ساکن کاخ سفيد در سال پيشرو با پرونده ايران چه خواهد کرد؟
ايران و گزينه امتداد ترامپ
روحاله نخعي
از دلايل اصلي اهميت انتخابات رياستجمهوري و انتخابات کنگره براي مردم ايران، تأثيرات احتمالي آن بر سرنوشت کشور و تصميماتي است که ممکن است برنده يا برندگان انتخابات درباره ايران بگيرند؛ تصميماتي که در يک طرف، گزينههاي مذاکره و گفتوگو و حتي روي کاغذ، حل مشکلات عميق و ريشهاي بين دو کشور را دارند و از طرف ديگر، جنگ، تقابل و درگيري نظامي را. البته وضعيت فعلي، به گزينه دوم نزديکتر است. بيشتر پرسشها درباره سرنوشت انتخابات امسال با سؤالي درباره تصميم و رويکرد احتمالي در قبال ايران دنبال ميشود. مروري بر هرکدام از سناريوهاي محتمل، خالي از لطف نيست.
جدال تا پاي صندوق
بنا بر سابقه تاريخي، رؤساي جمهور مستقري که انتخابات را برگزار ميکنند، شانس اصلي پيروزي در انتخابات فرض ميشوند؛ بااینحال، در اين دوره، دونالد ترامپ از نظر محبوبيت و مقبوليت مردمي، وضعيت خوبي ندارد و اين اميدهاي طرف مقابل، يعني حزب دموكرات را براي کنارزدن او بيشتر ميکند. رئيسجمهور فعلي آمريکا، انتخابات ۲۰۱۶ را در رقابتي بسيار نزديک و با ناکامي در کسب رأي عمومي برنده شد و اين از دلايلي است که دو طرف را قانع کند که بخش مهمي از شانس پيروزيشان، بهميدانآوردن سبد رأي خود و افزايش مشارکت در سمت خود است. بهطور خلاصه، لااقل تا اينجاي کار، ترامپ نه برنده قطعي يا پيشتاز رقابت به حساب ميآيد و نه بازنده گرفتاري که عرصه را پيشاپيش تحويل طرف مقابل داده باشد. رقابت ۲۰۲۰، رقابتي واقعي است.
دور دوم ترامپ و سرنوشت بنبست پرخطر
با همين توضيحات، احتمال تمديد رياستجمهوري رئيسجمهور آمريکا، احتمالي واقعي است. اگر ترامپ در سال ۲۰۲۱ نيز براي سوگند رياستجمهوري برود، بعيد است دنبال چرخشي اساسي در رويکرد خود در قبال ايران باشد. بسياري از ناظران سياست خارجي، اين سياست را فاقد هدفي مشخص و چشماندازي تعيينشده توصيف ميکنند؛ اما همين هدفنداشتن باعث ميشود ابزار درستي براي ارزيابي پيشرفت در کسب اهداف وجود نداشته باشد تا با گزارش نتايج نامطلوب، چرخش در تصميمات را رقم بزند. اين يعني گزينه اصلي در اين سناريو، ادامه همين فشارها خواهد بود. اما وضعيت تعليق فعلي در اين تقابل، تا حد زيادي حاصل انتظار براي انتخابات امسال است. در صورتي که انتخابات ورق را در آمريکا برنگرداند، تمديد چهارساله ترامپيسم دیگر بازيگران را مجبور به تصميمگيري ميکند. اگر ايران تا آن زمان گام جديدي در تقابل با آمريکا و اروپا برنداشته باشد، بعد از پيروزي ترامپ، احتمال اين کار افزايش خواهد يافت و گزينههايي مانند خروج ايران از معاهده انپيتي جديتر مطرح ميشود. از طرف ديگر، اتحاديه اروپا و امضاکنندگان اروپايي برجام نيز نمیتوانند رويکرد کجدارومريز فعلي را ادامه دهند و
احتمالا بين تصميم براي تقابل تمامعيار با ايالات متحده و اقناع ايران يا بخشيدن عطاي برجام به لقاي روابط ريشهدار خود با آن سوي اقيانوس، دومي را برمیگزینند. اين به معناي بازگشت همه چيز به وضعيت ۱۵ سال پيش در دوران رياستجمهوري محمود احمدينژاد يا وضعيتي شديدتر خواهد بود؛ با اين تفاوت که مهمترين گزينه حلوفصل تقابل در آن زمان، حالا گزينهاي امتحانشده و شکستخورده فرض خواهد شد. بازگشت تحريمها از يک سو و تصميمهاي ايران از سوي ديگر، چشماندازی خاکستري را ترسيم ميکند.
