|

عرق‌ریزان ورق می‌‌زدیم

علی شروقی

یکی بود، یکی نبود؛ کویری بود با تابستان‌های داغ؛ و من عرق‌ریزان ورق می‌زدم کتاب‌ها و مجله‌های قدیمی تل‌انبار در اتاقی در انتهای حیاط خانه مادربزرگ را... ورق می‌زدم و به تصادف، گمشده‌ها، از یاد رفته‌ها، از یاد برده‌شده‌ها، از یاد رانده‌ها را پیدا می‌کردم، گذشته را تکه‌تکه از این گوشه و آن گوشه اوراق کتاب‌ها و نشریات زردشده، بعضی بی‌آغاز، بعضی بی‌پایان و بعضی‌شان با ردی از سوختگی دورتادورشان، پیدا می‌کردم، من که در تاریخی بدون گذشته، در تاریخی گذشته‌ستُرده، در تاریخی گویی از صفر آغاز شده، در اتاق تهِ حیاط، عرق‌ریزان ورق می‌زدم... ورق می‌زدیم؛ ما، متولدین اواخر دهه پنجاه عرق‌ریزان ورق می‌زدیم آن‌چه را به تصادف و بی‌هیچ قرار و قاعدۀ‌ از پیش معینی از میان آوار و آتش می‌یافتیم... ما گذشته را این‌طور بی‌نظم، تکه‌پاره پیدا می‌کردیم، ناگهانی و به تصادف با آن روبه‌رو می‌شدیم... تکه‌ای این‌جا تکه‌ای آن‌جا... طی سالیان، عرق‌ریزان، هرکجا که بودم، شمال، جنوب، مرکز، ورق می‌زدم تکه‌ها را و میان «خانه وحشت» که قصه‌ای بود برای کودکان، چکاچاک شمشیرهای پهلوانان شاهنامه در شاهنامه‌هایی مصور که می‌گفتند بعد از برافتادن نظام شاهی به حراج گذاشته شده بوده، میان هجویات و هزلیات و قصه‌های پلیسی و حکایت‌های ملانصرالدین و حکایت‌هایی از جنس قصه‌های چهل‌طوطی و پاورقی‌های بی‌پایان اغواگر و داستان‌های برگزیده آلفرد هیچکاک در دوره‌های صحافی‌شده مجله «سپید و سیاه»، میان قصه‌هایی که شفاهی می‌شنیدم و میان کتاب‌های آل‌احمد و شریعتی، ساعدی و چوبک و هدایت و علوی، گلستان و احمد محمود و دولت‌آبادی و بهرام صادقی و شاملو و فروغ و اخوان‌ثالث قیقاج می‌رفتم... ما همه در دوران گسست بزرگ قیقاج می‌رفتیم... همه ما متولدین اواخر دهه پنجاه که ادبیات معاصر ایران را، و به ویژه آن بخش از ادبیات معاصر ایران را که در دسترس نبود یا بود اما به‌ نحوی از انحاء به حاشیه برده شده بود، این‌طور شناختیم و البته تکه‌هایی از این ادبیات را هم که دور از دسترس‌تر بود دیر شناختیم؛ وقتی به خیال‌مان داشتیم دست به نوآوری‌های بزرگ می‌زدیم بی‌خبر از این‌که شبیه این نوآوری‌ها و حتی دست‌‌اول‌ترشان را کسی یا کسانی در دهه‌ها قبل انجام داده‌اند... ما یک‌باره و به‌طور همزمان با همه آن‌چه بود و نبود و درهم و بی‌نظم برهم تل‌انبار شده بود مواجه ‌شدیم... ذوق و شوق‌های دیرهنگام، استهزاهای دیرهنگام... برای ما، متولدین دوران طراحی فراموشی بزرگ، شناخت ادبیات واقعا معاصر، نه آن‌چه ادبیات معاصر نامیده می‌شد و خود را آغاز تاریخ ادبیات معاصر می‌دانست، حاصل کشف‌های تصادفی بود: کتاب‌های غلامحسین ساعدی ردیف‌شده در کمدی متروک در خانه قوم و خویشی، کتاب‌های هدایت در زیرزمین یا انبار خانه‌ای... چند شماره کتاب هفته در پیاده‌رویی به‌عنوان کاغذباطله، و انقلاب: پیاده‌روها، بساطی‌ها، کهنه‌فروشی‌های داخل پاساژها، آدینه و گردون، دنیای سخن و تکاپو، بوطیقای نو، مفید و از همه این‌ها غریب‌تر مواجهه با اسم‌هایی در بولتن‌ها و نشریاتی که آن اسم‌ها را می‌زدند و چون می‌زدند ما حساس‌تر می‌شدیم که سردرآوریم چی ‌به‌ چیست.
