سقوطِ يك قرن
شيما بهرهمند
ميخواهم بدون هدايت بنويسم، در آستانه صد سالگي ادبيات داستاني مدرن. نميشود. بدون هدايت ادبيات ما آغاز خود را گم ميكند و در تاريكيِ تاريخ فرو ميرود. بهقول شاهرخ مسكوب، هدايت مهمانِ ناخوانده است، آمده است و بيآنكه جواب بگيرد نميرود. قريببه يك قرن است كه هدايت در آستانه ايستاده است، «شبح هدايت» سايه گسترانده و دست از سَر ادبيات ما برنميدارد. سال 1373 است؛ مسكوب هنوز كارِ «كتاب بينامِ درازنفسِ تمامنشدني»1 خود را تمام نكرده است. «ميخواستم با مقدمهاي كار اين كتاب... را تمام كنم بدون هدايت و فقط با اشارهاي در مقدمه كه چرا به هدايت نميپردازم و خلاص شوم. هي به خودم تلقين كردم كه درباره هدايت حرفي ندارم. ولي او در پس ذهن مشغول بود و كار مرا ساخت. بدون هدايت نميشود كار را تمام كرد، چون كه فكرهاي مربوط به او پنجههاي فراوانش را در ذهنِ من فرو كرده. مهمان ناخوانده آمده و تا جواب سوالهايش را نگيرد محال است برود. شايد قانع نشود ولي بيجواب نميرود: در تجددي كه از سالهاي 1290 در ادب فارسي شروع شد جاي هدايت كجاست؟»2 بيترديد هدايت «حاصل تجدد ماست در ادبيات»، پس آيا شكست او نمودارِ رازآميز شكست تجدد در
ايران نيست؟ ازقضا يوسف اسحاقپور نيز كار هدايت را «شکست در تحقق آزادی» ميخوانَد: هدايت این بزرگی را داشت تا از موهومپنداری خاص ذهن عقبمانده یا منفعتگرا محروم بماند. او به ناتوانی خود و وجود سهمگین ناممکن باور داشت و از اینرو بهدنبال علل مخففه نمیگشت. او عجز خود را در رسیدن به آزادی و توان زندگی که تاب تحملش را نداشت، درک میکرد و در این میانه هیچ توهم رستگاری نداشت. اما تجددِ ادبي يا انقلابي كه در ادبيات ما رخ داد و تاريخِ ادبيات مدرنِ صدسالهاي را رقم زد كه ما اينك در آستانه آن ايستادهايم، جز جمالزاده و چهرههايي همچون دهخدا و نيما، بيترديد با نامِ صادق هدايت گره خورده است كه پروژه فكري و ادبي او يكسره برمبناي «گسست» بود. هدایت دَه سال نخستِ نوشتن را در سکوت گورستانی یک دیکتاتور گذراند و در همین دوران رمانی نوشت که بعدها او را به شهرت جهاني رساند. دهه بعد، متفقین تهران را اشغال میکنند، رضاشاه سقوط میکند و دورانی پُر از هیاهو فرامیرسد و در این میانه هدایت از همهچیز و همهکس کناره ميگيرد، داستان بلند و کوتاه مینويسد و به هر تعب و ترتیبي چاپ میكند. آثار و زندگي هدايت، گواهِ گسستِ راستين او
است از هرگونه قدرتي، قدرت در معناي عريانِ آن، يا قدرت سياسي سركوبگر كه با توجه به دورهاي كه هدايت در آن زيست اين معنا بيش از همه مقرون به ذهن خواهد بود. همچنين گسست از سنتِ ادبي ديرپايي كه ازقضا در نوع خود يِكه بود و مقامي بس والا داشت و آنهم در معارضه با معاصرانش كه نامدارانِ فرهنگ ما بودند؛ محمدتقی بهار، عباس اقبالآشتیانی، رشید یاسمی، سعید نفیسی و بدیعالزمان فروزانفر و محمد قزوینی، كه گروه «سبعه» را داشتند و بعدتر هدايت با همكاريِ بزرگ علوی، مسعود فرزاد و مجتبی مینوی گروه «ربعه» را برپا كرد كه نوعي دهنكجي يا هجوِ سبعه بود. اين گسست شايد بهطور مشخص از سالهاي 1310 آغاز ميشود، از دوران همکاری هدایت با گروه «ربعه» و ميرسد به چاپ «وغوغ ساهاب»، که هدایت آن را با مسعود فرزاد نوشت و بهخاطرش تا پای میز محاکمه نیز رفت و چندين و چند داستان ديگر و شاهكارش «بوف كور». اما گسستِ هدايت چندجانبه است: او در عينِ شوريدن به دمودستگاه سلطنت رضاشاهي، سنتها و آداب و رسوم و خرافههاي ملتي را بهسخره ميگيرد كه خود يكي از آنهاست، گيرم در فاصلهاي بعيد از آنها ايستاده باشد. هدفِ غايي هدايت، يا بهتعبير دقيقتر، هدف
غايي ادبياتِ هدايت، «آريگفتن به گسست» است. گسست از قدرتهايي كه هستند و بهتعبير بلانشو3 گسست از خودِ مفهوم قدرت. و «بيش از همه گسست از شيوه فهم خود ما از ضديت با قدرتهاي موجود».
