نولیبرالیسم، نظارت و همگرایی رسانهای
جولی کاپلز* و کوین گلین** ترجمه: نوید نزهت
زمینهیابی بزنگاه نولیبرال
دو دهه پیش، مدتها قبل از ابداع فیسبوک، توییتر و یوتیوب، جنگل لاکاندون واقع در ایالت جنوبی چیاپاس مکزیک سرمنشأ یک نقد رسانهایشده برنده و بهشدت اغواکننده در قبال نولیبرالیسم بود که سرتاسر جهان را درنوردید. مردم بومی ساکن آن منطقه که خود را زاپاتیستا مینامیدند، دیگر تاب تحمل آن دست سیاستهایی را نداشتند که آنان را به یک وضعیت بیثباتی (precarity) دائمی محکوم کرده بود. از اینرو، در اول ژانویه ۱۹۹۴، روزی که بنا بود پیمان تجارت آزاد آمریکای شمالی (NAFTA) اجرائی شود، حضور رسانههای جهانی در مکزیک را غنیمت شمرده و نمایش رسانهای بدیل خود را به صحنه آوردند تا فضایی برای مفصلبندی و بیان صریح جنبش مقاومت و مطالباتشان ایجاد کنند. به لطف فناوریهای نوین رسانهای، و بهخصوص ارتباطات اینترنتی به سرعت روبهگسترش، ایدههای زاپاتیستاها فراگیر شد و نه فقط در بین سایر گروههای بومی، بلکه در بین تمامی اقشار مردم در مکزیک و دیگر نقاط جهان بازتاب یافت؛ از دانشجویان، مدافعان محیط زیست، کشاورزان و خانوادههای طبقه متوسط گرفته تا فمینیستها، زاغهنشینها و هر آن کس که به سیاقی مشابه، طردشدگی اجتماعی و عدم امنیت اقتصادی
ممیزه زندگیشان بود. جنبش زاپاتیستا اگرچه ریشه در واقعیتهای روزمره جنوب مکزیک داشت، اما در خدمت و برگرفته از روند توسعه یک گفتمان متقابل جهانی در چالش با نولیبرالیسم بود. زاپاتیستاها با پیوند خلاقانه و مفصلبندی دوباره سنت انقلابی آمریکای لاتین، مارکسیسم-لنینیسم و جهانبینی مایایی، مجموعهای از منابع گفتمانی کمکحال آنانی را فراهم آوردند که اگرچه واقعیتهای محلیشان با ساکنان چیاپاس متفاوت بود، اما رودرروی بسیاری از همان نیروهای مخرب جهانی ایستاده بودند. با تمام این اوصاف، دو دههای که از ظهور شورش زاپاتیستا میگذرد، صحنه رشد و گسترش هرچه بیشتر پلتفرمهای رسانهای و فناوریهای جدید، و صد البته تکثیر و شدتگیری کشمکشها بر سر نولیبرالیسم بوده است.
با نظر به آنچه گفته شد، در ادامه به دنبال آنیم تا با در پیش گرفتن قسمی تحلیل همآیندی (conjunctural)، یعنی شیوهای از «زمینهگرایی رادیکال» در بطن مطالعات فرهنگی که «بزنگاهها» را در مقام «فضاهای مسئله» فرض میکند، وضعیت کنونی را تبیین کنیم؛ بزنگاههایی که تبیین آنان میتواند «درک عمومی درستی از حادثبودن امر واقع» به دست دهد. در ابتدا دو پدیده کلیدی را شناسایی میکنیم که از منظر ما نقشی محوری در بزنگاه کنونی ایفا میکنند. اولی همانچیزی است که ما به عنوان نولیبرالیسم یا فرایندهای نولیبرالسازی تعریف میکنیم: مجموعهای از گفتمانها، عقلانیتهای سیاسی، صورتبندیهای عقل سلیم، تجویزهای سیاسی و کاربستهای اقتصادی که در دهه ۱۹۸۰ با پشتیبانی گسترده شرکتهای چندملیتی، نهادهای مالی بینالمللی و سیاستمداران، پژوهشگران و مفسران رسانهای دست راستی بالیدن گرفت. نولیبرالیسم از بسیاری جهات یک مفهوم نارساست. به نوشته استوارت هال، نظریهپرداز فرهنگی انگلیسی، «منتقدان بر این باورند که واژه نولیبرالیسم، مفاهیم و سویههای گوناگون را بیش از آن یک کاسه کرده که استحقاق هویتی یکه داشته باشد؛ فروکاهنده است و در این راه،
توجه به پیچیدگیهای درونی و خصایص جغرافیایی-تاریخی را قربانی میکند. من با این نقد همدلم. اما فکر میکنم ویژگیهای مشترک موجود هم کفایت میکنند تا یک هویت مفهومی موقت به آن اطلاق کنیم؛ مشروط به آنکه این هویت را به مثابه یک تقریب اولیه در نظر بگیریم... من همچنین بر این باورم که نامگذاری نولیبرالیسم از لحاظ سیاسی لازمه استحکام، محتوا و کانونبخشی به مقاومت در برابر پیشروی آن است».
هسته نولیبرالیسم متضمن شدتبخشی به فرایندهای کالاییسازی، خصوصیسازی، تفرد و منعطفسازی نیروی کار و تلاش برای کاهش خدمات و قراردادهای اجتماعی، از جمله آموزش، خدمات بهداشتی و درمانی، مقرری بازنشستگی و سایر چترهای حمایتی دولتی است. دولت نولیبرال البته همچنان به سرمایهگذاری در توسعه ظرفیتهای نظامی، جمعآوری اطلاعات، فعالیتهای نظارتی و دادهکاوی نیز ادامه داده است. به همین اعتبار، تبعات نولیبرالیسم بر روی زندگی افراد، خانوارها و اجتماعات، چندجانبه بوده است. در سطحی جهانی، در کنار هرچه بستهترشدن فضاهای دموکراتیک، شاهد افزایش روبهرشد نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی بودهایم؛ چنانکه ثروتمندان از همیشه ثروتمندتر شده و آسیبدیدگان نظام نولیبرال خود را از هرگونه غرامت سیاسی محروم دیدهاند. گذشته از اینها، از آنجایی که شیفتگی نولیبرال در قبال رشد اقتصادی مانعی بر سر راه هرگونه اقدام مؤثر سیاسی در مقابله با روند گرمایش جهانی است، سیاره ما نیز با آشوبی اقلیمی دست به گریبان شده است. همانطور که گفته شد، این اوضاع و احوال با صفآرایی شیوههای تند و تیزی از کشمکش و فعالیت سیاسی از جانب بخشهای گوناگون اجتماع همراه
بوده است. منتقدان و بازندگان نولیبرالیسم، آنانی که از فلاکت حاصل از آن آسیب دیده یا به تنگ آمدهاند، در عرصههای گوناگون، از رسانههای اجتماعی و خیابان گرفته تا اجتماعات و محل کار و چهبسا تحقیقات و پژوهشهای علمی، علیه سیاستهای نولیبرال بسیج شدهاند. در حال حاضر اما هنوز معلوم نیست آیا نولیبرالیسم به پایان خود نزدیک میشود یا خیر؛ چرا که شواهدی از شدتیابی و نقش آن در رشد اقتدارگرایی در دست است، همانطور که برخی شواهد مخالف نیز نشان از آن دارند که نولیبرالیسم بیش از هر زمان دیگری شکننده بوده و به مبارزه فراخوانده شده است.
دومین بعد محوری شناساییشده در این بزنگاه، همگرایی رسانهای است. درست همانطور که بزنگاهها در مقام آن دست فضاهای مسئله مفهومپردازی شدهاند که پیرامون تناقضاتی اساسی ساخت مییابند، همگرایی رسانهای نیز پدیدهای متناقض است که هم مستلزم تقویت نیروهای مسلط است، هم متضمن توسعه، گسترش و بسیج پادنیروهایی تودهای. همگرایی نام مجموعهای کلیدی از فرایندهاست که نقشی اساسی در ظهور یک محیط معاصر و به شدت پیچیده رسانهای ایفا میکنند؛ محیطی که تحولات پرسرعت فناوری، دیجیتالیشدن و اشکال نوینی از تعامل، ارتباط، بسیج و مشارکت مشخصه آن است. همگرایی رسانهای پدیدهای به شدت چندوجهی است که به شیوههایی گوناگون تئوریزه شده است. در این میان، دو بنمایه مرتبط در تحلیلهای پژوهشی بیش از همه مورد تأکید قرار میگیرند: یکی فرایند جاری ادغام (conglomeration) است که منجر به تمرکز هرچه بیشتر قدرت و سرمایه در صنایع رسانهای شده، و دیگری برخورد و تضاد مابین امر «کهنه» و «نو»، در قامت رسانههای دیجیتالیشدهای است که روابط قدرت را بین تولیدکننده و مصرفکننده دگرگون ساخته و به محتوا و گفتمانهای رسانهای اجازه داده تا به شیوههایی
بهشدت پیشبینیناپذیر، پلتفرمهای فناورانه را یکی پس از دیگری پشت سر بگذارند. همانطور که هنری جنکینز مینویسد، همگرایی رسانهای «هم یک فرایند شرکتمحور بالا به پایین است و هم یک فرایند مصرفکنندهمحور پایین به بالا. همگرایی شرکتی همزیست همگرایی تودهای است. شرکتهای رسانهای میآموزند که چگونه جریان محتوای رسانهای را در میان کانالهای پخش سرعت بخشند تا فرصتهای سودآوری و بازارها را بسط و گسترش داده و وفاداری بینندگان را افزایش دهند. مصرفکنندهها نیز میآموزند چگونه از این فناوریهای گوناگون رسانهای برای کنترل هرچه بیشتر جریان رسانهای و تعامل با دیگر مصرفکنندهها بهره ببرند».