بازگشت سايه جنگ
در چنين شرايطي، تصميمات دو طرف در قبال يکديگر، تندتر و قطعيتر خواهد بود. اين در کنار جايگاه پايين احتياط در تصميمات سياست خارجي ترامپ، شانس رخداد جنگ را بالاتر ميبرد. از طرفي، ممکن است يک يا دو طرف تصميم بگيرند سراغ يکسرهکردن کار و تقابلی نظامي را که سالهاست پيشبيني ميشود، رقم بزنند. از طرف دیگر ممکن است تصميماتي مثل تصميمات امسال، از ترور مقامات نظامي گرفته تا حمله به پايگاهها و ادوات نظامي، اينبار به محاسبهگريهاي عقلاني ختم نشوند و بدون تصميم قبلي، تقابل نظامي کامل را باعث شوند.
تمايل ترامپ به گفتوگو
گزينه دیگری که مطرح میشود، ناچارشدن دو طرف به مذاکره در صورت پيروزي ترامپ است. اين پيشبيني البته بر مبناي اين فرض اثباتنشده بنا شده است که يک يا دو طرف، ادامه اين وضعيت را غيرممکن خواهد دانست و از بين تشديد و تخفيف، دومي را برخواهد گزيد. جدا از اشکالات اين فرض، مسئله اينجاست که هم سابقه سياست خارجي ترامپ و هم وضعيت تقابل، خواستهها و توقعات دو طرف از يکديگر، نشانهاي از وجود راهي براي حل ديپلماتيک مسئله بين ايران و دولت ترامپ ارائه نميدهد. چيزي که ايران ميخواهد در اين مذاکره دنبال کند، لغو ابزار اصلي آمريکا در اين تقابل است و در مقابل، دولت ترامپ نيز روي موضوعاتي ماهوي در دولت ايران دست گذاشته که از ديد بسياري از ناظران، پذيرش آنها از سوي ايران غيرممکن است و با تغيير رژيم تفاوتي نخواهد داشت. نبايد فراموش کرد که دولت ترامپ در تقابل ديگر خود، يعني تقابل با کرهشمالي، مذاکره و گفتوگو را در پيش گرفت و در آن راه، به هيچ نتيجهاي نرسيد. در مسير ايران، خطقرمزهاي دو طرف، بهویژه طرف ايراني، بسيار پررنگتر است. ايران و آمريکا حتی زمانی که بر سر مسائلي مانند برجام يا حتي داعش نیز بهطور موقت تصميمات مشترکي
داشتهاند، به رفتارهايی مثل رفتارهاي ترامپ و کيم جونگ اون، رهبر کرهشمالي، نزديک هم نشدهاند. عبور از اين وضعيت، با مذاکره غيرممکن نيست؛ اما به نظر نميرسد ساختار ديپلماتيک دولت ترامپ، مثل دولت اوباما، توانايي پيشبرد چنين گفتوگوهاي پيچيدهاي را داشته باشد.
دموكراتها و اوباماييسم دوباره
اما اگر رئيسجمهور فعلي آمريکا انتخابات را ببازد، کار به دست دموكراتهايي خواهد افتاد که به نظر ميرسد، ادامه رويکرد اوباما را در پيش خواهند گرفت. اين از طرفي به معناي بازگشت احتمالي گزينههاي ديپلماتيک براي حل مسائل با ايران خواهد بود؛ درعینحال، بازگشت دموكراتها به کاخ سفيد احتمالا به معناي بازگشت اتحادهاي اروپايی به صدر اولويتهاي ايالات متحده خواهد بود و اين باعث ميشود ايالات متحده شانس و توانايي بيشتري براي شکلدهي به ائتلافها عليه ايران، چه با هدف فشار و چه با هدف گفتوگو، داشته باشد. برني سندرز اما از زمان جواني و دوراني که هنوز شهردار شهر کوچک برلينگتون هم نشده بود، منتقد تمامعيار و بنيادين رويکردهاي تاريخي ايالات متحده در سياست خارجي بوده است. سندرز رئيسجمهور بيش از هرکس مايل به حل مشکلات با ايران، ونزوئلا و ديگران و توقف رويکرد فشار اقتصادي و نيز توقف تلاش براي برهمزدن ساختار سياسي کشورها با اميد تأمين خواستهاي آمريکا خواهد بود.