در تمام اين ساليان، بسياري درباره هدايت نوشتهاند، برخي در ستايش او و برخي ديگر در طرد و مخالفت با ادبياتي كه در سنتِ ادبي ما به تلخ و سياهي شهرت يافته و در خود فرورفته و دور از اجتماع تفسير شده است. شايد از اينروست كه مسكوب، هدايت را در دو مقام بررسي ميكند: استنباط او از تاريخ و هويت ايراني، كه به نسبتِ او با اجتماع ارتباط دارد و نيز، در مقام نويسندهاي جهاني با آثاري كه درونمايههاي وجودي و كلي دارند. و گويي در هر دو مقام، هدايت نمادِ شكست ما است و گواهِ تاريخي كه بر ما رفته است: زيستن در احساس عميقِ نبود آزادي اجتماعي بهعنوان شكست يكي از آرمانهاي مشروطه و فروريختن در سوم شهريور بيست، يا بهتعبير مسكوب تجربۀ «شكست تجدد و آزادي در روح».
برگرديم به «گسست» كه در دوران معاصر ما دستكم در سه دهه اخير با معناي قلبشده و جعلي به صحنه ادبيات ما فراخوانده شد و همهچيز را در گردابِ جنوني جمعي فرو برد. دو سه دهه اخير نويسندگاني سر بر آوردند كه از گسست دَم ميزدند اما نه گسستي بلانشويي كه ازقضا ما تجربهاي از آن را يك قرن پيش با هدايت و ديگران داشتهايم. چرخه تولید ادبی ما بهجاي آنكه به «گسست از قدرت» آري بگويد، خود به چنبره قدرتي ديگر گرفتار آمد. نويسندگانِ مستقلي كه داعيه درانداختنِ طرحي نو داشتند، با فاصلهگرفتن از ادبيات سياسي يا ادبيات متعهد، كارگاههاي ادبي برپا كردند و تورمي را در ادبيات داستاني رقم زدند كه در يك قرن سابقه نداشت! اينان بهنامِ چندصداييكردنِ ادبيات و بازستاندنِ حق خود از دستِ گفتمان چپ كه سالياني در ادبيات ما دستِ بالا را داشت، ادبياتي را پديد آوردند كه ديگر در هر دكاني پيدا ميشد. رفتهرفته از اتوريته نويسنده/روشنفكر كاسته شد، و نويسندگاني كه مدعي بودند ميخواهند ادبيات را از سيطره سياست نجات دهند و مهمتر از آن با بدفهميِ خود، آن را از دست ايدئولوژي خلاص كنند، خود به ورطۀ حقيرترينِ ايدئولوژيها يعني ايدئولوژي بازار
افتادند و همچنان در آن دستوپا ميزنند. نشرها و بنگاههاي فرهنگي خطمشيِ اين «ادبيات خودآيين» را بهدست گرفتند و ناگفته نماند كه اين صحنهآرايي چند سالي است كه بهيمنِ وضعيت اقتصادي نامساعد، برهم خورده است. گسست از ادبياتِ درخشان ما و مشيِ نويسندگانش، از هدايت و احمد محمود و چوبك و آلاحمد و بزرگ علوي و شاملو و گلشيري و براهني، به ناچيزي ادبيات ما هر روز بيشتر دامن زد و كار به جايي رسيد كه اُفت كيفيت توليدات ادبي با سقوطِ تيراژ مقارن شد و اين آغازِ سقوطِ قرني بود كه ادبيات مدرن ما با درخشانترين آثارش آن را آغاز كرد. كفگير كه به تَه ديگ خورد، اين جماعتِ ادبي با چرخشي بيبديل خود را به دامانِ گذشته درخشان ادبي انداختند و با راهاندازي جوايزي بهنام نويسندگان مطرح سعي كردند خود را خلف آنان جا بزنند و از اينجا بود كه صحنه گسست برهم خورد. انگار ما در يك پيوستار ادبي به ملاقات با اسلافِ خويش ميرويم، گرچه براي اين چرخش خيلي دير شده و حناي اين جماعت ديگر رنگي ندارد!