بنابراین، همگرایی رسانهای پدیدهای با ابعاد پیچیده فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و فناورانه است که محیط رسانهای معاصر را کاملا متمایز میسازد. رادیو، تلویزیون و روزنامه هنوز که هنوز است پابرجا مانده و حتی در بسیاری جاها در حال رشد و شکوفایی هستند. این روند احتمالا در آیندهای نزدیک نیز همچنان ادامه خواهد داشت. اما چگونگی تولید، پخش، مصرف و حتی به چالش کشیدهشدن محتوای آنان در حال دگرگونی است. به قول دنیل دایان، جامعهشناس فرانسوی، بازنمایی اوضاع و رویدادها، به ندرت همچون محیط رسانهای معاصر، «توأمان در گیرودار این تعداد نسخه متعارض و این شمار از رسانههای رقیب» بوده است. در این بین، «فعالیت نمایشی» تا بدان جا «بدل به یک عرصه منازعه حساسیتبرانگیز جهانی» شده که «آنچه امروز محل مخاطره است، اقتدار و مرجعیت اعطاشده به عمل نمایش است».
رقابت و ازهمگسیختگی دو محور اصلی منظر رسانهای معاصر هستند. «اقتصاد توجه» در رسانه ازهمگسیخته و تقسیمبندی شده، چرا که مخاطبان آن به شکلی روزافزون بین مجموعه روبهرشدی از پلتفرمها پراکنده شدهاند؛ پلتفرمهای در حال گسترشی که هم رسانههای تجاری را شامل میشوند و هم رسانههای پایین به بالا، بدیل و کنشگری که بسیاری از آنها از جنوب جهانی و اجتماعات بومی سرچشمه میگیرند. اگر با خسوس مارتین باربرو، نظریهپرداز اسپانیایی، موافق باشیم، اشکال و فناوریهای جدید رسانهای «به شکل فزایندهای به تصرف گروههایی از بخشهای پایینتر اجتماع درآمدهاند تا امکان «انتقام اجتماعی- فرهنگی» یا برگزاری قسمی «مسابقه برگشت اجتماعی-فرهنگی» را فراهم آورند که مترصد ساخت یک ضدهژمونی در سرتاسر جهان است». این اشکال و فناوریهای جدید رسانهای شامل تولیدات تلویزیونی و ویدئویی بومی، ایستگاههای رادیویی و تلویزیونی اشتراکی و اینترنتی، کانالهای یوتیوب و ویمیو و اطلاعات جغرافیایی داوطلبانه میشوند. دینامیسم این منظر پیچیده رسانهای اما چالشی مهم پیشروی هرگونه پژوهش در باب همگرایی رسانهای است، زیرا مرز بین مصرف و تولید را به شکلی بیسابقه
مخدوش میکند. در این میان، شهروندان، فعالان و جمعیتهای به حاشیه راندهشده با هدف مداخله و به چالش کشیدن راهبرد و دستورکارهای نولیبرال، سواد رسانهای و کنشهای مشارکتی جدیدی به وجود آورده و شیوههایی نوین از بیان و ارتباط را ابداع کردهاند. برای مثال، «تولید/مصرفکننده»های رسانهای برای واکنش نسبت به رویدادهای سیاسی و پاسخگویی به سیاستهای دولتی، ابتکارات شرکتی و محتوای رسانههای جریان اصلی، دست به دامان توییتر، فیسبوک، یوتیوب، بلاگها، تالارهای گفتوگوی اینترنتی و اطلاعات جغرافیایی جمعآوریشده از کاربران داوطلب شدهاند. در بسیاری موارد، نهادهای دولتی، شرکتها و رسانههای تجاری وادار میشوند به هر طریقی شده به این کنشهای مردمی پاسخ دهند.
بدین ترتیب، امروزه تجربه زیسته جمعیت بزرگی، به شکل بیوقفه و پایدار، «به میانجی رسانههای فراگیر و همهجاحاضر چارچوببندی شده، تخفیف یافته و بیواسطه شده است». تولید/مصرفکنندههای معاصر بین پلتفرمهای متعدد در رفتوآمدند و با صفی متنوع از انواع محتواهای رسانهای سر و کله میزنند. به همین اعتبار، شهروندی معاصر نوعی ماهیت «پایشی» یافته، تا بدانجا که شهروندبودن مستلزم «وارسی انواع و اقسام اخبار و منابع اطلاعاتی - از روزنامه و مجله و برنامههای تلویزیونی گرفته تا شبکههای اجتماعی آنلاین و آفلاین و غیر آن» است. همان شخصی که از توییتر برای اعلام فراخوان یک راهپیمایی ضدریاضتی استفاده میکند و بیننده پر و پا قرص برنامه «Democracy Now» است، شاید مرتبا فیلمهای هالیوودی، رئالیتی شوهای تلویزیونی، سریالهای آبکی و شبکه سیانان را هم تماشا کند. در چنین زمانهای که اشباعشدگی حیات فرهنگیمان توسط محتواهای رسانهای به شدت رو به افزایش است، تمرکز اصلی تحلیلگران باید معطوف به «محیط کلی محتوایی، چگونگی عملکرد آن و چانهزنی مخاطبان» باشد.
اگرچه دینامیسم همگرایی رسانهای مجموعه قدرتمندی از ابزارهای جدید را در اختیار شهروندان قرار میدهد، به هر روی موانعی جدی نیز پیشروی تحقق هرگونه تغییر معنادار سیاسی و اجتماعی عَلم میکند. در همین راستا، شناسایی همگرایی و همدستی فضایی و زمانی مابین فرایندهای «شرکتمحور» یا «بالا به پایین» با امور «کاربرمحور» یا «پایین به بالا» بسیار حائز اهمیت است. فعالیتهای مشارکتجویانه رسانهای ما، در چارچوب آنچه مارک اندریویچ، نظریهپرداز مطالعات رسانه، «حصارکشی دیجیتال» میخواند، به دست دولتها و شرکتها و در قالب «کلانداده» تصاحب میشوند تا برای پیشبرد دستورکارهای نولیبرال مورد بهرهبرداری قرار گیرند. در حالیکه شرکتها تشنه ثبت هرچه دقیقتر پروفایلها و ترجیحات مصرفی کاربران از طریق دادهکاوی تمامعیار رسانههای اجتماعی هستند، نهادهایی چون آژانس امنیت ملی آمریکا (NSA) نیز فعالان شهروندی را مجرم قلمداد کرده و آنان را در معرض شدیدترین و گستردهترین نظارتها قرار میدهند. بنابراین، با وجود آنکه اینترنت دسترسی ما را به حجمی از اطلاعات و اشکالی از ارتباط ممکن ساخته که پیشتر غیرقابل تصور بود، اما در عین حال ما را
بیپناه در معرض آن قسم کنترل الگوریتمی هم قرار داده که از جانب نیروهایی در خدمت تحلیل پیشگیرانه، کالاییسازی و امنیتیسازی اعمال میشوند. همانطور که کریستین فوکس، جامعهشناس اتریشی مینویسد، کاربران وب نسل ۲.۰، «تولیدکنندگان اطلاعات (کاربر/تولیدکننده یا تولید/مصرفکننده) هستند، اما همین فعالیت خلاقانه ارتباطی محملی برای زمامداران قدرت انضباطی است تا بینشی دقیق نسبت به زندگی، راز و رمزها و ترجیحات مصرفی کاربرانشان به دست آورند». در واقع، اعمال مشارکتجویانه کاربران رسانهای گاه درست بر همان نوع از کنترل انضباطی و امنیتی منطبق میشود که اندریویچ از آن به نظارت «نظیر به نظیر» یا «جانبی» یاد میکند.
پیچیدگیهای لحظه کنونی را شاید بتوان در تلاش نیک کولدری، جامعهشناس فرهنگی، برای واسازی آن چیزی به چنگ آورد که او «اسطوره ما» میخواند: اسطورهای نوظهور از «جمعبودگی طبیعی» آنلاین که ضمانت میکند «این همان جایی است که ما اکنون گرد هم میآییم». در نقطه مقابل این اسطوره، کولدری بر اهمیت یادآوری این نکته تأکید دارد که هرچند اسطوره مدعی است این «ما» از مدتها پیش حضور داشته، اما صورتبندی جدید اینچنینی از «ما» خود ساخته همان پلتفرمهایی است که به سمتشان کشیده شدهایم. به باور کولدری، این پلتفرمها در حال حاضر فعالانه دست به کار تأسیس دوباره روابط اجتماعی به واسطه رهگیری سریالی و منفعتمحور کاربران در حین «عبور و مرور آنان از منظرهای رسانهای مختلف» هستند. به همین اعتبار، «ما باید محتاط باشیم وقتی میبینیم مهمترین لحظههای گرد هم آمدنمان به نظر در تصرف کارهای انجامشده در پلتفرمهای آنلاینی است که ارزش اقتصادیشان مبتنی بر تولید درست همین انگاره از جمعبودگی طبیعی است».