در حالی که تنها دو نویسنده معاصر ایران، یکی جمال‌زاده و دیگری آل‌احمد، و یک شاعر معاصر، شهریار، نام‌شان در پایتخت خیابان شده بود، ما هرکدام از جایی، از گل و گوشه‌ای، تکه‌ای از ادبیات معاصرِ به‌حاشیه‌رانده و از یاد رفته را کش می‌رفتیم: یکی‌مان دو کتابِ گلستان را از کتابخانه‌ای، دیگری نسخه‌ای بی‌جلد از «ملکوت» بهرام صادقی را از دستفروشی که کتاب‌های کهنه را فله‌ای ریخته بود روی یک چرخ‌دستی، آن‌یکی کتابی از غ.داوود را از ساختمان نیمه‌کاره‌ای در انقلاب که دستفرو‌ش‌ها روی تیرآهن‌های افقی‌اش تخته‌ پهن کرده و کتاب می‌فروختند و... ادبیات معاصر برای ما تجربه‌ای نامنظم و مغشوش بود. تجربه‌ای که معمولا آشنایی با آن سیر منظمی را طی نکرده بود و چه‌بسا از همین‌رو قصه‌های نسل ما تا دوره‌ای سخت بی‌پشتوانه بود. سخت بیگانه با گذشته، سخت بی‌ریشه، بی‌هویت، بی‌تجربه و نازک و شکننده، نوآوری‌های دیرهنگام، شیفتگی به ترجمه، نشناختن حتی ادبیات کهن، از بس که شیوه تدریسش در مدرسه و دانشگاه ملال‌آور و کهنه بود. ما در دانشگاه ادبیات هیچ‌وقت درنیافتیم منوچهریِ قرن پنجمی چه‌قدر معاصر و تر و تازه و حیرت‌آور است آن‌جا که می‌گوید: «صدبار به روزی در، پرها بشمارند/ چون نیم‌دبیری که غلط کرده به‌شمار». ما نه ادبیات معاصر داشتیم نه ادبیات قدیم. خیلی خوش‌اقبال اگر بودیم به تصادف تکه‌پاره‌هایی گردآورده بودیم. بداقبال‌هامان اما بیشتر گل می‌کردند در زمانه‌ای که سلیقه‌ها کم‌کم با همین بی‌گذشته‌ بودن، بی‌ریشه بودن، شکل می‌گرفت، شکل‌ داده می‌شد، عادت می‌کرد، عادت داده می‌شد. ما دیر دریافتیم، دیر شگفت‌زده شدیم، دیر دلزده شدیم، وقت جوانی پیر بودیم، وقتی که باید پیرانه به گذشته نگاه می‌کردیم جوانانه شوق و ذوق به خرج دادیم، وقتی باید شیفته می‌شدیم اصلا از وجود آن‌چه باید شیفته‌اش می‌شدیم خبر نداشتیم و وقتی شیفته شدیم که باید آن‌چه را شیفته‌اش شده بودیم نقد می‌کردیم؛ گذشته در ما ریشه نکرد، نه گذشته معاصر و نه گذشته قدیم. عادت کردیم از وسط شروع کنیم. از حال، و یا هر آن‌چه به حال نزدیک‌تر بود. در مورد ادبیات ترجمه هم که به یمن محدودیت انتشار آثار تألیفی بازارش از تألیف گرم‌تر شده بود این عادت شیفتگی به حال و گذشته نزدیک کار خودش را کرد. ما چخوف‌نخوانده کاروِردان شدیم، تقلید کارور را کردیم آن‌هم دست‌وپاشکسته. بی‌آن‌که قصه‌ای درخشان مثل «جوجه‌های آخر پاییزِ» امیرشاهی را خوانده باشیم از ادبیات شهری گفتیم، جوری که انگار از اکتشافات نسل ماست، بگذریم که اصلا فارغ از فلان و بهمان قصه، هر قصه‌ای در مکانی اتفاق می‌افتد و یکی از این مکان‌ها هم می‌تواند شهر باشد و وقتی قصه‌ای در مکانی اتفاق می‌افتد آن مکان طبیعتا جزئی از روایت است و باید در روایت به نحوی حضور داشته باشد و این اصلا چیز خاص و عجیب و غریبی نیست، ما اما در بدیهیات درجا می‌زدیم و درجا می‌زنیم... ما کم‌کم در این نخواندن‌ها یا بدخواندن‌ها کوچک شدیم، آب رفتیم و به محافل و حلقه‌ها و دارو‌دسته‌هایی تقلیل یافتیم و حیات و ممات ادبی‌مان بسته