«حاملان گسست صرفا به جداكردن يا تلاش براي جداكردنِ نيروهاي ادغامشده در نظم اجتماعي اكتفا نميكنند، بلكه مطمئن ميشوند كه امتناع، هربار كه رخ ميدهد، امتناعي فعال است و در يك دقيقه منفي نميماند.»4 امتناعي كه بلانشو از آن سخن ميگويد وراي منفيت محض ميرود. اين امتناع كه به شيوه فهم ما از قدرت مرتبط است، از ضديتي ميگويد كه خودش نتواند به يك قدرت يا شعبهاي درون قدرت بدل شود، همانچيزي كه بلانشو آن را «حزبِ اپوزيسيون» تعبير ميكند. اگر جدا از هر تعريف و تفسيري، «ادبيات» را نَه يك فرمِ هنري، محضِ سرگرمي بلكه يك امكان سياسي بدانيم، پس بايد عليهِ هر قدرتي حتی اپوزيسيون ادبي به پا خاست. با نظر به كاركردِ ادبيات، ميتوان گفت نويسندگان متعلق به جريان ادبياتِ خودآيين، درنهايت به عضويت حزب اپوزيسيون درآمدهاند و چهبسا به انقياد قدرتهاي ديگر نيز درآيند كه تاحد بسياري درآمدهاند.
1. بهنظر ميرسد منظورِ مسكوب كتاب «داستان ادبيات و سرگذشت اجتماع» باشد كه او در سال 1994 يا 1373 شمسي آن را به دست چاپ سپرد.
2. «روزها در راه»، يادداشتهاي روزانه شاهرخ مسكوب.
3، 4. «كلمات اخلالگر»، موريس بلانشو، ترجمه ايمان گنجي و محدثه زارع، نشر بان.
ميخواهم بدون هدايت بنويسم، در آستانه صد سالگي ادبيات داستاني مدرن. نميشود. بدون هدايت ادبيات ما آغاز خود را گم ميكند و در تاريكيِ تاريخ فرو ميرود. بهقول شاهرخ مسكوب، هدايت مهمانِ ناخوانده است، آمده است و بيآنكه جواب بگيرد نميرود. قريببه يك قرن است كه هدايت در آستانه ايستاده است، «شبح هدايت» سايه گسترانده و دست از سَر ادبيات ما برنميدارد. سال 1373 است؛ مسكوب هنوز كارِ «كتاب بينامِ درازنفسِ تمامنشدني»1 خود را تمام نكرده است. «ميخواستم با مقدمهاي كار اين كتاب... را تمام كنم بدون هدايت و فقط با اشارهاي در مقدمه كه چرا به هدايت نميپردازم و خلاص شوم. هي به خودم تلقين كردم كه درباره هدايت حرفي ندارم. ولي او در پس ذهن مشغول بود و كار مرا ساخت. بدون هدايت نميشود كار را تمام كرد، چون كه فكرهاي مربوط به او پنجههاي فراوانش را در ذهنِ من فرو كرده. مهمان ناخوانده آمده و تا جواب سوالهايش را نگيرد محال است برود. شايد قانع نشود ولي بيجواب نميرود: در تجددي كه از سالهاي 1290 در ادب فارسي شروع شد جاي هدايت كجاست؟»2 بيترديد هدايت «حاصل تجدد ماست در ادبيات»، پس آيا شكست او نمودارِ رازآميز شكست تجدد در
ايران نيست؟ ازقضا يوسف اسحاقپور نيز كار هدايت را «شکست در تحقق آزادی» ميخوانَد: هدايت این بزرگی را داشت تا از موهومپنداری خاص ذهن عقبمانده یا منفعتگرا محروم بماند. او به ناتوانی خود و وجود سهمگین ناممکن باور داشت و از اینرو بهدنبال علل مخففه نمیگشت. او عجز خود را در رسیدن به آزادی و توان زندگی که تاب تحملش را نداشت، درک میکرد و در این میانه هیچ توهم رستگاری نداشت. اما تجددِ ادبي يا انقلابي كه در ادبيات