از طرف دیگر، ترس و اضطراب عمیق دولت نظارتی نولیبرال در مواجهه با تهدیدهای برآمده از «قدرت تخیل، دگراندیشی و اراده به پاسخگوساختن قدرت»، میل آن را به توسعه تکنیکهای چیرهدستانه پروفایلسازی آماری افزایش داده است؛ تکنیکهایی که میتوانند شناسایی پیشدستانه فعالان و تمامی آنانی را تسهیل سازد که تهدیدی برای نظم اجتماعی تلقی میشوند. آنطور که جان فیسک، پژوهشگر حوزه رسانه ادعا میکند، «وظیفه نظارت همانا حفاظت از امر بهنجار بهواسطه منضبطسازی آن چیزی است که نابهنجار شده»، خاصه دگراندیشها یا دیگری نژادیشده (racialized). از همین روست که ترس و اضطراب دولت امنیتی نولیبرال انگیزهای برای بازداشت و شیطانی جلوهدادن آن کسانی است که همچون چلسی مانینگ، جولیان آسانژ، ادوارد اسنودن و برت براون، عملکرد دم و دستگاه نظارتی را به چالش کشیده، مختل ساخته یا به خطر انداختهاند. در شرایطی که پاسخ سهمگین دولت به کنشهای این دست مخالفان به ظاهر حکایت از آغاز دور مخوف و تازهای از تمامیتطلبی نولیبرال دارد، باید به یاد داشته باشیم که نمونههای تاریخی و معاصر متعددی از ترور نژادی، نظارت ظالمانه و مجرمانگاری دگراندیشان به
پشتوانه دولت در دست است؛ از جمله شیلی در دوران استبداد پینوشه، گواتمالا در دهه ۱۹۸۰ (هنگامی که هر سرخپوست مایایی از منظر دولت یک جنگجوی چریک بود)، ایالات متحده در دوره مبارزات حقوق شهروندی سیاهپوستان و نیوزیلند در دورههای استعمار و پسااستعمار که همگی ذیل آنچه فرانتس فانون «حوزههای نخست» میخواند، قابل ردیابیاند. در این بین، زاپاتیستاها نیز به راستی طی دو دهه گذشته مفری از نظارت و آزار و اذیت دائمی دولت مکزیک نداشته و در وهله اول به لطف ابراز همبستگی جهانی در فضای آنلاین، به مثابه نمونهای از نظارت متقابل علیه دولت امنیتی بوده که توانستهاند از سرکوب و نابودی کامل بگریزند. با این اوصاف، دامنه بسط و گسترش (از لحاظ نژادی نامتوازن) پایش دیجیتال در پهنه جامعه نولیبرال به شدت چشمگیر است؛ چنانکه دولتها، شرکتها، سازمانهای چندجانبه و حتی دانشگاهها نیز بدون در نظر گرفتن محدودیتها و پیامدهای جدی آن، عجولانه به صف هواداران «کلانداده» و پدیدههایی چون «شهرهای هوشمند» پیوستهاند و به همین اعتبار، گریز از نظامهای فراگیر نظارتی را تقریبا برای همه غیرممکن ساختهاند.
با این همه، تحلیل درگیری رسانهای شهروندان با فرایندهای نولیبرال پرده از آن دست کشمکشها و منازعات گفتمانی برمیدارد که پیرامون مسئله آینده سیاسی مشترک ما شکل و بالا گرفته است. اگر بخواهیم در سطح جنبشهای اجتماعی تحولگرا صحبت کنیم، دهههای اخیر عرصه «احیای سازماندهی غیرمتمرکز و شبکهای و نگرشهای آرمانگرایانه در باب خودآیینی و پادقدرت تودهای» بر مبنای «خیالات و اشکال شبکهای نوظهور بوده است که با رشد فناوریهای نوین دیجیتال در دسترس قرار گرفتهاند». در سطحی معمولی و متعارفتر هم با شرکتهای متعددی طرفیم که ناچارند حسابهای توییتر خود را شبانهروز پایش کنند، چراکه تلاشهایشان برای بهرهگیری از رسانههای اجتماعی در راستای منافع شرکتی یا با خرابکاری مواجه میشود یا گاه و بیگاه نتیجه عکس میدهد. ظرفیت اعمال قدرت شرکتهای خصوصی در فضای شبکهای به شدت منوط به شکل و صورتبندی آن قسم تعامل گفتمانی است که حول کاربستهای شرکتی و فیگورها، متنها و رویدادهای رسانهای شکل میگیرد؛ مجموعهای از عوامل که بر عرصه عامتر همگرایی رسانهای خودنمایی میکنند. پیکارهایی را که در پی میآیند میتوان به تبعیت از واژگان
گرامشی، زدوخوردهایی در بطن جنگهای جاری مواضع دانست که پیروزی هیچکدام از طرفین را تضمین نمیکند. در ادامه، برای ترسیم بهتر انواع پیکارهایی که امروزه در جریان است، مفصلبندی، واسازی، بازمفصلبندی و به چالش کشیدهشدن دستورکار ریاضتی در بریتانیا را مورد بحث قرار میدهیم که به اشکال، محتواها و پلتفرمهای رسانهای گوناگونی سرریز کرد؛ از رسانههای «قدیمی» چون روزنامهها تا اشکال جدیدتری مانند رئالیتی شوهای تلویزیونی[1] و رسانههای اجتماعی.
«هرزهنگاری فقر» و عقل سلیم نولیبرال
در بریتانیا، برنامههای ریاضتی نولیبرال و مشخصا سختگیرانهای از سوی ائتلاف محافظهکاران و لیبرالدموکراتها که در سال ۲۰۱۰ بر مسند قدرت نشستند، اجرائی شد. نابرابری بیوقفه افزایش یافت، ثروتمندان از همیشه ثروتمندتر شدند و شرکتها خود را نشسته بر کوهی از سرمایه راکد یافتند که پیشبینی میشد تا ماه جولای ۲۰۱۲ بالغ بر ۷۵۰ میلیارد پوند شود. شرکتهای بزرگ چندملیتی از جمله آمازون، استارباکس، وودافون و گوگل ملزم به پرداخت مالیاتهایی حداقلی در قبال سودهای سرسامآورشان شدند. دولت نیز وقتی شعبه سوئیس بانک «HSBC» به صاحبان حساب بریتانیایی اجازه داد پولهای خود را مخفی کرده و از مالیات بر درآمد فرار کنند، خود را به ندیدن زد. با اینحال، همین دولت هزینهکردهای رفاهی را به شکل وحشیانهای مورد تاخت و تاز قرار داد، کمکهزینههای پرداختی به فقیرترین و آسیبپذیرترین بخشهای جامعه را به شدت کم کرد و در عوض محرومیتهای تنبیهی سنگینی بر آنان اعمال کرد. در شرایطی که نگرانیهای گستردهای درباره نظارت دولت بر تمامی ارتباطات خصوصی وجود داشت، دریافتکنندگان کمکهزینههای دولتی در معرض اشکال تحقیرآمیزی از نظارت قرار گرفتند که
تهدیدی برای سلامت و عزت نفس فرد بود. پیامد این اقدامات بسیار وخیم بود. در حالیکه ثروت ثروتمندترین خانوادهها طی فقط پنج سال دو برابر شده، نیم میلیون کودک از دسترسی به حداقل تغذیه مورد نیاز محروم شدهاند. افزون بر این، نرخ خودکشی نیز رو به افزایش بوده و به خصوص در بین افرادی که وزارت کار و امور بازنشستگی آنان را از دریافت کمکهزینه محروم کرده، به شدت بالا رفته است. فرایند نولیبرالسازی تا همینجا نیز به میانجی آن قسم راهبردهای گفتمانی به رهبری دولت پیش رفته که قربانیان سیاستهای نولیبرال را مقصر دانسته و مجازات میکند؛ گویی این قربانیان خود مسئول فلاکتی هستند که توسط سیاستهای نولیبرالی بر آنان تحمیل شده است. سال ۲۰۱۰، دیوید کامرون، نخستوزیر (اسبق) بریتانیا، طی یک سخنرانی از کارگران سختکوش و کمدرآمد خواست تا به جای فوق ثروتمندان، علیه بیکاران نالایق بهپا خیزند:
«وقتی به سختی کار میکنید، اما هنوز گاهی اوقات به دلیل سختی روزگار به آنچه میخواهید نمیرسید، دیوانهکننده است که بدانید برخی مردم میتوانند کار کنند، اما نمیخواهند. خودتان میدانید از چه کسانی صحبت میکنم. وقتی در مسیر رفتن به کار، خیابانها را زیر پا میگذارید، پردههای خانه این افراد را کشیده میبینید. میدانید میتوانستهاند کار کنند، اما تصمیم گرفتهاند کار نکنند. زجرآورتر این واقعیت است که آنان به ظاهر در این اوضاع و احوال قسر در رفتهاند».
چنین گفتمانهایی در طیف گستردهای از رسانهها انعکاس داشته است. روزنامههای دست راستی چون سان و دیلیمیل که هر دو در مالکیت متنفذین رسانهای حامی سیاستهای ریاضتی هستند، مقالات هشداردهنده بسیاری منتشر کردهاند که برای مثال صدها هزار اعانهگیر بریتانیایی را مسئول خالیکردن جیب خوانندگان سختکوش خود میدانند؛ مقالاتی که برگردان محلی مشخصی از دستورکار ریاضتی دولت را عرضه و تقویت کرده و منشأ بسط و نشر هرچه بیشتر آن به یک عقل سلیم متعارف بودهاند. همانطور که استوارت هال بارها تأکید داشته، پیکار بر سر عقل سلیم در بطن یک صورتبندی اجتماعی، مؤلفهای کلیدی در فرایندهای هژمونیشدن و ضد آن، و طبعا، هدف و مقصودی مهم در پس تحلیل همآیندی است.