شد به خوش‌مشربی‌ و رفیق‌بازی و هوای فلانی را داشتن تا او هم هوای ما را داشته باشد. هر کار متوسط و حتی ضعیفی را با خاصه‌خرجی از کیسه صفات تفضیلی و عالی گفتیم خوب است، عالی است، شاهکار است. نقاد بار نیامدیم، واله و شیفته بار آمدیم یا به‌عکس، بَددِل و کین‌توز. یا امروز را دربست ندیدیم و در برابر آن‌چه هم از ادبیات امروز که دستاوردی بود و حرفی برای گفتن داشت سکوت کردیم و با شیفتگی یکسره به گذشته چسبیدیم و یا در ستایش ادبیات امروز غلو کردیم... از خارجی‌ها هم هنوز بسیاری را به فارسی نخوانده‌ایم، هنوز متن کامل ترجمه «اولیس» جویس را نخوانده‌ایم در حالی که باید مدت‌ها پیش خوانده باشیم، و هنوز «کلنل» محمود دولت‌آبادی را نخوانده‌ایم در حالی‌ که ترتیبی اگر در کار بود باید آن را پیش از «روزگار سپری‌شده مردم سالخورده» می‌خواندیم...
در اتاقی افتاده در گوشه‌ای پرت، در کتابخانه‌هایی که گاه عضو‌ شدن در آن‌ها آن‌قدرها هم آسان نبود، در کتابخانه‌هایی که به لطف دوست و آشنا و قوم و خویشی می‌توانستیم به مخزن‌شان راه یابیم، حتی در کتابخانه مدرسه که چه‌بسا به غفلت کتاب یا کتاب‌هایی به آن راه یافته بود که نباید راه می‌یافت، در آوار و آتش، میان گرد و خاک، عرق می‌ریختیم و ورق می‌زدیم... عرق می‌ریختیم و ورق می‌زدیم و زمان در نقطه‌ای ایستاده بود و ما... ما بی‌گذشته و آینده‌ای عرق می‌ریختیم و ورق می‌زدیم... ما همچنان ورق می‌زنیم...

یکی بود، یکی نبود؛ کویری بود با تابستان‌های داغ؛ و من عرق‌ریزان ورق می‌زدم کتاب‌ها و مجله‌های قدیمی تل‌انبار در اتاقی در انتهای حیاط خانه مادربزرگ را... ورق می‌زدم و به تصادف، گمشده‌ها، از یاد رفته‌ها، از یاد برده‌شده‌ها، از یاد رانده‌ها را پیدا می‌کردم، گذشته را تکه‌تکه از این گوشه و آن گوشه اوراق کتاب‌ها و نشریات زردشده، بعضی بی‌آغاز، بعضی بی‌پایان و بعضی‌شان با ردی از سوختگی دورتادورشان، پیدا می‌کردم، من که در تاریخی بدون گذشته، در تاریخی گذشته‌ستُرده، در تاریخی گویی از صفر آغاز شده، در اتاق تهِ حیاط، عرق‌ریزان ورق می‌زدم... ورق می‌زدیم؛ ما، متولدین اواخر دهه پنجاه عرق‌ریزان ورق می‌زدیم آن‌چه را به تصادف و بی‌هیچ قرار و قاعدۀ‌ از پیش معینی از میان آوار و آتش می‌یافتیم... ما گذشته را این‌طور بی‌نظم، تکه‌پاره پیدا می‌کردیم، ناگهانی و به تصادف با آن روبه‌رو می‌شدیم... تکه‌ای این‌جا تکه‌ای آن‌جا... طی سالیان، عرق‌ریزان، هرکجا که بودم، شمال، جنوب، مرکز، ورق می‌زدم تکه‌ها را و میان «خانه وحشت» که قصه‌ای بود برای کودکان، چکاچاک شمشیرهای پهلوانان شاهنامه در شاهنامه‌هایی مصور که می‌گفتند بعد از برافتادن نظام شاهی به حراج گذاشته شده بوده، میان هجویات و هزلیات و قصه‌های پلیسی و حکایت‌های ملانصرالدین و حکایت‌هایی از جنس قصه‌های چهل‌طوطی و پاورقی‌های بی‌پایان اغواگر و داستان‌های برگزیده آلفرد هیچکاک در دوره‌های صحافی‌شده مجله «سپید و سیاه»، میان قصه‌هایی که شفاهی می‌شنیدم و میان کتاب‌های آل‌احمد و شریعتی، ساعدی و چوبک و هدایت و علوی، گلستان