استاد جامعهشناسي و روابط بينالملل در دانشگاه پرينستون به «شرق» گفت:
معترضان ديگر اعتقادي به جايگاه حکمرانان ندارند
کامران برادران
سال 2019 بسياري از شهرهاي جهان شاهد شليک بيشمار گاز اشکآور، رژه پوتينهاي پليس ضدشورش و فريادهاي ضددولتي بود. چنين به نظر ميرسد که ناقوس اعتراض و نافرماني بار ديگر در جهان به صدا درآمده است. در نتيجه، جنبشهاي اجتماعي، بسياري از کشورهاي جهان را فرا گرفته و خيابان به عرصه مواجهه پليس و مردم تبدیل شده است. اين در حالي است که کمتر از يک دهه پيش، جنبشهايي مانند بهار عربی و اشغال والاستريت نيز سپهر سياسي بينالملل را درنورديده بود. «پروفسور ميگوئل انگل کنتنو» استاد جامعهشناسي و روابط بينالملل در دانشگاه پرينستون است. او در زمينه جامعهشناسي جنبشهاي مدني و همچنين مطالعات بينالملل فعاليت ميکند. آنچه در پي ميآيد، گفتوگوي «شرق» با اين نويسنده و تحليلگر آمريکايي است.
به نظر ميرسد جهان در وضعيت اضطراري دائم قرار دارد و امروزه شاهد موجي عظيم از جنبشهاي مردمي و تظاهرات هستيم که از عراق و لبنان تا هنگکنگ، شيلي و بوليوي را درنورديده است. به عبارت ديگر، کمتر کشوري را ميتوان يافت که شاهد خيزش اعتراضآميز تودهها نبوده باشد. تحليل شما از موج اعتراضهاي گسترده در سراسر جهان چيست؟
خب، عدهاي معتقدند اين اعتراضها ريشهاي صرفا اقتصادي دارد. شخصا با چنين خوانشي کاملا مخالفم. البته منکر ابعاد اقتصادي اين جنبشها نميتوان شد. با اين حال، اگر ماهيت اين اعتراضها صرفا اقتصادي بود، ميبايست از سال 2009 يا 2010، پس از بحران مالي، آغاز ميشدند. اعتراضهايي که امروزه شاهدش هستيم، ريشه در فقدان مشروعيت نهاد قدرت دارد. اما اين قضيه در جزئيات در هرکدام از کشورهاي مورد بحث متفاوت است. پسزمينهها و ريشههاي اعتراضها در عراق بسيار با لبنان يا هنگکنگ يا شيلي يا حتي فرانسه تفاوت دارد. بنابراين نميتوان بهراحتي همه اين اعتراضها را ذيل يک عنوان طبقهبندي کرد. با وجود این، در چارچوبي کلي، همچنان معتقدم فقدان مشروعيت رشتهاي نامرئي است که همه اين خيزشها را به يکديگر متصل ميکند. مردم باور به قواعد اساسي و معمول بازي را از دست دادهاند. همهچيز درست از همين نقطه آغاز ميشود. براي مثال، مورد هنگکنگ را در نظر بگيريد؛ قاعده اصلي، سيستم «دو کشور، يک سيستم» بود. همهچيز بر اين اساس پيش ميرفت و چينيها در اين ميان پول هنگفتي درميآوردند. نکته اينجاست که همه، از جمله مردم هنگکنگ، خوب ميدانستند چين دير
يا زود تلاش ميکند اوضاع را بيش از گذشته در اين منطقه به سود خود بچرخاند. قانون استرداد مجرمان که چند ماه پيش تصويب و در پي اعتراضها لغو شد، خود بر اين امر صحه ميگذارد. اما در نهايت مشکل همان فقدان مشروعيت مرکزي و محوري است؛ يعني اينکه حاکمان حق حکمراني بر مردم را از دست ميدهند.