فاصله اندک 2 انتخابات در 2 کشور
اما تأثير نتيجه انتخابات آمريکا، تا حد زيادي زير سايه تأثير نتيجه انتخابات در ايران قرار میگيرد. اصلاحطلبان و ميانهروها در نتيجه تحولات سياسي پرفرازونشيب سالهاي اخير و همچنين ناکامي پروژه بزرگي مثل برجام، در صحنه سياست داخلي تا حد زيادي دست پايين را دارند. صحنه سياسي ايران، صحنه تحولات آخرين ساعات است؛ اما فعلا همه نشانهها حاکي از آن است که این طیف از پايان ۹۸ تا اوايل ۱۴۰۰ در حال خروج از کرسيهاي قدرت خواهند بود. به عبارتي کساني که ممکن است تمایل داشته باشند در فضايي ديپلماتيک و شبيه به برجام، دنبال حل مشکلات بروند، احتمالا تنها در فاصله بين پاييز ۹۹ و بهار ۱۴۰۰، مهرههاي تضعيفشدهاي در ساختار قدرت خواهند داشت و پس از آن، صحنه را به کساني واخواهند گذاشت که مذاکره را آشکارا گزينهاي نامطلوب خواندهاند و گزينههايشان از بين تشديد تقابل يا خودداري از گفتوگو و تحمل وضعيت خواهد بود. احتمالا رئيسجمهور دوره بعدي آمريکا کمي بعد از آغاز دورهاش، بهجاي کسي مثل محمدجواد ظريف، وزير خارجه فعلي، با کساني با رويکردهاي سعيد جليلي، مذاکرهکننده پيش از ظريف يا حتي رويکردهاي تندتر از جليلي مواجه شوند؛ اگر اساسا
گفتوگويي در کار باشد. برخي از اين احتمال ميگويند که حضور مخالفان اصلي مذاکره در قدرت، باعث ميشود در صورتي که تصميم به گفتوگو گرفته شود، کار راحتتر باشد؛ اما مشخص نيست از چه مسيري قرار است بين طرف آمريکايي و دولت اصولگراي ايراني، تعاملي معنادار و مؤثر ممکن باشد. در چنين شرايطي، سندرز يا هرکس ديگري در کرسي قدرت، بهجاي تلاش براي شکلدهي به گفتوگو، ناچار به مديريت ادامه اجباري تقابل خواهد شد. همه گزينههاي مثبت احتمالي، زنجيرهاي از گزينههاي منفي را بهعنوان پيشنياز خود خواهند داشت.
از دلايل اصلي اهميت انتخابات رياستجمهوري و انتخابات کنگره براي مردم ايران، تأثيرات احتمالي آن بر سرنوشت کشور و تصميماتي است که ممکن است برنده يا برندگان انتخابات درباره ايران بگيرند؛ تصميماتي که در يک طرف، گزينههاي مذاکره و گفتوگو و حتي روي کاغذ، حل مشکلات عميق و ريشهاي بين دو کشور را دارند و از طرف ديگر، جنگ، تقابل و درگيري نظامي را. البته وضعيت فعلي، به گزينه دوم نزديکتر است. بيشتر پرسشها درباره سرنوشت انتخابات امسال با سؤالي درباره تصميم و رويکرد احتمالي در قبال ايران دنبال ميشود. مروري بر هرکدام از سناريوهاي محتمل، خالي از لطف نيست.
جدال تا پاي صندوق
بنا بر سابقه تاريخي، رؤساي جمهور مستقري که انتخابات را برگزار ميکنند، شانس اصلي پيروزي در انتخابات فرض ميشوند؛ بااینحال، در اين دوره، دونالد ترامپ از نظر محبوبيت و مقبوليت مردمي، وضعيت خوبي ندارد و اين اميدهاي طرف مقابل، يعني حزب دموكرات را براي کنارزدن او بيشتر ميکند. رئيسجمهور فعلي آمريکا، انتخابات ۲۰۱۶ را در رقابتي بسيار نزديک و با ناکامي در کسب رأي عمومي برنده شد و اين از دلايلي است که دو طرف را قانع کند که بخش مهمي از شانس پيروزيشان، بهميدانآوردن سبد رأي خود و افزايش مشارکت در سمت خود است. بهطور خلاصه، لااقل تا اينجاي کار، ترامپ نه برنده قطعي يا پيشتاز رقابت به حساب ميآيد و نه بازنده گرفتاري که عرصه را پيشاپيش تحويل طرف مقابل داده باشد. رقابت ۲۰۲۰، رقابتي واقعي است.