طی سالهای اخیر، دریافتکنندگان مزایا و کمکهزینههای دولتی کانون توجه تعدادی از رئالیتی شوهای تلویزیونی هم بودهاند که برخی به آنان لقب «هرزهنگاری فقر» دادهاند. در این میان، ایموگن تایلر، جامعهشناس انگلیسی، «روشی فیگوراتیو» را مطرح ساخته که به دنبال ردیابی چرایی «ساخت و تکرار فیگورهای خفتبار در عرصههای متعدد و گوناگون - از فرهنگ عامه، رسانههای خبری و اسناد دولتی گرفته تا رتوریک سیاسی و گفتمانهای آکادمیک - و همچنین طیفی از فضاهای اجتماعی از جمله در فضای کنشهای ارتباطی روزمره» است. همین «روش فیگوراتیو» تایلر در «اثبات شیوههای بهرهبرداری از فیگورهای خفتبار ملی در جهت تحریک و مشروعیتبخشی به اقدامات سختگیرانه اقتصادی و واکنشهای تنبیهی دولتی» مؤثر واقع شده است. چنین رویکردی توجه ما را به تکرار و جابهجایی فیگور «اعانهگیر تنبل» در میان طیفی از عرصههای گفتمانی، از پارلمان تا رسانههای عامهپسند، جلب کرده و به ما امکان میدهد تا آن دست فرایندهای خفتباری را نامگذاری کنیم که فیگورهایی اینچنینی را به «رسانای ایدئولوژیک حکمرانی نولیبرال» بدل میسازند؛ فیگورهایی از «هرزهنگاری فقر» که در قبال
«فروپاشی اجتماعی حاصل از مقرراتزدایی بازار و کاهش هزینههای رفاهی»، بدل به «سپر بلایی نمادین و مادی» شده و برای آن پادرمیانی میکند. به همین اعتبار، برنامههای معطوف به «هرزهنگاری فقر» نظارت نولیبرال را به قلمرو فیگور خفتبار «فقیر نالایق» نیز بسط و گسترش میدهند؛ فیگوری که رؤیتپذیری و نابهنجاری آن در مقام «عواملی تکوینی» به کار بهنجارسازی شهروند/مصرفکنندهای مشروع میآید.
به این طریق، نظارت نولیبرال نقشی سازنده در شکلگیری عقل سلیم نولیبرال ایفا میکند؛ عقل سلیمی که به باور استوارت هال و الن اوشی، به جای آنکه چیزی ثابت و یکپارچه باشد، خود «عرصه پیکاری سیاسی» است. گذشته از اینها، هال و اوشی بر ضرورت به رسمیت شناختن آن قسم «ابعاد عاطفی» تأکید دارند که در وضعیت «دخیل بوده و بنیان و شالوده عقل سلیم را تشکیل میدهند». آنان به همین اعتبار، شواهدی از «نارضایتی فردی» و همچنین «نشانههایی بسیار از مقاومت» را دور تا دورمان شناسایی میکنند. از جمله در تحلیلی که پیرامون واکنشها نسبت به گزارش روزنامه سان درباره کاهش پیشنهادی مزایا و کمکهزینهها منتشر شده، مینویسند: «در حالیکه گفتمان نولیبرال به شکل فزایندهای هژمونیک بوده و دستور کار مباحثات را خود تعیین میکند، هنوز هم پای جریانهایی عاطفی و عقلانی در میان است که همدلی با دیگران، تمایل به همکاری در عوض رقابت یا احساس ناعدالتی نمونههایی از آن هستند».
این مورد و نمونههای بسیار دیگری از کاربرد رسانه در دورکردن فقرای بدنامشده از کانون رؤیتپذیری، نشانگر راهبردی کلیدی در پیکار با نولیبرالیسم است: وارونسازی روابط نظارتی اعمالشده بهواسطه هرزهنگاری فقر. به قول فیسک، «نظارت متقابل شاید بیواسطهترین ابزار دم دست برای مقاومت در یک جامعه نظارتی باشد». اهمیت نظارت متقابل برآمده از توانایی آن در به چالش کشیدن امر «مدیریت رؤیت» است. به تبع آن، نظارت متقابل میتواند شیوهای بالقوه مؤثر از مداخله در صورتبندی عقل سلیم حول اولویتها و دستور کار نولیبرال باشد. برنامهسازی واقعیتگرایی که با دقت، افراطگرایی (از همه نوع آن) را در زندگی مرفهان و نازپروردهها وارسی کرده و منطق و گفتمان اقتصاد تراوشی را مورد پرسش قرار میدهد، در راستای نظارت متقابل و ساخت دانشهایی متقابل عمل میکند. به همین دلیل است که سازمانهایی مردمی چون «UK Uncut» از رسانههای ارتباطی برای پخش و انتشار محتواهایی استفاده میکنند که هزینه فرار مالیاتی ثروتمندان بر عموم مردم را پایش کرده و نمایش میدهند. برای مثال، همانطور که در یکی از تويیتهای این سازمان نشان داده شده، اگرچه کلاهبرداری در
استفاده از مزایا و کمکهزینههای دولتی میتواند سالانه ۱.۲ میلیارد پوند هزینه روی دست بریتانیاییها بگذارد، اما بنا بر برخی برآوردها، خسارت عمومی ناشی از عدم جمعآوری و فرار مالیاتی سالانه بالغ بر ۱۲۰ میلیارد پوند میشود. این وارونسازی رؤیت که یکدرصدیها را نشانه رفته، از نو و در نسبت با نابرابریهای اقتصادی روبهگسترش در عصر ریاضتی، به ریشههای در حال رشد آنچه گرامشی «عقل تمییز» میخواند، جان بخشیده است.
رسانههای ارتباطی با رؤیتپذیر کردن اعمال و کردار یکدرصدیها، این واقعیت را در معرض دید و آگاهی عموم قرار داده که پیامد عمده ریاضت اقتصادی، نه کاهش کسری بودجه دولتی، بلکه تجمیع هرچه بیشتر ثروت در چنگال ثروتمندان فعلی است.
تأسیس عقل سلیم نولیبرال و هژمونیک در مقام یک محصول ثابت و نهایی به هیچ عنوان اجتنابناپذیر نیست. در عوض، هژمونیشدن فرایندی آکنده از بیثباتی و پیشامد است؛ جنگ مواضعی است که پیوسته جریان دارد.
در شرایطی که میتوان «هرزهنگاری فقر» را نمونهای از «نظارت جانبی» مد نظر اندریویچ تعبیر کرد، سپهر همگرای رسانهای در عین حال هم دستبهکار تسهیل در اعمال اشکال جدیدی از میانجیگری و کنترل انضباطی دیجیتال است، هم مشغول گشایش فرصتهای جدیدی برای وارونسازی نظارت، تأسیس ارتباطات راهبردی جدید، انتشار گفتمانهای متقابل و واسازی و مفصلبندی دوباره گفتمانهای موجود؛ به گونهای که کمکحال تشکیل و توسعه صورتبندیهایی بدیل از عقل سلیم باشد. از طرف دیگر، اگرچه گفتمانهای نولیبرال در پی تولید و اشاعه فیگور خفتبار «فقیر نالایق» به مثابه بخشی از راهبرد کلی بهنجارسازی «مصرفکننده مشروع» هستند، اما برخی مخاطبان رسانهای با آغوش باز به استقبال آنانی میروند که هدف بدنامسازی نولیبرالها قرار گرفتهاند. این در حالی است که بخش بزرگی از باقی مخاطبان نیز در بازپرسی متقابل یکدرصدیها و به پرسشکشیدن ترفندهای تراوشی آنان مشارکت میکنند. آنچه مسلم است، مخالفان نولیبرالیسم باید ناپایداریها و تناقضهایی را که در بزنگاه کنونی فعال شدهاند به مثابه فرصتی برای مشارکت در تولید قسمی تخیل اجتماعی شناسایی کنند؛ تخیلی مستعد به تصویر
کشیدن مهار «بازار در ید نیازهای مردم، و نه بازاری که شیوه و چگونگی زندگیمان را بر ما تحمیل کند».
منبع:
فصل پانزدهم کتاب «راهنمای نولیبرالیسم»، انتشارات راتلج
* استاد مطالعات فرهنگی و جغرافیای انسانی و دبیر آکادمی توسعه جهانی در دانشگاه ادینبورگ
** دانشیار و پژوهشگر مطالعات رسانه در دانشگاه ویسکانسین
پینوشت:
[1] «رئالیتی شوهای تلویزیونی» یا تلویزیون واقعنما (reality TV) نوعی برنامه زنده تلویزیونی است که در آن بخشهایی از زندگی آدمهای واقعی دنبال میشود. این شکل از برنامههای تلویزیونی از سال ۲۰۰۰ در تلویزیونهای آمریکا و سپس در سایر کشورهای جهان رواج یافت. در این برنامهها بهجای هنرپیشههای حرفهای مردم عادی، دانشجویان، محققان جوان، اعضای یک خانواده یا گروههای دوستی حاضر میشوند و در موقعیتهایی تجربهنشده قرار میگیرند و فعالیت و عکسالعمل واقعی آنان در این موقعیتها ثبت و به تصویر کشیده میشود.