کافي است به کشورهايي که در آنها خبري از تظاهرات نيست، نگاهي بيندازيد. آنها کشورهايي با ميزان حداکثري کنترل هستند؛ مانند روسيه و مصر. هنگامي که درپوش کنترل و مشروعيت آسيب ببيند، همهچيز فوران خواهد کرد. اما چرا اين قضيه چنين فراگير شده است و شاهد موج اين شکاف در مشروعيت هستيم؟ به نظرم، دليلش تا حدي اين است که ديگر کسي به رؤياها و افسانههاي سياسي باور ندارد. جذبه دموکراسي و بازار نيز ديگر از ميان رفته است. البته مشکل اينجاست که ديگر خبري از چپ جهاني و منسجم نيست. همين باعث ميشود بسياري از اين جنبشها به هدر بروند. دست آخر اينکه مردم نااميد شدهاند و همين باعث ميشود ديگر ندانند چه ميخواهند. مردم فقط از يک چيز خبر دارند؛ اينکه ديگر اعتقادي به جايگاه حکمرانان ندارند. مشکل اينجاست که فقط حاکماني توانستهاند اين جايگاه را حفظ کنند که ريشه در ايدههاي ناسيوناليستي داشته باشند. البته اين مايه نگراني بسيار است. براي مثال، نارندرا مودي در هند توانسته است با همين رويکرد مليگرايانه قدرت را در اين کشور قبضه کند. درباره چين و روسيه نيز همين منطق حاکم است.
اگر به ميراث روشنگري (از آزاديهاي فردي گرفته تا دموکراسي و...) نگاهی بيندازيد، خواهيد فهمید امروزه همه اين آرمانها از دست رفتهاند. «ويليام باتلر ييتس» شعر معروفي دارد که در آن ميگويد: «كشندِ كدرْ خون رها شده است، و هر كجا/ آيين معصوميت مغروق گشته؛/ هرچه ايمان همه تُهي، هرچه بدي سرشار از حرارت و شور». اين بهخوبي وضعيت دنياي امروز را نشان ميدهد.
وضعيت شيلي و تظاهرات بر سر افزايش قيمت بليت مترو را در نظر بگيريد. تا جايي که ميدانم، بخش عظيمي از مردم اين کشور و همچنين عراق و لبنان، در لبه فروپاشي مالي و اقتصادي قرار دارند. بنابراين افزايش قيمت به ميزان يک دلار و 17 سنت شايد از ديد من که آمريکايي هستم، چندان مهم تلقي نشود اما چنين رقمي براي شهروندان اين کشورها بسيار بالاست. با اين حال، گمان نميکنم دليل اصلي اين اعتراضها صرفا همين مسئله باشد. دست آخر، به نظر من، همه اين عوامل اقتصادي، نشانگاني از نارضايتيای عظيمتر
و ريشهايتر است.
عدهاي معتقدند موج اخير اعتراضها در جهان با آنچه در سالهاي پيشين شاهدش بوديم، تفاوت دارد. براي مثال، شماري از تحليلگران معتقدند فرايند شکلگيري اعتراضها در عراق و لبنان و همچنين خواستههاي معترضان ارتباط چنداني با آنچه «سنت بهار عربی» ناميد ميشود، ندارد. آيا شاهد مدلي جديد از اعتراضها هستيم يا صرفا اين جنبشهاي پيشين هستند كه تكرار ميشوند؟
از يک سو، بهار عربي آخرين مورد از جنبشهايي بود که در پي دموکراسي بودند. اما ميتوان به گونهای ديگر نيز به اين جنبش نگاه کرد. از اين منظر، بهار عربي اوايل نمونهای از جنبشهايي بود که نه مستقيما کاري به اقتصاد داشت و نه ايده دموکراسي بهمثابه هدف اصلي. بنابراين اين جنبش هدف اصلي خودِ سيستم بود. از ياد نبايد برد که بهار عربی موجي از نوميدي را به دنبال داشت؛ چيزي که مرا به ياد انتخاب باراک اوباما بهعنوان رئيسجمهوري آمريکا مياندازد. همه گمان ميکردند با انتخاب اوباما همهچيز عوض خواهد شد و اوضاع روندي متفاوت را پي خواهد گرفت. اما خب، چنين نشد. درباره بهار عربي نيز همين قضيه صادق است. همه فکر ميکردند بهار عربي به اين معناست که دموکراسي بناست سراسر جهان را فرا گيرد. آيا چنين شد؟ نه! در مصر، ديکتاتوري پيشين جاي خود را به يک ديکتاتوري جديد داد! کمتر کشوري را ميتوان يافت که توانسته باشد بنا بر آرمانهاي اوليه بهار عربی دست پيدا کند.