دور دوم ترامپ و سرنوشت بنبست پرخطر
با همين توضيحات، احتمال تمديد رياستجمهوري رئيسجمهور آمريکا، احتمالي واقعي است. اگر ترامپ در سال ۲۰۲۱ نيز براي سوگند رياستجمهوري برود، بعيد است دنبال چرخشي اساسي در رويکرد خود در قبال ايران باشد. بسياري از ناظران سياست خارجي، اين سياست را فاقد هدفي مشخص و چشماندازي تعيينشده توصيف ميکنند؛ اما همين هدفنداشتن باعث ميشود ابزار درستي براي ارزيابي پيشرفت در کسب اهداف وجود نداشته باشد تا با گزارش نتايج نامطلوب، چرخش در تصميمات را رقم بزند. اين يعني گزينه اصلي در اين سناريو، ادامه همين فشارها خواهد بود. اما وضعيت تعليق فعلي در اين تقابل، تا حد زيادي حاصل انتظار براي انتخابات امسال است. در صورتي که انتخابات ورق را در آمريکا برنگرداند، تمديد چهارساله ترامپيسم دیگر بازيگران را مجبور به تصميمگيري ميکند. اگر ايران تا آن زمان گام جديدي در تقابل با آمريکا و اروپا برنداشته باشد، بعد از پيروزي ترامپ، احتمال اين کار افزايش خواهد يافت و گزينههايي مانند خروج ايران از معاهده انپيتي جديتر مطرح ميشود. از طرف ديگر، اتحاديه اروپا و امضاکنندگان اروپايي برجام نيز نمیتوانند رويکرد کجدارومريز فعلي را ادامه دهند و
احتمالا بين تصميم براي تقابل تمامعيار با ايالات متحده و اقناع ايران يا بخشيدن عطاي برجام به لقاي روابط ريشهدار خود با آن سوي اقيانوس، دومي را برمیگزینند. اين به معناي بازگشت همه چيز به وضعيت ۱۵ سال پيش در دوران رياستجمهوري محمود احمدينژاد يا وضعيتي شديدتر خواهد بود؛ با اين تفاوت که مهمترين گزينه حلوفصل تقابل در آن زمان، حالا گزينهاي امتحانشده و شکستخورده فرض خواهد شد. بازگشت تحريمها از يک سو و تصميمهاي ايران از سوي ديگر، چشماندازی خاکستري را ترسيم ميکند.
بازگشت سايه جنگ
در چنين شرايطي، تصميمات دو طرف در قبال يکديگر، تندتر و قطعيتر خواهد بود. اين در کنار جايگاه پايين احتياط در تصميمات سياست خارجي ترامپ، شانس رخداد جنگ را بالاتر ميبرد. از طرفي، ممکن است يک يا دو طرف تصميم بگيرند سراغ يکسرهکردن کار و تقابلی نظامي را که سالهاست پيشبيني ميشود، رقم بزنند. از طرف دیگر ممکن است تصميماتي مثل تصميمات امسال، از ترور مقامات نظامي گرفته تا حمله به پايگاهها و ادوات نظامي، اينبار به محاسبهگريهاي عقلاني ختم نشوند و بدون تصميم قبلي، تقابل نظامي کامل را باعث شوند.
تمايل ترامپ به گفتوگو
گزينه دیگری که مطرح میشود، ناچارشدن دو طرف به مذاکره در صورت پيروزي ترامپ است. اين پيشبيني البته بر مبناي اين فرض اثباتنشده بنا شده است که يک يا دو طرف، ادامه اين وضعيت را غيرممکن خواهد دانست و از بين تشديد و تخفيف، دومي را برخواهد گزيد. جدا از اشکالات اين فرض، مسئله اينجاست که هم سابقه سياست خارجي ترامپ و هم وضعيت تقابل، خواستهها و توقعات دو طرف از يکديگر، نشانهاي از وجود راهي براي حل ديپلماتيک مسئله بين ايران و دولت ترامپ ارائه نميدهد. چيزي که ايران ميخواهد در اين مذاکره دنبال کند، لغو ابزار اصلي آمريکا در اين تقابل است و در مقابل، دولت ترامپ نيز روي موضوعاتي ماهوي در دولت ايران دست گذاشته که از ديد بسياري از ناظران، پذيرش آنها از سوي ايران غيرممکن است و با تغيير رژيم تفاوتي نخواهد داشت. نبايد فراموش کرد که دولت ترامپ در تقابل ديگر خود، يعني تقابل با کرهشمالي، مذاکره و گفتوگو را در پيش گرفت و در آن راه، به هيچ نتيجهاي نرسيد. در مسير ايران، خطقرمزهاي دو طرف، بهویژه طرف ايراني، بسيار پررنگتر است. ايران و آمريکا حتی زمانی که بر سر مسائلي مانند برجام يا حتي داعش نیز بهطور موقت تصميمات مشترکي
داشتهاند، به رفتارهايی مثل رفتارهاي ترامپ و کيم جونگ اون، رهبر کرهشمالي، نزديک هم نشدهاند. عبور از اين وضعيت، با مذاکره غيرممکن نيست؛ اما به نظر نميرسد ساختار ديپلماتيک دولت ترامپ، مثل دولت اوباما، توانايي پيشبرد چنين گفتوگوهاي پيچيدهاي را داشته باشد.