زمینهیابی بزنگاه نولیبرال
دو دهه پیش، مدتها قبل از ابداع فیسبوک، توییتر و یوتیوب، جنگل لاکاندون واقع در ایالت جنوبی چیاپاس مکزیک سرمنشأ یک نقد رسانهایشده برنده و بهشدت اغواکننده در قبال نولیبرالیسم بود که سرتاسر جهان را درنوردید. مردم بومی ساکن آن منطقه که خود را زاپاتیستا مینامیدند، دیگر تاب تحمل آن دست سیاستهایی را نداشتند که آنان را به یک وضعیت بیثباتی (precarity) دائمی محکوم کرده بود. از اینرو، در اول ژانویه ۱۹۹۴، روزی که بنا بود پیمان تجارت آزاد آمریکای شمالی (NAFTA) اجرائی شود، حضور رسانههای جهانی در مکزیک را غنیمت شمرده و نمایش رسانهای بدیل خود را به صحنه آوردند تا فضایی برای مفصلبندی و بیان صریح جنبش مقاومت و مطالباتشان ایجاد کنند. به لطف فناوریهای نوین رسانهای، و بهخصوص ارتباطات اینترنتی به سرعت روبهگسترش، ایدههای زاپاتیستاها فراگیر شد و نه فقط در بین سایر گروههای بومی، بلکه در بین تمامی اقشار مردم در مکزیک و دیگر نقاط جهان بازتاب یافت؛ از دانشجویان، مدافعان محیط زیست، کشاورزان و خانوادههای طبقه متوسط گرفته تا فمینیستها، زاغهنشینها و هر آن کس که به سیاقی مشابه، طردشدگی اجتماعی و عدم امنیت اقتصادی
ممیزه زندگیشان بود. جنبش زاپاتیستا اگرچه ریشه در واقعیتهای روزمره جنوب مکزیک داشت، اما در خدمت و برگرفته از روند توسعه یک گفتمان متقابل جهانی در چالش با نولیبرالیسم بود. زاپاتیستاها با پیوند خلاقانه و مفصلبندی دوباره سنت انقلابی آمریکای لاتین، مارکسیسم-لنینیسم و جهانبینی مایایی، مجموعهای از منابع گفتمانی کمکحال آنانی را فراهم آوردند که اگرچه واقعیتهای محلیشان با ساکنان چیاپاس متفاوت بود، اما رودرروی بسیاری از همان نیروهای مخرب جهانی ایستاده بودند. با تمام این اوصاف، دو دههای که از ظهور شورش زاپاتیستا میگذرد، صحنه رشد و گسترش هرچه بیشتر پلتفرمهای رسانهای و فناوریهای جدید، و صد البته تکثیر و شدتگیری کشمکشها بر سر نولیبرالیسم بوده است.
با نظر به آنچه گفته شد، در ادامه به دنبال آنیم تا با در پیش گرفتن قسمی تحلیل همآیندی (conjunctural)، یعنی شیوهای از «زمینهگرایی رادیکال» در بطن مطالعات فرهنگی که «بزنگاهها» را در مقام «فضاهای مسئله» فرض میکند، وضعیت کنونی را تبیین کنیم؛ بزنگاههایی که تبیین آنان میتواند «درک عمومی درستی از حادثبودن امر واقع» به دست دهد. در ابتدا دو پدیده کلیدی را شناسایی میکنیم که از منظر ما نقشی محوری در بزنگاه کنونی ایفا میکنند. اولی همانچیزی است که ما به عنوان نولیبرالیسم یا فرایندهای نولیبرالسازی تعریف میکنیم: مجموعهای از گفتمانها، عقلانیتهای سیاسی، صورتبندیهای عقل سلیم، تجویزهای سیاسی و کاربستهای اقتصادی که در دهه ۱۹۸۰ با پشتیبانی گسترده شرکتهای چندملیتی، نهادهای مالی بینالمللی و سیاستمداران، پژوهشگران و مفسران رسانهای دست راستی بالیدن گرفت. نولیبرالیسم از بسیاری جهات یک مفهوم نارساست. به نوشته استوارت هال، نظریهپرداز فرهنگی انگلیسی، «منتقدان بر این باورند که واژه نولیبرالیسم، مفاهیم و سویههای گوناگون را بیش از آن یک کاسه کرده که استحقاق هویتی یکه داشته باشد؛ فروکاهنده است و در این راه،
توجه به پیچیدگیهای درونی و خصایص جغرافیایی-تاریخی را قربانی میکند. من با این نقد همدلم. اما فکر میکنم ویژگیهای مشترک موجود هم کفایت میکنند تا یک هویت مفهومی موقت به آن اطلاق کنیم؛ مشروط به آنکه این هویت را به مثابه یک تقریب اولیه در نظر بگیریم... من همچنین بر این باورم که نامگذاری نولیبرالیسم از لحاظ سیاسی لازمه استحکام، محتوا و کانونبخشی به مقاومت در برابر پیشروی آن است».
هسته نولیبرالیسم متضمن شدتبخشی به فرایندهای کالاییسازی، خصوصیسازی، تفرد و منعطفسازی نیروی کار و تلاش برای کاهش خدمات و قراردادهای اجتماعی، از جمله آموزش، خدمات بهداشتی و درمانی، مقرری بازنشستگی و سایر چترهای حمایتی دولتی است. دولت نولیبرال البته همچنان به سرمایهگذاری در توسعه ظرفیتهای نظامی، جمعآوری اطلاعات، فعالیتهای نظارتی و دادهکاوی نیز ادامه داده است. به همین اعتبار، تبعات نولیبرالیسم بر روی زندگی افراد، خانوارها و اجتماعات، چندجانبه بوده است. در سطحی جهانی، در کنار هرچه بستهترشدن فضاهای دموکراتیک، شاهد افزایش روبهرشد نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی بودهایم؛ چنانکه ثروتمندان از همیشه ثروتمندتر شده و آسیبدیدگان نظام نولیبرال خود را از هرگونه غرامت سیاسی محروم دیدهاند. گذشته از اینها، از آنجایی که شیفتگی نولیبرال در قبال رشد اقتصادی مانعی بر سر راه هرگونه اقدام مؤثر سیاسی در مقابله با روند گرمایش جهانی است، سیاره ما نیز با آشوبی اقلیمی دست به گریبان شده است. همانطور که گفته شد، این اوضاع و احوال با صفآرایی شیوههای تند و تیزی از کشمکش و فعالیت سیاسی از جانب بخشهای گوناگون اجتماع همراه
بوده است. منتقدان و بازندگان نولیبرالیسم، آنانی که از فلاکت حاصل از آن آسیب دیده یا به تنگ آمدهاند، در عرصههای گوناگون، از رسانههای اجتماعی و خیابان گرفته تا اجتماعات و محل کار و چهبسا تحقیقات و پژوهشهای علمی، علیه سیاستهای نولیبرال بسیج شدهاند. در حال حاضر اما هنوز معلوم نیست آیا نولیبرالیسم به پایان خود نزدیک میشود یا خیر؛ چرا که شواهدی از شدتیابی و نقش آن در رشد اقتدارگرایی در دست است، همانطور که برخی شواهد مخالف نیز نشان از آن دارند که نولیبرالیسم بیش از هر زمان دیگری شکننده بوده و به مبارزه فراخوانده شده است.
دومین بعد محوری شناساییشده در این بزنگاه، همگرایی رسانهای است. درست همانطور که بزنگاهها در مقام آن دست فضاهای مسئله مفهومپردازی شدهاند که پیرامون تناقضاتی اساسی ساخت مییابند، همگرایی رسانهای نیز پدیدهای متناقض است که هم مستلزم تقویت نیروهای مسلط است، هم متضمن توسعه، گسترش و بسیج پادنیروهایی تودهای. همگرایی نام مجموعهای کلیدی از فرایندهاست که نقشی اساسی در ظهور یک محیط معاصر و به شدت پیچیده رسانهای ایفا میکنند؛ محیطی که تحولات پرسرعت فناوری، دیجیتالیشدن و اشکال نوینی از تعامل، ارتباط، بسیج و مشارکت مشخصه آن است. همگرایی رسانهای پدیدهای به شدت چندوجهی است که به شیوههایی گوناگون تئوریزه شده است. در این میان، دو بنمایه مرتبط در تحلیلهای پژوهشی بیش از همه مورد تأکید قرار میگیرند: یکی فرایند جاری ادغام (conglomeration) است که منجر به تمرکز هرچه بیشتر قدرت و سرمایه در صنایع رسانهای شده، و دیگری برخورد و تضاد مابین امر «کهنه» و «نو»، در قامت رسانههای دیجیتالیشدهای است که روابط قدرت را بین تولیدکننده و مصرفکننده دگرگون ساخته و به محتوا و گفتمانهای رسانهای اجازه داده تا به شیوههایی
بهشدت پیشبینیناپذیر، پلتفرمهای فناورانه را یکی پس از دیگری پشت سر بگذارند. همانطور که هنری جنکینز مینویسد، همگرایی رسانهای «هم یک فرایند شرکتمحور بالا به پایین است و هم یک فرایند مصرفکنندهمحور پایین به بالا. همگرایی شرکتی همزیست همگرایی تودهای است. شرکتهای رسانهای میآموزند که چگونه جریان محتوای رسانهای را در میان کانالهای پخش سرعت بخشند تا فرصتهای سودآوری و بازارها را بسط و گسترش داده و وفاداری بینندگان را افزایش دهند. مصرفکنندهها نیز میآموزند چگونه از این فناوریهای گوناگون رسانهای برای کنترل هرچه بیشتر جریان رسانهای و تعامل با دیگر مصرفکنندهها بهره ببرند».