پس به باور شما، اين اعتراضات يك فرد را هدف نميگيرند؟
بله، اعتراضاتي که اکنون شاهد آن هستيم، ارتباطي به يک فرد يا دولت مشخص ندارد، بلکه کل سيستم حاکم بر جهان را هدف قرار داده است. مردم احساس ضعف ميکنند، چراکه ارزشهاي شهروندي به محاق رفته است و جهان بر اساس قوانين يک کشور مشخص پيش نرفته، بلکه بر اساس سازوکارهاي نظامي جهاني عمل ميکند که همهچيز را در کنترل خود درآورده است. بنابراين مردم به اين فکر ميافتند گرچه شهروند کشوري مشخص هستند و رأي ميدهند اما در نهايت هيچ تأثيري در هيچ سياستگذاري مشخصي نداشته و نخها را افراد ديگري فراسوي مرزهاي آنها، از بوريس لندن گرفته تا والاستريت تکان ميدهند.
اما در برخي كشورها، معترضان به دنبال حذف افراد اصلي در قدرت بودند؛ مانند آنچه در لبنان روي داد
درباره لبنان، بحث بر سر دولت فعلي يا فلان جبهه و حزب سياسي نيست، بلکه بر سر کل سيستمي است که بر سياستگذاري در اين کشور تأثير ميگذارد. يک لبناني حس ميکند کنترلي بر اوضاع کشورش ندارد و نميتواند با رأيدادن يا بازيهاي سياسي چيزي را تغيير دهد. در نتيجه، نوميدي ريشه ميدواند و مردم به خيابانها ميريزند.
واکنش دولتهاي حاکم را بر اين اعتراضها چه ميدانيد؟ آيا امکان تغيير در سياستگذاريها با توجه به موج بزرگ تظاهرات وجود دارد؟
راستش در کوتاهمدت اميد چنداني به بهبود اوضاع ندارم. البته در هنگکنگ تظاهرات باعث شد قانون استرداد لغو شود، اما آيا معترضان توانستند حاکميت چين را تضعيف کنند؟ آیا در شيلي تظاهرات گسترده باعث شد مردم به برابري برسند؟ آيا تظاهرات فرانسه به عمليشدن آرمانهاي اتحاديههاي تجاري منجر شد؟ قطعا نه! حتي ميخواهم قدمي فراتر بگذارم؛ اگر فرض کنيم برني سندرز بتواند در انتخابات رياستجمهوري 2020 پيروز شود، اوضاع در جامعه آمريکا تغيير محسوسي خواهد کرد؟ البته که نه! اعتراضهايي که شاهدش هستيم، نميتوانند چيزي را در سيستم کلي جهان تغيير دهند، چراکه دست آخر خواستههايشان خطاب به دولتهاي ملي است و نه نظم جهاني. درست است که پيشتر گفتم اين جنبشها در اعتراض به سيستم جهاني پا گرفته است، اما دست آخر خواستههاي آنها خطاب به دولتهاست نه کل سيستم!
لنين زماني گفت بايد تضادها و تناقضها را بالا برد و در آغوش گرفت. زمانهاي که در آن زندگي ميکنيم، مملو از تضادهاي گوناگون است. اين تضادها را نميتوان بهآساني حلوفصل کرد. ديگر خبري از قدرت و ايده هژمونيک نيست. فقدان اين هژموني مرکزي وضعيت را تيرهوتارتر از قبل ميکند. نبود اين هژموني سبب ميشود نيروهاي راديکال نتوانند به ائتلافي براي ازميانبردن آنچه نظم نمادين خوانده ميشود، دست يابند. لحظه فعلي در تاريخ، لحظه فروپاشي مفاصل قدرت و ورود به عصري است که در آن هيچ سنگبناي منسجمي براي پيشبرد جنبشها در دست نيست.