دموكراتها و اوباماييسم دوباره
اما اگر رئيسجمهور فعلي آمريکا انتخابات را ببازد، کار به دست دموكراتهايي خواهد افتاد که به نظر ميرسد، ادامه رويکرد اوباما را در پيش خواهند گرفت. اين از طرفي به معناي بازگشت احتمالي گزينههاي ديپلماتيک براي حل مسائل با ايران خواهد بود؛ درعینحال، بازگشت دموكراتها به کاخ سفيد احتمالا به معناي بازگشت اتحادهاي اروپايی به صدر اولويتهاي ايالات متحده خواهد بود و اين باعث ميشود ايالات متحده شانس و توانايي بيشتري براي شکلدهي به ائتلافها عليه ايران، چه با هدف فشار و چه با هدف گفتوگو، داشته باشد. برني سندرز اما از زمان جواني و دوراني که هنوز شهردار شهر کوچک برلينگتون هم نشده بود، منتقد تمامعيار و بنيادين رويکردهاي تاريخي ايالات متحده در سياست خارجي بوده است. سندرز رئيسجمهور بيش از هرکس مايل به حل مشکلات با ايران، ونزوئلا و ديگران و توقف رويکرد فشار اقتصادي و نيز توقف تلاش براي برهمزدن ساختار سياسي کشورها با اميد تأمين خواستهاي آمريکا خواهد بود.
فاصله اندک 2 انتخابات در 2 کشور
اما تأثير نتيجه انتخابات آمريکا، تا حد زيادي زير سايه تأثير نتيجه انتخابات در ايران قرار میگيرد. اصلاحطلبان و ميانهروها در نتيجه تحولات سياسي پرفرازونشيب سالهاي اخير و همچنين ناکامي پروژه بزرگي مثل برجام، در صحنه سياست داخلي تا حد زيادي دست پايين را دارند. صحنه سياسي ايران، صحنه تحولات آخرين ساعات است؛ اما فعلا همه نشانهها حاکي از آن است که این طیف از پايان ۹۸ تا اوايل ۱۴۰۰ در حال خروج از کرسيهاي قدرت خواهند بود. به عبارتي کساني که ممکن است تمایل داشته باشند در فضايي ديپلماتيک و شبيه به برجام، دنبال حل مشکلات بروند، احتمالا تنها در فاصله بين پاييز ۹۹ و بهار ۱۴۰۰، مهرههاي تضعيفشدهاي در ساختار قدرت خواهند داشت و پس از آن، صحنه را به کساني واخواهند گذاشت که مذاکره را آشکارا گزينهاي نامطلوب خواندهاند و گزينههايشان از بين تشديد تقابل يا خودداري از گفتوگو و تحمل وضعيت خواهد بود. احتمالا رئيسجمهور دوره بعدي آمريکا کمي بعد از آغاز دورهاش، بهجاي کسي مثل محمدجواد ظريف، وزير خارجه فعلي، با کساني با رويکردهاي سعيد جليلي، مذاکرهکننده پيش از ظريف يا حتي رويکردهاي تندتر از جليلي مواجه شوند؛ اگر اساسا
گفتوگويي در کار باشد. برخي از اين احتمال ميگويند که حضور مخالفان اصلي مذاکره در قدرت، باعث ميشود در صورتي که تصميم به گفتوگو گرفته شود، کار راحتتر باشد؛ اما مشخص نيست از چه مسيري قرار است بين طرف آمريکايي و دولت اصولگراي ايراني، تعاملي معنادار و مؤثر ممکن باشد. در چنين شرايطي، سندرز يا هرکس ديگري در کرسي قدرت، بهجاي تلاش براي شکلدهي به گفتوگو، ناچار به مديريت ادامه اجباري تقابل خواهد شد. همه گزينههاي مثبت احتمالي، زنجيرهاي از گزينههاي منفي را بهعنوان پيشنياز خود خواهند داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.