‌دهند تا زمینه‌ساز مفاهمه ایجاد شود، شاید به وسیله ادبیات در برابر هستی پرسشی ایجاد کنند. بدیهی است البته نویسندگانی هم هستند که شعارهای ایدئولوژی حاکم را پشتیبانی می‌کنند.
در طول بیشتر از صد سال که نسل‌های مختلف داستان‌نویسی؛ ادبیات داستانی ایرانی را توسعه دادند، همزمان تحت تأثیر مکاتب مختلف، آثاری قابل اعتنا ایجاد کردند که پشتوانه ادبیات فارسی تلقی می‌شود. در واقع در یک دوره بیست ساله خصوصا بعد از کودتای سال 32 آثاری فارغ از تناوب منطقی مکاتب ادبی، تجربه‌های پُرباری را با رویکرد مکاتب هنری مختلف تجربه کردند. مثلا اثری مثل «یکلیا و تنهایی او» از تقی مدرسی که تحت تأثیر مکتب کلاسیسیسم نوشته شده به محاذات «سفر شبِ» بهمن شعله‌ور که اثری مدرن محسوب می‌شود، نوشته شد یا «شوهر آهوخانم» علی‌محمد افغانی که اثری رئال محسوب می‌شود با زاویه دید دانای مطلق تقریبا همزمان با «شازده احتجابِ» هوشنگ گلشیری منتشر می‌گردد! به‌خصوص در دهه چهل تنوعی از آثار با رویکردهای متفاوت داستانی مثل آثار ساعدی و محمود دولت‌آبادی و امین فقیری، ایرج پزشكزاد و شهرنوش پارسی‌پور و فریدون تنکابنی، نسیم خاکسار، رضا براهنی و مهشید امیرشاهی، اسلام کاظمیه تنوعی از صداهای متفاوت را در ادبیات ایرانی ایجاد می‌کند.
از دیگر سو به‌خصوص پس از انقلاب اسلامی به دلایلی عده زیادی از ایرانیان به نقاط مختلف جهان کوچ کرده و بخشی از نویسندگان دور از مرزهای جغرافیایی ایران زمین آثارشان را به زبان فارسی می‌نویسند و منتشر می‌کنند و وطنی از جنس زبان را بسط و توسعه می‌دهند که در بین آثار منتشرشده، آثار ارزشمند کم نیستند. لذا در ارزیابی شِمای کلی ادبیات داستانی نمی‌توان آثاری چون «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» رضا قاسمی، «جن‌نامه» هوشنگ گلشیری، «زوال کلنل» محمود دولت‌آبادی و ده‌ها اثر دیگر را که در خارج از کشور منتشر شده‌اند و از پشتوانه‌های ادبیات داستانی ایران محسوب می‌شوند، نادیده گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.