پس به باور شما، نيروهاي راست و چپ چندان در ماهيت اين اعتراضات تأثيرگذار نيستند؟
مدتي است بسياري از خطر راستِ افراطي ميگويند؛ از اينکه پوپوليسم راستگرايانه ميتواند بسياري را به خيابانها بکشاند و ازاینرو به جايگزيني براي جنبشهاي چپگرايانه تبدیل شده است. شخصا همه اين خوانشها را مردود ميدانم. در جهان امروز ديگر نميتوان از چيزي به نام «چپ» و «راست» سخن گفت. آنچه امروزه شاهد آن هستيم، ارتباط چنداني به چپ و راست ندارد، بلکه بحث بر سر اين است که چه کسي جايگاه مستحکمي دارد. بگذاريد مثالي برايتان بزنم. آدام اسميت خداوندگار تفکر راستگرايانه است. کجاي تفکر کساني که آنها را راستِ افراطي ميناميم، به ديدگاههاي اسميت نزديک است؟ گمان نميکنم آنها اصلا بدانند اسميت يا مارکس چه کساني هستند. مگر ويکتور اوربان يا ژائر بولسونارو حرفي از اسميت به ميان ميآورند؟ بحث به نظر من، بر سر تعلقداشتن است. مردم امروز خود را از همه آنچه هستيشان را پيشتر شکل ميداد، عاري ميبينند و از سويي عدهاي آنها را با وعده تعلق و بازگرداندن آن فاکتورها به سوي خود جلب ميکنند. اينجا هويت است که حرف اول را ميزند. در مجارستان فرمول اوربان این است: «درست است که جهان دارد از هم ميپاشد و زندگي همهتان به فنا رفته است
اما ما مجارستاني هستيم!». شعار اول و آخر دونالد ترامپ در کارزارهايش بر اين اساس است. اينها را نميتوان بهآساني تحت عنوان «راست» قرار داد. البته اين نهفقط از خطر ماجرا کم نکرده است، بلکه آن را افزايش هم ميدهد. اينجا بحث بر سر پيوندهاست؛ پيوندهايي که ميتواند دل مردم را گرم نگه دارد. هنگکنگ را در نظر بگيريد. در تظاهرات اين منطقه بحث بر سر هويت هنگکنگي در قياس با هويت چيني بود، نه لزوما دموکراسي.
سال 2019 بسياري از شهرهاي جهان شاهد شليک بيشمار گاز اشکآور، رژه پوتينهاي پليس ضدشورش و فريادهاي ضددولتي بود. چنين به نظر ميرسد که ناقوس اعتراض و نافرماني بار ديگر در جهان به صدا درآمده است. در نتيجه، جنبشهاي اجتماعي، بسياري از کشورهاي جهان را فرا گرفته و خيابان به عرصه مواجهه پليس و مردم تبدیل شده است. اين در حالي است که کمتر از يک دهه پيش، جنبشهايي مانند بهار عربی و اشغال والاستريت نيز سپهر سياسي بينالملل را درنورديده بود. «پروفسور ميگوئل انگل کنتنو» استاد جامعهشناسي و روابط بينالملل در دانشگاه پرينستون است. او در زمينه جامعهشناسي جنبشهاي مدني و همچنين مطالعات بينالملل فعاليت ميکند. آنچه در پي ميآيد، گفتوگوي «شرق» با اين نويسنده و تحليلگر آمريکايي است.