بنابراین، همگرایی رسانهای پدیدهای با ابعاد پیچیده فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و فناورانه است که محیط رسانهای معاصر را کاملا متمایز میسازد. رادیو، تلویزیون و روزنامه هنوز که هنوز است پابرجا مانده و حتی در بسیاری جاها در حال رشد و شکوفایی هستند. این روند احتمالا در آیندهای نزدیک نیز همچنان ادامه خواهد داشت. اما چگونگی تولید، پخش، مصرف و حتی به چالش کشیدهشدن محتوای آنان در حال دگرگونی است. به قول دنیل دایان، جامعهشناس فرانسوی، بازنمایی اوضاع و رویدادها، به ندرت همچون محیط رسانهای معاصر، «توأمان در گیرودار این تعداد نسخه متعارض و این شمار از رسانههای رقیب» بوده است. در این بین، «فعالیت نمایشی» تا بدان جا «بدل به یک عرصه منازعه حساسیتبرانگیز جهانی» شده که «آنچه امروز محل مخاطره است، اقتدار و مرجعیت اعطاشده به عمل نمایش است».
رقابت و ازهمگسیختگی دو محور اصلی منظر رسانهای معاصر هستند. «اقتصاد توجه» در رسانه ازهمگسیخته و تقسیمبندی شده، چرا که مخاطبان آن به شکلی روزافزون بین مجموعه روبهرشدی از پلتفرمها پراکنده شدهاند؛ پلتفرمهای در حال گسترشی که هم رسانههای تجاری را شامل میشوند و هم رسانههای پایین به بالا، بدیل و کنشگری که بسیاری از آنها از جنوب جهانی و اجتماعات بومی سرچشمه میگیرند. اگر با خسوس مارتین باربرو، نظریهپرداز اسپانیایی، موافق باشیم، اشکال و فناوریهای جدید رسانهای «به شکل فزایندهای به تصرف گروههایی از بخشهای پایینتر اجتماع درآمدهاند تا امکان «انتقام اجتماعی- فرهنگی» یا برگزاری قسمی «مسابقه برگشت اجتماعی-فرهنگی» را فراهم آورند که مترصد ساخت یک ضدهژمونی در سرتاسر جهان است». این اشکال و فناوریهای جدید رسانهای شامل تولیدات تلویزیونی و ویدئویی بومی، ایستگاههای رادیویی و تلویزیونی اشتراکی و اینترنتی، کانالهای یوتیوب و ویمیو و اطلاعات جغرافیایی داوطلبانه میشوند. دینامیسم این منظر پیچیده رسانهای اما چالشی مهم پیشروی هرگونه پژوهش در باب همگرایی رسانهای است، زیرا مرز بین مصرف و تولید را به شکلی بیسابقه
مخدوش میکند. در این میان، شهروندان، فعالان و جمعیتهای به حاشیه راندهشده با هدف مداخله و به چالش کشیدن راهبرد و دستورکارهای نولیبرال، سواد رسانهای و کنشهای مشارکتی جدیدی به وجود آورده و شیوههایی نوین از بیان و ارتباط را ابداع کردهاند. برای مثال، «تولید/مصرفکننده»های رسانهای برای واکنش نسبت به رویدادهای سیاسی و پاسخگویی به سیاستهای دولتی، ابتکارات شرکتی و محتوای رسانههای جریان اصلی، دست به دامان توییتر، فیسبوک، یوتیوب، بلاگها، تالارهای گفتوگوی اینترنتی و اطلاعات جغرافیایی جمعآوریشده از کاربران داوطلب شدهاند. در بسیاری موارد، نهادهای دولتی، شرکتها و رسانههای تجاری وادار میشوند به هر طریقی شده به این کنشهای مردمی پاسخ دهند.
بدین ترتیب، امروزه تجربه زیسته جمعیت بزرگی، به شکل بیوقفه و پایدار، «به میانجی رسانههای فراگیر و همهجاحاضر چارچوببندی شده، تخفیف یافته و بیواسطه شده است». تولید/مصرفکنندههای معاصر بین پلتفرمهای متعدد در رفتوآمدند و با صفی متنوع از انواع محتواهای رسانهای سر و کله میزنند. به همین اعتبار، شهروندی معاصر نوعی ماهیت «پایشی» یافته، تا بدانجا که شهروندبودن مستلزم «وارسی انواع و اقسام اخبار و منابع اطلاعاتی - از روزنامه و مجله و برنامههای تلویزیونی گرفته تا شبکههای اجتماعی آنلاین و آفلاین و غیر آن» است. همان شخصی که از توییتر برای اعلام فراخوان یک راهپیمایی ضدریاضتی استفاده میکند و بیننده پر و پا قرص برنامه «Democracy Now» است، شاید مرتبا فیلمهای هالیوودی، رئالیتی شوهای تلویزیونی، سریالهای آبکی و شبکه سیانان را هم تماشا کند. در چنین زمانهای که اشباعشدگی حیات فرهنگیمان توسط محتواهای رسانهای به شدت رو به افزایش است، تمرکز اصلی تحلیلگران باید معطوف به «محیط کلی محتوایی، چگونگی عملکرد آن و چانهزنی مخاطبان» باشد.
اگرچه دینامیسم همگرایی رسانهای مجموعه قدرتمندی از ابزارهای جدید را در اختیار شهروندان قرار میدهد، به هر روی موانعی جدی نیز پیشروی تحقق هرگونه تغییر معنادار سیاسی و اجتماعی عَلم میکند. در همین راستا، شناسایی همگرایی و همدستی فضایی و زمانی مابین فرایندهای «شرکتمحور» یا «بالا به پایین» با امور «کاربرمحور» یا «پایین به بالا» بسیار حائز اهمیت است. فعالیتهای مشارکتجویانه رسانهای ما، در چارچوب آنچه مارک اندریویچ، نظریهپرداز مطالعات رسانه، «حصارکشی دیجیتال» میخواند، به دست دولتها و شرکتها و در قالب «کلانداده» تصاحب میشوند تا برای پیشبرد دستورکارهای نولیبرال مورد بهرهبرداری قرار گیرند. در حالیکه شرکتها تشنه ثبت هرچه دقیقتر پروفایلها و ترجیحات مصرفی کاربران از طریق دادهکاوی تمامعیار رسانههای اجتماعی هستند، نهادهایی چون آژانس امنیت ملی آمریکا (NSA) نیز فعالان شهروندی را مجرم قلمداد کرده و آنان را در معرض شدیدترین و گستردهترین نظارتها قرار میدهند. بنابراین، با وجود آنکه اینترنت دسترسی ما را به حجمی از اطلاعات و اشکالی از ارتباط ممکن ساخته که پیشتر غیرقابل تصور بود، اما در عین حال ما را
بیپناه در معرض آن قسم کنترل الگوریتمی هم قرار داده که از جانب نیروهایی در خدمت تحلیل پیشگیرانه، کالاییسازی و امنیتیسازی اعمال میشوند. همانطور که کریستین فوکس، جامعهشناس اتریشی مینویسد، کاربران وب نسل ۲.۰، «تولیدکنندگان اطلاعات (کاربر/تولیدکننده یا تولید/مصرفکننده) هستند، اما همین فعالیت خلاقانه ارتباطی محملی برای زمامداران قدرت انضباطی است تا بینشی دقیق نسبت به زندگی، راز و رمزها و ترجیحات مصرفی کاربرانشان به دست آورند». در واقع، اعمال مشارکتجویانه کاربران رسانهای گاه درست بر همان نوع از کنترل انضباطی و امنیتی منطبق میشود که اندریویچ از آن به نظارت «نظیر به نظیر» یا «جانبی» یاد میکند.
پیچیدگیهای لحظه کنونی را شاید بتوان در تلاش نیک کولدری، جامعهشناس فرهنگی، برای واسازی آن چیزی به چنگ آورد که او «اسطوره ما» میخواند: اسطورهای نوظهور از «جمعبودگی طبیعی» آنلاین که ضمانت میکند «این همان جایی است که ما اکنون گرد هم میآییم». در نقطه مقابل این اسطوره، کولدری بر اهمیت یادآوری این نکته تأکید دارد که هرچند اسطوره مدعی است این «ما» از مدتها پیش حضور داشته، اما صورتبندی جدید اینچنینی از «ما» خود ساخته همان پلتفرمهایی است که به سمتشان کشیده شدهایم. به باور کولدری، این پلتفرمها در حال حاضر فعالانه دست به کار تأسیس دوباره روابط اجتماعی به واسطه رهگیری سریالی و منفعتمحور کاربران در حین «عبور و مرور آنان از منظرهای رسانهای مختلف» هستند. به همین اعتبار، «ما باید محتاط باشیم وقتی میبینیم مهمترین لحظههای گرد هم آمدنمان به نظر در تصرف کارهای انجامشده در پلتفرمهای آنلاینی است که ارزش اقتصادیشان مبتنی بر تولید درست همین انگاره از جمعبودگی طبیعی است».