ما رخ داد و تاريخِ ادبيات مدرنِ صدسالهاي را رقم زد كه ما اينك در آستانه آن ايستادهايم، جز جمالزاده و چهرههايي همچون دهخدا و نيما، بيترديد با نامِ صادق هدايت گره خورده است كه پروژه فكري و ادبي او يكسره برمبناي «گسست» بود. هدایت دَه سال نخستِ نوشتن را در سکوت گورستانی یک دیکتاتور گذراند و در همین دوران رمانی نوشت که بعدها او را به شهرت جهاني رساند. دهه بعد، متفقین تهران را اشغال میکنند، رضاشاه سقوط میکند و دورانی پُر از هیاهو فرامیرسد و در این میانه هدایت از همهچیز و همهکس کناره ميگيرد، داستان بلند و کوتاه مینويسد و به هر تعب و ترتیبي چاپ میكند. آثار و زندگي هدايت، گواهِ گسستِ راستين او
است از هرگونه قدرتي، قدرت در معناي عريانِ آن، يا قدرت سياسي سركوبگر كه با توجه به دورهاي كه هدايت در آن زيست اين معنا بيش از همه مقرون به ذهن خواهد بود. همچنين گسست از سنتِ ادبي ديرپايي كه ازقضا در نوع خود يِكه بود و مقامي بس والا داشت و آنهم در معارضه با معاصرانش كه نامدارانِ فرهنگ ما بودند؛ محمدتقی بهار، عباس اقبالآشتیانی، رشید یاسمی، سعید نفیسی و بدیعالزمان فروزانفر و محمد قزوینی، كه گروه «سبعه» را داشتند و بعدتر هدايت با همكاريِ بزرگ علوی، مسعود فرزاد و مجتبی مینوی گروه «ربعه» را برپا كرد كه نوعي دهنكجي يا هجوِ سبعه بود. اين گسست شايد بهطور مشخص از سالهاي 1310 آغاز ميشود، از دوران همکاری هدایت با گروه «ربعه» و ميرسد به چاپ «وغوغ ساهاب»، که هدایت آن را با مسعود فرزاد نوشت و بهخاطرش تا پای میز محاکمه نیز رفت و چندين و چند داستان ديگر و شاهكارش «بوف كور». اما گسستِ هدايت چندجانبه است: او در عينِ شوريدن به دمودستگاه سلطنت رضاشاهي، سنتها و آداب و رسوم و خرافههاي ملتي را بهسخره ميگيرد كه خود يكي از آنهاست، گيرم در فاصلهاي بعيد از آنها ايستاده باشد. هدفِ غايي هدايت، يا بهتعبير دقيقتر، هدف
غايي ادبياتِ هدايت، «آريگفتن به گسست» است. گسست از قدرتهايي كه هستند و بهتعبير بلانشو3 گسست از خودِ مفهوم قدرت. و «بيش از همه گسست از شيوه فهم خود ما از ضديت با قدرتهاي موجود».
در تمام اين ساليان، بسياري درباره هدايت نوشتهاند، برخي در ستايش او و برخي ديگر در طرد و مخالفت با ادبياتي كه در سنتِ ادبي ما به تلخ و سياهي شهرت يافته و در خود فرورفته و دور از اجتماع تفسير شده است. شايد از اينروست كه مسكوب، هدايت را در دو مقام بررسي ميكند: استنباط او از تاريخ و هويت ايراني، كه به نسبتِ او با اجتماع ارتباط دارد و نيز، در مقام نويسندهاي جهاني با آثاري كه درونمايههاي وجودي و كلي دارند. و گويي در هر دو مقام، هدايت نمادِ شكست ما است و گواهِ تاريخي كه بر ما رفته است: زيستن در احساس عميقِ نبود آزادي اجتماعي بهعنوان شكست يكي از آرمانهاي مشروطه و فروريختن در سوم شهريور بيست، يا بهتعبير مسكوب تجربۀ «شكست تجدد و آزادي در روح».