به نظر ميرسد جهان در وضعيت اضطراري دائم قرار دارد و امروزه شاهد موجي عظيم از جنبشهاي مردمي و تظاهرات هستيم که از عراق و لبنان تا هنگکنگ، شيلي و بوليوي را درنورديده است. به عبارت ديگر، کمتر کشوري را ميتوان يافت که شاهد خيزش اعتراضآميز تودهها نبوده باشد. تحليل شما از موج اعتراضهاي گسترده در سراسر جهان چيست؟
خب، عدهاي معتقدند اين اعتراضها ريشهاي صرفا اقتصادي دارد. شخصا با چنين خوانشي کاملا مخالفم. البته منکر ابعاد اقتصادي اين جنبشها نميتوان شد. با اين حال، اگر ماهيت اين اعتراضها صرفا اقتصادي بود، ميبايست از سال 2009 يا 2010، پس از بحران مالي، آغاز ميشدند. اعتراضهايي که امروزه شاهدش هستيم، ريشه در فقدان مشروعيت نهاد قدرت دارد. اما اين قضيه در جزئيات در هرکدام از کشورهاي مورد بحث متفاوت است. پسزمينهها و ريشههاي اعتراضها در عراق بسيار با لبنان يا هنگکنگ يا شيلي يا حتي فرانسه تفاوت دارد. بنابراين نميتوان بهراحتي همه اين اعتراضها را ذيل يک عنوان طبقهبندي کرد. با وجود این، در چارچوبي کلي، همچنان معتقدم فقدان مشروعيت رشتهاي نامرئي است که همه اين خيزشها را به يکديگر متصل ميکند. مردم باور به قواعد اساسي و معمول بازي را از دست دادهاند. همهچيز درست از همين نقطه آغاز ميشود. براي مثال، مورد هنگکنگ را در نظر بگيريد؛ قاعده اصلي، سيستم «دو کشور، يک سيستم» بود. همهچيز بر اين اساس پيش ميرفت و چينيها در اين ميان پول هنگفتي درميآوردند. نکته اينجاست که همه، از جمله مردم هنگکنگ، خوب ميدانستند چين دير
يا زود تلاش ميکند اوضاع را بيش از گذشته در اين منطقه به سود خود بچرخاند. قانون استرداد مجرمان که چند ماه پيش تصويب و در پي اعتراضها لغو شد، خود بر اين امر صحه ميگذارد. اما در نهايت مشکل همان فقدان مشروعيت مرکزي و محوري است؛ يعني اينکه حاکمان حق حکمراني بر مردم را از دست ميدهند.
کافي است به کشورهايي که در آنها خبري از تظاهرات نيست، نگاهي بيندازيد. آنها کشورهايي با ميزان حداکثري کنترل هستند؛ مانند روسيه و مصر. هنگامي که درپوش کنترل و مشروعيت آسيب ببيند، همهچيز فوران خواهد کرد. اما چرا اين قضيه چنين فراگير شده است و شاهد موج اين شکاف در مشروعيت هستيم؟ به نظرم، دليلش تا حدي اين است که ديگر کسي به رؤياها و افسانههاي سياسي باور ندارد. جذبه دموکراسي و بازار نيز ديگر از ميان رفته است. البته مشکل اينجاست که ديگر خبري از چپ جهاني و منسجم نيست. همين باعث ميشود بسياري از اين جنبشها به هدر بروند. دست آخر اينکه مردم نااميد شدهاند و همين باعث ميشود ديگر ندانند چه ميخواهند. مردم فقط از يک چيز خبر دارند؛ اينکه ديگر اعتقادي به جايگاه حکمرانان ندارند. مشکل اينجاست که فقط حاکماني توانستهاند اين جايگاه را حفظ کنند که ريشه در ايدههاي ناسيوناليستي داشته باشند. البته اين مايه نگراني بسيار است. براي مثال، نارندرا مودي در هند توانسته است با همين رويکرد مليگرايانه قدرت را در اين کشور قبضه کند. درباره چين و روسيه نيز همين منطق حاکم است.
اگر به ميراث روشنگري (از آزاديهاي فردي گرفته تا دموکراسي و...) نگاهی بيندازيد، خواهيد فهمید امروزه همه اين آرمانها از دست رفتهاند. «ويليام باتلر ييتس» شعر معروفي دارد که در آن ميگويد: «كشندِ كدرْ خون رها شده است، و هر كجا/ آيين معصوميت مغروق گشته؛/ هرچه ايمان همه تُهي، هرچه بدي سرشار از حرارت و شور». اين بهخوبي وضعيت دنياي امروز را نشان ميدهد.
وضعيت شيلي و تظاهرات بر سر افزايش قيمت بليت مترو را در نظر بگيريد. تا جايي که ميدانم، بخش عظيمي از مردم اين کشور و همچنين عراق و لبنان، در لبه فروپاشي مالي و اقتصادي قرار دارند. بنابراين افزايش قيمت به ميزان يک دلار و 17 سنت شايد از ديد من که آمريکايي هستم، چندان مهم تلقي نشود اما چنين رقمي براي شهروندان اين کشورها بسيار بالاست. با اين حال، گمان نميکنم دليل اصلي اين اعتراضها صرفا همين مسئله باشد. دست آخر، به نظر من، همه اين عوامل اقتصادي، نشانگاني از نارضايتيای عظيمتر
و ريشهايتر است.