از طرف دیگر، ترس و اضطراب عمیق دولت نظارتی نولیبرال در مواجهه با تهدیدهای برآمده از «قدرت تخیل، دگراندیشی و اراده به پاسخگوساختن قدرت»، میل آن را به توسعه تکنیکهای چیرهدستانه پروفایلسازی آماری افزایش داده است؛ تکنیکهایی که میتوانند شناسایی پیشدستانه فعالان و تمامی آنانی را تسهیل سازد که تهدیدی برای نظم اجتماعی تلقی میشوند. آنطور که جان فیسک، پژوهشگر حوزه رسانه ادعا میکند، «وظیفه نظارت همانا حفاظت از امر بهنجار بهواسطه منضبطسازی آن چیزی است که نابهنجار شده»، خاصه دگراندیشها یا دیگری نژادیشده (racialized). از همین روست که ترس و اضطراب دولت امنیتی نولیبرال انگیزهای برای بازداشت و شیطانی جلوهدادن آن کسانی است که همچون چلسی مانینگ، جولیان آسانژ، ادوارد اسنودن و برت براون، عملکرد دم و دستگاه نظارتی را به چالش کشیده، مختل ساخته یا به خطر انداختهاند. در شرایطی که پاسخ سهمگین دولت به کنشهای این دست مخالفان به ظاهر حکایت از آغاز دور مخوف و تازهای از تمامیتطلبی نولیبرال دارد، باید به یاد داشته باشیم که نمونههای تاریخی و معاصر متعددی از ترور نژادی، نظارت ظالمانه و مجرمانگاری دگراندیشان به
پشتوانه دولت در دست است؛ از جمله شیلی در دوران استبداد پینوشه، گواتمالا در دهه ۱۹۸۰ (هنگامی که هر سرخپوست مایایی از منظر دولت یک جنگجوی چریک بود)، ایالات متحده در دوره مبارزات حقوق شهروندی سیاهپوستان و نیوزیلند در دورههای استعمار و پسااستعمار که همگی ذیل آنچه فرانتس فانون «حوزههای نخست» میخواند، قابل ردیابیاند. در این بین، زاپاتیستاها نیز به راستی طی دو دهه گذشته مفری از نظارت و آزار و اذیت دائمی دولت مکزیک نداشته و در وهله اول به لطف ابراز همبستگی جهانی در فضای آنلاین، به مثابه نمونهای از نظارت متقابل علیه دولت امنیتی بوده که توانستهاند از سرکوب و نابودی کامل بگریزند. با این اوصاف، دامنه بسط و گسترش (از لحاظ نژادی نامتوازن) پایش دیجیتال در پهنه جامعه نولیبرال به شدت چشمگیر است؛ چنانکه دولتها، شرکتها، سازمانهای چندجانبه و حتی دانشگاهها نیز بدون در نظر گرفتن محدودیتها و پیامدهای جدی آن، عجولانه به صف هواداران «کلانداده» و پدیدههایی چون «شهرهای هوشمند» پیوستهاند و به همین اعتبار، گریز از نظامهای فراگیر نظارتی را تقریبا برای همه غیرممکن ساختهاند.
با این همه، تحلیل درگیری رسانهای شهروندان با فرایندهای نولیبرال پرده از آن دست کشمکشها و منازعات گفتمانی برمیدارد که پیرامون مسئله آینده سیاسی مشترک ما شکل و بالا گرفته است. اگر بخواهیم در سطح جنبشهای اجتماعی تحولگرا صحبت کنیم، دهههای اخیر عرصه «احیای سازماندهی غیرمتمرکز و شبکهای و نگرشهای آرمانگرایانه در باب خودآیینی و پادقدرت تودهای» بر مبنای «خیالات و اشکال شبکهای نوظهور بوده است که با رشد فناوریهای نوین دیجیتال در دسترس قرار گرفتهاند». در سطحی معمولی و متعارفتر هم با شرکتهای متعددی طرفیم که ناچارند حسابهای توییتر خود را شبانهروز پایش کنند، چراکه تلاشهایشان برای بهرهگیری از رسانههای اجتماعی در راستای منافع شرکتی یا با خرابکاری مواجه میشود یا گاه و بیگاه نتیجه عکس میدهد. ظرفیت اعمال قدرت شرکتهای خصوصی در فضای شبکهای به شدت منوط به شکل و صورتبندی آن قسم تعامل گفتمانی است که حول کاربستهای شرکتی و فیگورها، متنها و رویدادهای رسانهای شکل میگیرد؛ مجموعهای از عوامل که بر عرصه عامتر همگرایی رسانهای خودنمایی میکنند. پیکارهایی را که در پی میآیند میتوان به تبعیت از واژگان
گرامشی، زدوخوردهایی در بطن جنگهای جاری مواضع دانست که پیروزی هیچکدام از طرفین را تضمین نمیکند. در ادامه، برای ترسیم بهتر انواع پیکارهایی که امروزه در جریان است، مفصلبندی، واسازی، بازمفصلبندی و به چالش کشیدهشدن دستورکار ریاضتی در بریتانیا را مورد بحث قرار میدهیم که به اشکال، محتواها و پلتفرمهای رسانهای گوناگونی سرریز کرد؛ از رسانههای «قدیمی» چون روزنامهها تا اشکال جدیدتری مانند رئالیتی شوهای تلویزیونی[1] و رسانههای اجتماعی.
«هرزهنگاری فقر» و عقل سلیم نولیبرال
در بریتانیا، برنامههای ریاضتی نولیبرال و مشخصا سختگیرانهای از سوی ائتلاف محافظهکاران و لیبرالدموکراتها که در سال ۲۰۱۰ بر مسند قدرت نشستند، اجرائی شد. نابرابری بیوقفه افزایش یافت، ثروتمندان از همیشه ثروتمندتر شدند و شرکتها خود را نشسته بر کوهی از سرمایه راکد یافتند که پیشبینی میشد تا ماه جولای ۲۰۱۲ بالغ بر ۷۵۰ میلیارد پوند شود. شرکتهای بزرگ چندملیتی از جمله آمازون، استارباکس، وودافون و گوگل ملزم به پرداخت مالیاتهایی حداقلی در قبال سودهای سرسامآورشان شدند. دولت نیز وقتی شعبه سوئیس بانک «HSBC» به صاحبان حساب بریتانیایی اجازه داد پولهای خود را مخفی کرده و از مالیات بر درآمد فرار کنند، خود را به ندیدن زد. با اینحال، همین دولت هزینهکردهای رفاهی را به شکل وحشیانهای مورد تاخت و تاز قرار داد، کمکهزینههای پرداختی به فقیرترین و آسیبپذیرترین بخشهای جامعه را به شدت کم کرد و در عوض محرومیتهای تنبیهی سنگینی بر آنان اعمال کرد. در شرایطی که نگرانیهای گستردهای درباره نظارت دولت بر تمامی ارتباطات خصوصی وجود داشت، دریافتکنندگان کمکهزینههای دولتی در معرض اشکال تحقیرآمیزی از نظارت قرار گرفتند که
تهدیدی برای سلامت و عزت نفس فرد بود. پیامد این اقدامات بسیار وخیم بود. در حالیکه ثروت ثروتمندترین خانوادهها طی فقط پنج سال دو برابر شده، نیم میلیون کودک از دسترسی به حداقل تغذیه مورد نیاز محروم شدهاند. افزون بر این، نرخ خودکشی نیز رو به افزایش بوده و به خصوص در بین افرادی که وزارت کار و امور بازنشستگی آنان را از دریافت کمکهزینه محروم کرده، به شدت بالا رفته است. فرایند نولیبرالسازی تا همینجا نیز به میانجی آن قسم راهبردهای گفتمانی به رهبری دولت پیش رفته که قربانیان سیاستهای نولیبرال را مقصر دانسته و مجازات میکند؛ گویی این قربانیان خود مسئول فلاکتی هستند که توسط سیاستهای نولیبرالی بر آنان تحمیل شده است. سال ۲۰۱۰، دیوید کامرون، نخستوزیر (اسبق) بریتانیا، طی یک سخنرانی از کارگران سختکوش و کمدرآمد خواست تا به جای فوق ثروتمندان، علیه بیکاران نالایق بهپا خیزند:
«وقتی به سختی کار میکنید، اما هنوز گاهی اوقات به دلیل سختی روزگار به آنچه میخواهید نمیرسید، دیوانهکننده است که بدانید برخی مردم میتوانند کار کنند، اما نمیخواهند. خودتان میدانید از چه کسانی صحبت میکنم. وقتی در مسیر رفتن به کار، خیابانها را زیر پا میگذارید، پردههای خانه این افراد را کشیده میبینید. میدانید میتوانستهاند کار کنند، اما تصمیم گرفتهاند کار نکنند. زجرآورتر این واقعیت است که آنان به ظاهر در این اوضاع و احوال قسر در رفتهاند».
چنین گفتمانهایی در طیف گستردهای از رسانهها انعکاس داشته است. روزنامههای دست راستی چون سان و دیلیمیل که هر دو در مالکیت متنفذین رسانهای حامی سیاستهای ریاضتی هستند، مقالات هشداردهنده بسیاری منتشر کردهاند که برای مثال صدها هزار اعانهگیر بریتانیایی را مسئول خالیکردن جیب خوانندگان سختکوش خود میدانند؛ مقالاتی که برگردان محلی مشخصی از دستورکار ریاضتی دولت را عرضه و تقویت کرده و منشأ بسط و نشر هرچه بیشتر آن به یک عقل سلیم متعارف بودهاند. همانطور که استوارت هال بارها تأکید داشته، پیکار بر سر عقل سلیم در بطن یک صورتبندی اجتماعی، مؤلفهای کلیدی در فرایندهای هژمونیشدن و ضد آن، و طبعا، هدف و مقصودی مهم در پس تحلیل همآیندی است.