و احمد محمود و دولت‌آبادی و بهرام صادقی و شاملو و فروغ و اخوان‌ثالث قیقاج می‌رفتم... ما همه در دوران گسست بزرگ قیقاج می‌رفتیم... همه ما متولدین اواخر دهه پنجاه که ادبیات معاصر ایران را، و به ویژه آن بخش از ادبیات معاصر ایران را که در دسترس نبود یا بود اما به‌ نحوی از انحاء به حاشیه برده شده بود، این‌طور شناختیم و البته تکه‌هایی از این ادبیات را هم که دور از دسترس‌تر بود دیر شناختیم؛ وقتی به خیال‌مان داشتیم دست به نوآوری‌های بزرگ می‌زدیم بی‌خبر از این‌که شبیه این نوآوری‌ها و حتی دست‌‌اول‌ترشان را کسی یا کسانی در دهه‌ها قبل انجام داده‌اند... ما یک‌باره و به‌طور همزمان با همه آن‌چه بود و نبود و درهم و بی‌نظم برهم تل‌انبار شده بود مواجه ‌شدیم... ذوق و شوق‌های دیرهنگام، استهزاهای دیرهنگام... برای ما، متولدین دوران طراحی فراموشی بزرگ، شناخت ادبیات واقعا معاصر، نه آن‌چه ادبیات معاصر نامیده می‌شد و خود را آغاز تاریخ ادبیات معاصر می‌دانست، حاصل کشف‌های تصادفی بود: کتاب‌های غلامحسین ساعدی ردیف‌شده در کمدی متروک در خانه قوم و خویشی، کتاب‌های هدایت در زیرزمین یا انبار خانه‌ای... چند شماره کتاب هفته در پیاده‌رویی به‌عنوان کاغذباطله، و انقلاب: پیاده‌روها، بساطی‌ها، کهنه‌فروشی‌های داخل پاساژها، آدینه و گردون، دنیای سخن و تکاپو، بوطیقای نو، مفید و از همه این‌ها غریب‌تر مواجهه با اسم‌هایی در بولتن‌ها و نشریاتی که آن اسم‌ها را می‌زدند و چون می‌زدند ما حساس‌تر می‌شدیم که سردرآوریم چی ‌به‌ چیست.
در حالی که تنها دو نویسنده معاصر ایران، یکی جمال‌زاده و دیگری آل‌احمد، و یک شاعر معاصر، شهریار، نام‌شان در پایتخت خیابان شده بود، ما هرکدام از جایی، از گل و گوشه‌ای، تکه‌ای از ادبیات معاصرِ به‌حاشیه‌رانده و از یاد رفته را کش می‌رفتیم: یکی‌مان دو کتابِ گلستان را از کتابخانه‌ای، دیگری نسخه‌ای بی‌جلد از «ملکوت» بهرام صادقی را از دستفروشی که کتاب‌های کهنه را فله‌ای ریخته بود روی یک چرخ‌دستی، آن‌یکی کتابی از غ.داوود را از ساختمان نیمه‌کاره‌ای در انقلاب که دستفرو‌ش‌ها روی تیرآهن‌های افقی‌اش تخته‌ پهن کرده و کتاب می‌فروختند و... ادبیات معاصر برای ما تجربه‌ای نامنظم و مغشوش بود. تجربه‌ای که معمولا آشنایی با آن سیر منظمی را طی نکرده بود و چه‌بسا از همین‌رو قصه‌های نسل ما تا دوره‌ای سخت بی‌پشتوانه بود. سخت بیگانه با گذشته، سخت بی‌ریشه، بی‌هویت، بی‌تجربه و نازک و شکننده، نوآوری‌های دیرهنگام، شیفتگی به ترجمه، نشناختن حتی ادبیات کهن، از بس که شیوه تدریسش در مدرسه و دانشگاه ملال‌آور و کهنه بود. ما در دانشگاه ادبیات هیچ‌وقت درنیافتیم منوچهریِ قرن پنجمی چه‌قدر معاصر و تر و تازه و حیرت‌آور است آن‌جا که می‌گوید: «صدبار به روزی در، پرها بشمارند/ چون نیم‌دبیری که غلط کرده به‌شمار». ما نه ادبیات معاصر داشتیم نه ادبیات قدیم. خیلی خوش‌اقبال اگر بودیم به تصادف تکه‌پاره‌هایی گردآورده بودیم. بداقبال‌هامان اما بیشتر گل می‌کردند در زمانه‌ای که سلیقه‌ها کم‌کم با همین بی‌گذشته‌ بودن، بی‌ریشه بودن، شکل می‌گرفت، شکل‌ داده می‌شد، عادت می‌کرد، عادت داده می‌شد. ما دیر دریافتیم، دیر شگفت‌زده شدیم، دیر دلزده شدیم، وقت جوانی پیر بودیم، وقتی که باید پیرانه به گذشته نگاه می‌کردیم جوانانه شوق و ذوق به خرج دادیم، وقتی باید شیفته می‌شدیم اصلا از وجود آن‌چه باید شیفته‌اش می‌شدیم خبر نداشتیم و وقتی شیفته شدیم که باید آن‌چه را شیفته‌اش شده بودیم نقد می‌کردیم؛ گذشته در ما ریشه نکرد، نه گذشته معاصر و نه گذشته قدیم. عادت کردیم از وسط شروع کنیم. از حال، و یا هر آن‌چه به حال نزدیک‌تر بود. در مورد ادبیات ترجمه هم که به یمن محدودیت انتشار آثار تألیفی بازارش از تألیف گرم‌تر شده بود این عادت شیفتگی به حال و گذشته نزدیک کار خودش را کرد. ما چخوف‌نخوانده کاروِردان شدیم، تقلید کارور را کردیم آن‌هم دست‌وپاشکسته. بی‌آن‌که قصه‌ای درخشان مثل «جوجه‌های آخر پاییزِ» امیرشاهی را خوانده باشیم از ادبیات شهری گفتیم، جوری که انگار از اکتشافات نسل ماست، بگذریم که اصلا فارغ از فلان و بهمان قصه، هر قصه‌ای در مکانی اتفاق می‌افتد و یکی از این مکان‌ها هم می‌تواند شهر باشد و وقتی قصه‌ای در مکانی اتفاق می‌افتد آن مکان طبیعتا جزئی از روایت است و باید در روایت به نحوی حضور داشته باشد و این اصلا چیز خاص و عجیب و غریبی نیست، ما اما در بدیهیات درجا می‌زدیم و درجا می‌زنیم... ما کم‌کم در این نخواندن‌ها یا بدخواندن‌ها کوچک شدیم، آب رفتیم و به محافل و حلقه‌ها و دارو‌دسته‌هایی تقلیل یافتیم و حیات و ممات ادبی‌مان بسته شد به خوش‌مشربی‌ و رفیق‌بازی و هوای فلانی را داشتن تا او هم هوای ما را داشته باشد. هر کار متوسط و حتی ضعیفی را با خاصه‌خرجی از کیسه صفات تفضیلی و عالی گفتیم خوب است، عالی است، شاهکار است. نقاد بار نیامدیم، واله و شیفته بار آمدیم یا به‌عکس، بَددِل و کین‌توز. یا امروز را دربست ندیدیم و در برابر آن‌چه هم از ادبیات امروز که دستاوردی بود و حرفی برای گفتن داشت سکوت کردیم و با شیفتگی یکسره به گذشته چسبیدیم و یا در ستایش ادبیات امروز غلو کردیم... از خارجی‌ها هم هنوز بسیاری را به فارسی نخوانده‌ایم، هنوز متن کامل ترجمه «اولیس» جویس را نخوانده‌ایم در حالی که باید مدت‌ها پیش خوانده باشیم، و هنوز «کلنل» محمود دولت‌آبادی را نخوانده‌ایم در حالی‌ که ترتیبی اگر در کار بود باید آن را پیش از «روزگار سپری‌شده مردم سالخورده» می‌خواندیم...
در اتاقی افتاده در گوشه‌ای پرت، در کتابخانه‌هایی که گاه عضو‌ شدن در آن‌ها آن‌قدرها هم آسان نبود، در کتابخانه‌هایی که به لطف دوست و آشنا و قوم و خویشی می‌توانستیم به مخزن‌شان راه یابیم، حتی در کتابخانه مدرسه که چه‌بسا به غفلت کتاب یا کتاب‌هایی به آن راه یافته بود که نباید راه می‌یافت، در آوار و آتش، میان گرد و خاک، عرق می‌ریختیم و ورق می‌زدیم... عرق می‌ریختیم و ورق می‌زدیم و زمان در نقطه‌ای ایستاده بود و ما... ما بی‌گذشته و آینده‌ای عرق می‌ریختیم و ورق می‌زدیم... ما همچنان ورق می‌زنیم...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.