عدهاي معتقدند موج اخير اعتراضها در جهان با آنچه در سالهاي پيشين شاهدش بوديم، تفاوت دارد. براي مثال، شماري از تحليلگران معتقدند فرايند شکلگيري اعتراضها در عراق و لبنان و همچنين خواستههاي معترضان ارتباط چنداني با آنچه «سنت بهار عربی» ناميد ميشود، ندارد. آيا شاهد مدلي جديد از اعتراضها هستيم يا صرفا اين جنبشهاي پيشين هستند كه تكرار ميشوند؟
از يک سو، بهار عربي آخرين مورد از جنبشهايي بود که در پي دموکراسي بودند. اما ميتوان به گونهای ديگر نيز به اين جنبش نگاه کرد. از اين منظر، بهار عربي اوايل نمونهای از جنبشهايي بود که نه مستقيما کاري به اقتصاد داشت و نه ايده دموکراسي بهمثابه هدف اصلي. بنابراين اين جنبش هدف اصلي خودِ سيستم بود. از ياد نبايد برد که بهار عربی موجي از نوميدي را به دنبال داشت؛ چيزي که مرا به ياد انتخاب باراک اوباما بهعنوان رئيسجمهوري آمريکا مياندازد. همه گمان ميکردند با انتخاب اوباما همهچيز عوض خواهد شد و اوضاع روندي متفاوت را پي خواهد گرفت. اما خب، چنين نشد. درباره بهار عربي نيز همين قضيه صادق است. همه فکر ميکردند بهار عربي به اين معناست که دموکراسي بناست سراسر جهان را فرا گيرد. آيا چنين شد؟ نه! در مصر، ديکتاتوري پيشين جاي خود را به يک ديکتاتوري جديد داد! کمتر کشوري را ميتوان يافت که توانسته باشد بنا بر آرمانهاي اوليه بهار عربی دست پيدا کند.
پس به باور شما، اين اعتراضات يك فرد را هدف نميگيرند؟
بله، اعتراضاتي که اکنون شاهد آن هستيم، ارتباطي به يک فرد يا دولت مشخص ندارد، بلکه کل سيستم حاکم بر جهان را هدف قرار داده است. مردم احساس ضعف ميکنند، چراکه ارزشهاي شهروندي به محاق رفته است و جهان بر اساس قوانين يک کشور مشخص پيش نرفته، بلکه بر اساس سازوکارهاي نظامي جهاني عمل ميکند که همهچيز را در کنترل خود درآورده است. بنابراين مردم به اين فکر ميافتند گرچه شهروند کشوري مشخص هستند و رأي ميدهند اما در نهايت هيچ تأثيري در هيچ سياستگذاري مشخصي نداشته و نخها را افراد ديگري فراسوي مرزهاي آنها، از بوريس لندن گرفته تا والاستريت تکان ميدهند.
اما در برخي كشورها، معترضان به دنبال حذف افراد اصلي در قدرت بودند؛ مانند آنچه در لبنان روي داد
درباره لبنان، بحث بر سر دولت فعلي يا فلان جبهه و حزب سياسي نيست، بلکه بر سر کل سيستمي است که بر سياستگذاري در اين کشور تأثير ميگذارد. يک لبناني حس ميکند کنترلي بر اوضاع کشورش ندارد و نميتواند با رأيدادن يا بازيهاي سياسي چيزي را تغيير دهد. در نتيجه، نوميدي ريشه ميدواند و مردم به خيابانها ميريزند.