طی سالهای اخیر، دریافتکنندگان مزایا و کمکهزینههای دولتی کانون توجه تعدادی از رئالیتی شوهای تلویزیونی هم بودهاند که برخی به آنان لقب «هرزهنگاری فقر» دادهاند. در این میان، ایموگن تایلر، جامعهشناس انگلیسی، «روشی فیگوراتیو» را مطرح ساخته که به دنبال ردیابی چرایی «ساخت و تکرار فیگورهای خفتبار در عرصههای متعدد و گوناگون - از فرهنگ عامه، رسانههای خبری و اسناد دولتی گرفته تا رتوریک سیاسی و گفتمانهای آکادمیک - و همچنین طیفی از فضاهای اجتماعی از جمله در فضای کنشهای ارتباطی روزمره» است. همین «روش فیگوراتیو» تایلر در «اثبات شیوههای بهرهبرداری از فیگورهای خفتبار ملی در جهت تحریک و مشروعیتبخشی به اقدامات سختگیرانه اقتصادی و واکنشهای تنبیهی دولتی» مؤثر واقع شده است. چنین رویکردی توجه ما را به تکرار و جابهجایی فیگور «اعانهگیر تنبل» در میان طیفی از عرصههای گفتمانی، از پارلمان تا رسانههای عامهپسند، جلب کرده و به ما امکان میدهد تا آن دست فرایندهای خفتباری را نامگذاری کنیم که فیگورهایی اینچنینی را به «رسانای ایدئولوژیک حکمرانی نولیبرال» بدل میسازند؛ فیگورهایی از «هرزهنگاری فقر» که در قبال
«فروپاشی اجتماعی حاصل از مقرراتزدایی بازار و کاهش هزینههای رفاهی»، بدل به «سپر بلایی نمادین و مادی» شده و برای آن پادرمیانی میکند. به همین اعتبار، برنامههای معطوف به «هرزهنگاری فقر» نظارت نولیبرال را به قلمرو فیگور خفتبار «فقیر نالایق» نیز بسط و گسترش میدهند؛ فیگوری که رؤیتپذیری و نابهنجاری آن در مقام «عواملی تکوینی» به کار بهنجارسازی شهروند/مصرفکنندهای مشروع میآید.
به این طریق، نظارت نولیبرال نقشی سازنده در شکلگیری عقل سلیم نولیبرال ایفا میکند؛ عقل سلیمی که به باور استوارت هال و الن اوشی، به جای آنکه چیزی ثابت و یکپارچه باشد، خود «عرصه پیکاری سیاسی» است. گذشته از اینها، هال و اوشی بر ضرورت به رسمیت شناختن آن قسم «ابعاد عاطفی» تأکید دارند که در وضعیت «دخیل بوده و بنیان و شالوده عقل سلیم را تشکیل میدهند». آنان به همین اعتبار، شواهدی از «نارضایتی فردی» و همچنین «نشانههایی بسیار از مقاومت» را دور تا دورمان شناسایی میکنند. از جمله در تحلیلی که پیرامون واکنشها نسبت به گزارش روزنامه سان درباره کاهش پیشنهادی مزایا و کمکهزینهها منتشر شده، مینویسند: «در حالیکه گفتمان نولیبرال به شکل فزایندهای هژمونیک بوده و دستور کار مباحثات را خود تعیین میکند، هنوز هم پای جریانهایی عاطفی و عقلانی در میان است که همدلی با دیگران، تمایل به همکاری در عوض رقابت یا احساس ناعدالتی نمونههایی از آن هستند».
این مورد و نمونههای بسیار دیگری از کاربرد رسانه در دورکردن فقرای بدنامشده از کانون رؤیتپذیری، نشانگر راهبردی کلیدی در پیکار با نولیبرالیسم است: وارونسازی روابط نظارتی اعمالشده بهواسطه هرزهنگاری فقر. به قول فیسک، «نظارت متقابل شاید بیواسطهترین ابزار دم دست برای مقاومت در یک جامعه نظارتی باشد». اهمیت نظارت متقابل برآمده از توانایی آن در به چالش کشیدن امر «مدیریت رؤیت» است. به تبع آن، نظارت متقابل میتواند شیوهای بالقوه مؤثر از مداخله در صورتبندی عقل سلیم حول اولویتها و دستور کار نولیبرال باشد. برنامهسازی واقعیتگرایی که با دقت، افراطگرایی (از همه نوع آن) را در زندگی مرفهان و نازپروردهها وارسی کرده و منطق و گفتمان اقتصاد تراوشی را مورد پرسش قرار میدهد، در راستای نظارت متقابل و ساخت دانشهایی متقابل عمل میکند. به همین دلیل است که سازمانهایی مردمی چون «UK Uncut» از رسانههای ارتباطی برای پخش و انتشار محتواهایی استفاده میکنند که هزینه فرار مالیاتی ثروتمندان بر عموم مردم را پایش کرده و نمایش میدهند. برای مثال، همانطور که در یکی از تويیتهای این سازمان نشان داده شده، اگرچه کلاهبرداری در
استفاده از مزایا و کمکهزینههای دولتی میتواند سالانه ۱.۲ میلیارد پوند هزینه روی دست بریتانیاییها بگذارد، اما بنا بر برخی برآوردها، خسارت عمومی ناشی از عدم جمعآوری و فرار مالیاتی سالانه بالغ بر ۱۲۰ میلیارد پوند میشود. این وارونسازی رؤیت که یکدرصدیها را نشانه رفته، از نو و در نسبت با نابرابریهای اقتصادی روبهگسترش در عصر ریاضتی، به ریشههای در حال رشد آنچه گرامشی «عقل تمییز» میخواند، جان بخشیده است.
رسانههای ارتباطی با رؤیتپذیر کردن اعمال و کردار یکدرصدیها، این واقعیت را در معرض دید و آگاهی عموم قرار داده که پیامد عمده ریاضت اقتصادی، نه کاهش کسری بودجه دولتی، بلکه تجمیع هرچه بیشتر ثروت در چنگال ثروتمندان فعلی است.
تأسیس عقل سلیم نولیبرال و هژمونیک در مقام یک محصول ثابت و نهایی به هیچ عنوان اجتنابناپذیر نیست. در عوض، هژمونیشدن فرایندی آکنده از بیثباتی و پیشامد است؛ جنگ مواضعی است که پیوسته جریان دارد.
در شرایطی که میتوان «هرزهنگاری فقر» را نمونهای از «نظارت جانبی» مد نظر اندریویچ تعبیر کرد، سپهر همگرای رسانهای در عین حال هم دستبهکار تسهیل در اعمال اشکال جدیدی از میانجیگری و کنترل انضباطی دیجیتال است، هم مشغول گشایش فرصتهای جدیدی برای وارونسازی نظارت، تأسیس ارتباطات راهبردی جدید، انتشار گفتمانهای متقابل و واسازی و مفصلبندی دوباره گفتمانهای موجود؛ به گونهای که کمکحال تشکیل و توسعه صورتبندیهایی بدیل از عقل سلیم باشد. از طرف دیگر، اگرچه گفتمانهای نولیبرال در پی تولید و اشاعه فیگور خفتبار «فقیر نالایق» به مثابه بخشی از راهبرد کلی بهنجارسازی «مصرفکننده مشروع» هستند، اما برخی مخاطبان رسانهای با آغوش باز به استقبال آنانی میروند که هدف بدنامسازی نولیبرالها قرار گرفتهاند. این در حالی است که بخش بزرگی از باقی مخاطبان نیز در بازپرسی متقابل یکدرصدیها و به پرسشکشیدن ترفندهای تراوشی آنان مشارکت میکنند. آنچه مسلم است، مخالفان نولیبرالیسم باید ناپایداریها و تناقضهایی را که در بزنگاه کنونی فعال شدهاند به مثابه فرصتی برای مشارکت در تولید قسمی تخیل اجتماعی شناسایی کنند؛ تخیلی مستعد به تصویر
کشیدن مهار «بازار در ید نیازهای مردم، و نه بازاری که شیوه و چگونگی زندگیمان را بر ما تحمیل کند».
منبع:
فصل پانزدهم کتاب «راهنمای نولیبرالیسم»، انتشارات راتلج
* استاد مطالعات فرهنگی و جغرافیای انسانی و دبیر آکادمی توسعه جهانی در دانشگاه ادینبورگ
** دانشیار و پژوهشگر مطالعات رسانه در دانشگاه ویسکانسین
پینوشت:
[1] «رئالیتی شوهای تلویزیونی» یا تلویزیون واقعنما (reality TV) نوعی برنامه زنده تلویزیونی است که در آن بخشهایی از زندگی آدمهای واقعی دنبال میشود. این شکل از برنامههای تلویزیونی از سال ۲۰۰۰ در تلویزیونهای آمریکا و سپس در سایر کشورهای جهان رواج یافت. در این برنامهها بهجای هنرپیشههای حرفهای مردم عادی، دانشجویان، محققان جوان، اعضای یک خانواده یا گروههای دوستی حاضر میشوند و در موقعیتهایی تجربهنشده قرار میگیرند و فعالیت و عکسالعمل واقعی آنان در این موقعیتها ثبت و به تصویر کشیده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.