برگرديم به «گسست» كه در دوران معاصر ما دستكم در سه دهه اخير با معناي قلبشده و جعلي به صحنه ادبيات ما فراخوانده شد و همهچيز را در گردابِ جنوني جمعي فرو برد. دو سه دهه اخير نويسندگاني سر بر آوردند كه از گسست دَم ميزدند اما نه گسستي بلانشويي كه ازقضا ما تجربهاي از آن را يك قرن پيش با هدايت و ديگران داشتهايم. چرخه تولید ادبی ما بهجاي آنكه به «گسست از قدرت» آري بگويد، خود به چنبره قدرتي ديگر گرفتار آمد. نويسندگانِ مستقلي كه داعيه درانداختنِ طرحي نو داشتند، با فاصلهگرفتن از ادبيات سياسي يا ادبيات متعهد، كارگاههاي ادبي برپا كردند و تورمي را در ادبيات داستاني رقم زدند كه در يك قرن سابقه نداشت! اينان بهنامِ چندصداييكردنِ ادبيات و بازستاندنِ حق خود از دستِ گفتمان چپ كه سالياني در ادبيات ما دستِ بالا را داشت، ادبياتي را پديد آوردند كه ديگر در هر دكاني پيدا ميشد. رفتهرفته از اتوريته نويسنده/روشنفكر كاسته شد، و نويسندگاني كه مدعي بودند ميخواهند ادبيات را از سيطره سياست نجات دهند و مهمتر از آن با بدفهميِ خود، آن را از دست ايدئولوژي خلاص كنند، خود به ورطۀ حقيرترينِ ايدئولوژيها يعني ايدئولوژي بازار
افتادند و همچنان در آن دستوپا ميزنند. نشرها و بنگاههاي فرهنگي خطمشيِ اين «ادبيات خودآيين» را بهدست گرفتند و ناگفته نماند كه اين صحنهآرايي چند سالي است كه بهيمنِ وضعيت اقتصادي نامساعد، برهم خورده است. گسست از ادبياتِ درخشان ما و مشيِ نويسندگانش، از هدايت و احمد محمود و چوبك و آلاحمد و بزرگ علوي و شاملو و گلشيري و براهني، به ناچيزي ادبيات ما هر روز بيشتر دامن زد و كار به جايي رسيد كه اُفت كيفيت توليدات ادبي با سقوطِ تيراژ مقارن شد و اين آغازِ سقوطِ قرني بود كه ادبيات مدرن ما با درخشانترين آثارش آن را آغاز كرد. كفگير كه به تَه ديگ خورد، اين جماعتِ ادبي با چرخشي بيبديل خود را به دامانِ گذشته درخشان ادبي انداختند و با راهاندازي جوايزي بهنام نويسندگان مطرح سعي كردند خود را خلف آنان جا بزنند و از اينجا بود كه صحنه گسست برهم خورد. انگار ما در يك پيوستار ادبي به ملاقات با اسلافِ خويش ميرويم، گرچه براي اين چرخش خيلي دير شده و حناي اين جماعت ديگر رنگي ندارد!
«حاملان گسست صرفا به جداكردن يا تلاش براي جداكردنِ نيروهاي ادغامشده در نظم اجتماعي اكتفا نميكنند، بلكه مطمئن ميشوند كه امتناع، هربار كه رخ ميدهد، امتناعي فعال است و در يك دقيقه منفي نميماند.»4 امتناعي كه بلانشو از آن سخن ميگويد وراي منفيت محض ميرود. اين امتناع كه به شيوه فهم ما از قدرت مرتبط است، از ضديتي ميگويد كه خودش نتواند به يك قدرت يا شعبهاي درون قدرت بدل شود، همانچيزي كه بلانشو آن را «حزبِ اپوزيسيون» تعبير ميكند. اگر جدا از هر تعريف و تفسيري، «ادبيات» را نَه يك فرمِ هنري، محضِ سرگرمي بلكه يك امكان سياسي بدانيم، پس بايد عليهِ هر قدرتي حتی اپوزيسيون ادبي به پا خاست. با نظر به كاركردِ ادبيات، ميتوان گفت نويسندگان متعلق به جريان ادبياتِ خودآيين، درنهايت به عضويت حزب اپوزيسيون درآمدهاند و چهبسا به انقياد قدرتهاي ديگر نيز درآيند كه تاحد بسياري درآمدهاند.
1. بهنظر ميرسد منظورِ مسكوب كتاب «داستان ادبيات و سرگذشت اجتماع» باشد كه او در سال 1994 يا 1373 شمسي آن را به دست چاپ سپرد.
2. «روزها در راه»، يادداشتهاي روزانه شاهرخ مسكوب.
3، 4. «كلمات اخلالگر»، موريس بلانشو، ترجمه ايمان گنجي و محدثه زارع، نشر بان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.