واکنش دولتهاي حاکم را بر اين اعتراضها چه ميدانيد؟ آيا امکان تغيير در سياستگذاريها با توجه به موج بزرگ تظاهرات وجود دارد؟
راستش در کوتاهمدت اميد چنداني به بهبود اوضاع ندارم. البته در هنگکنگ تظاهرات باعث شد قانون استرداد لغو شود، اما آيا معترضان توانستند حاکميت چين را تضعيف کنند؟ آیا در شيلي تظاهرات گسترده باعث شد مردم به برابري برسند؟ آيا تظاهرات فرانسه به عمليشدن آرمانهاي اتحاديههاي تجاري منجر شد؟ قطعا نه! حتي ميخواهم قدمي فراتر بگذارم؛ اگر فرض کنيم برني سندرز بتواند در انتخابات رياستجمهوري 2020 پيروز شود، اوضاع در جامعه آمريکا تغيير محسوسي خواهد کرد؟ البته که نه! اعتراضهايي که شاهدش هستيم، نميتوانند چيزي را در سيستم کلي جهان تغيير دهند، چراکه دست آخر خواستههايشان خطاب به دولتهاي ملي است و نه نظم جهاني. درست است که پيشتر گفتم اين جنبشها در اعتراض به سيستم جهاني پا گرفته است، اما دست آخر خواستههاي آنها خطاب به دولتهاست نه کل سيستم!
لنين زماني گفت بايد تضادها و تناقضها را بالا برد و در آغوش گرفت. زمانهاي که در آن زندگي ميکنيم، مملو از تضادهاي گوناگون است. اين تضادها را نميتوان بهآساني حلوفصل کرد. ديگر خبري از قدرت و ايده هژمونيک نيست. فقدان اين هژموني مرکزي وضعيت را تيرهوتارتر از قبل ميکند. نبود اين هژموني سبب ميشود نيروهاي راديکال نتوانند به ائتلافي براي ازميانبردن آنچه نظم نمادين خوانده ميشود، دست يابند. لحظه فعلي در تاريخ، لحظه فروپاشي مفاصل قدرت و ورود به عصري است که در آن هيچ سنگبناي منسجمي براي پيشبرد جنبشها در دست نيست.
پس به باور شما، نيروهاي راست و چپ چندان در ماهيت اين اعتراضات تأثيرگذار نيستند؟
مدتي است بسياري از خطر راستِ افراطي ميگويند؛ از اينکه پوپوليسم راستگرايانه ميتواند بسياري را به خيابانها بکشاند و ازاینرو به جايگزيني براي جنبشهاي چپگرايانه تبدیل شده است. شخصا همه اين خوانشها را مردود ميدانم. در جهان امروز ديگر نميتوان از چيزي به نام «چپ» و «راست» سخن گفت. آنچه امروزه شاهد آن هستيم، ارتباط چنداني به چپ و راست ندارد، بلکه بحث بر سر اين است که چه کسي جايگاه مستحکمي دارد. بگذاريد مثالي برايتان بزنم. آدام اسميت خداوندگار تفکر راستگرايانه است. کجاي تفکر کساني که آنها را راستِ افراطي ميناميم، به ديدگاههاي اسميت نزديک است؟ گمان نميکنم آنها اصلا بدانند اسميت يا مارکس چه کساني هستند. مگر ويکتور اوربان يا ژائر بولسونارو حرفي از اسميت به ميان ميآورند؟ بحث به نظر من، بر سر تعلقداشتن است. مردم امروز خود را از همه آنچه هستيشان را پيشتر شکل ميداد، عاري ميبينند و از سويي عدهاي آنها را با وعده تعلق و بازگرداندن آن فاکتورها به سوي خود جلب ميکنند. اينجا هويت است که حرف اول را ميزند. در مجارستان فرمول اوربان این است: «درست است که جهان دارد از هم ميپاشد و زندگي همهتان به فنا رفته است
اما ما مجارستاني هستيم!». شعار اول و آخر دونالد ترامپ در کارزارهايش بر اين اساس است. اينها را نميتوان بهآساني تحت عنوان «راست» قرار داد. البته اين نهفقط از خطر ماجرا کم نکرده است، بلکه آن را افزايش هم ميدهد. اينجا بحث بر سر پيوندهاست؛ پيوندهايي که ميتواند دل مردم را گرم نگه دارد. هنگکنگ را در نظر بگيريد. در تظاهرات اين منطقه بحث بر سر هويت هنگکنگي در قياس با هويت چيني بود، نه لزوما دموکراسي.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.