|

نگاهي به سال 98 و نماي پيش‌رو در گفت‌وگو با عباس ملکي، کارشناس ارشد روابط بين‌الملل

صبور باشيد ؛ ققنوس ايران دوباره برمي‌خيزد

زينب اسماعيلي‌سيويري

هر مصاحبه‌اي يک تجربه ناب است؛ به‌ويژه وقتي مصاحبه‌شونده آميخته‌اي از تجربه، علم و آگاهي باشد. وقتي عباس ملکي به پرسشی درباره تنش تهران- واشنگتن پاسخ مي‌دهد، جوابش با علم به شرايط موجود، فرهنگ ايراني و اسلامي و با اطلاع از وضعيت امروز جهان است. وقتي جواب سؤالي درباره رابطه با ديگر کشورها را مي‌دهد، نگاهش از فراز‌و‌فرود بازار انرژي غافل نيست و... .
با استاد دانشکده انرژي دانشگاه شريف و ديپلمات اسبق وزارت خارجه درباره سياست خارجي، هواپيماي اوکرايني و نحوه برخورد حاکميت سخن گفتيم. عباس ملکي، عضو تيم مذاکره‌‌کننده قطع‌نامه 598، عضو اولين تيم مذاکرات خزر و بعدتر رئيس مرکز مطالعات وزارت خارجه بوده است. او هنوز در جلسات مشورتي وزير خارجه حضور دارد و از مشورت‌دهي در اين حوزه دريغ نمي‌کند. عصر يک روز زمستان در‌حالي‌که هنوز غم سقوط هواپيماي اوکرايني بر دل‌ها سنگيني مي‌کرد، گفت‌وگو را انجام داديم. با‌اين‌حال او به آينده و بهبود اوضاع اميدوار است؛ اما براي دستيابي به حال خوب، پيشنهادهایي دارد که مي‌توانيد در اين مصاحبه بخوانيد.

سال 98 رو به اتمام است؛ سالي كه حوادث زيادي در عرصه داخلي يا سياست خارجي تجربه كرديم. به نظر شما چه اتفاقي در سال 98 به تحولات سال پيش‌رو جهت مي‌دهد؟
بين نظريه‌پردازان روابط بين‌الملل و سياست خارجي، اين تعبير معروف است كه سياست‌ خارجي ادامه سياست داخلي است. هر كشور، سيستم و دولتي ديدگاه‌ها، بينش‌ها، مأموريت‌ها و اهدافي دارد كه سياست خارجي خود را مطابق آن شكل مي‌دهد. نكته دوم اينكه كشورها نیز مثل انسان‌ها هستند. از ديدگاه رفتاري، كشورها بعضي‌ حسود هستند، بعضي عصباني مي‌شوند، برخي طمع دارند و برخي آرام هستند كه در اين مورد، كتاب خوبي از رابرت جرويس ترجمه كرده‌ام كه بزرگ‌ترين نظريه‌پرداز روابط بين‌الملل از ديدگاه رفتاري است و همين بحث‌ها را در آن کتاب مطرح مي‌كند.
سومين نكته اين است كه اگر بپذيريم قواعد رفتاري بر سياست بين‌الملل حاكم است، به اين نتيجه مي‌رسيم که همان‌طور كه يك انسان به لحاظ عقلايي هيچ‌وقت كار غيرمعمول و پر از رنج و محنتی براي اندام بدنش نمي‌كند، كشورها هم با طبقات اجتماعي و لايه‌هاي مختلف طوري رفتار مي‌كنند كه بتوانند بيشترين منافع را در روابط بين‌الملل داشته باشند. اگر اين سه را در كنار هم بگذاريم، به نظرم سقوط هواپيماي 752 هواپیمایی اوكراين مهم‌ترين مسئله در سياست خارجي ايران است؛ يكي اينكه مردم ايران داغدار شدند و مورد عجيبي كه ديدم اين بود كه انگار از هر فرد ايراني، يك نفر در اين هواپيما بوده است. تا امروز كسي را نديده‌ام كه بگويد من با اين هواپيما فاصله داشته‌ام؛ از هر رده و طبقه‌اي و به‌خصوص كساني كه در كار دانشگاهي بوده‌اند.
نكته دوم درباره انعكاس اين موضوع و عكس‌العمل‌هايي بود كه يك دولت ملي در اين مسئله انجام داد و مسئوليت‌هايي که دولت در برابر اتباع خودش و اتباع ديگر كشورها دارد. تا قبل از اين مسئله، ما كشوري با كارنامه خوب بوديم؛ مثلا خاطرم می‌آید در حمله دوم آمریکا به عراق که به صدام حسين فشار مي‌آورد، صدام به كردهاي عراق فشار مي‌آورد و وزارت كشور ايران دستور داده بود به هيچ كُردي اجازه عبور از مرزها را ندهيد. يادم می‌آید تا 500 هزار نفر آمدند. مسئولان مرزداري مي‌گفتند وقتي مي‌بينيم خانمي با چند بچه به مرز مي‌آيد، با بخش‌نامه وزير كشور نمي‌توانيم به آنها اجازه عبور ندهيم. يا در مورد افغان‌ها يا مسئله درگیری ارامنه با آذري‌ها در قضيه قره‌باغ نیز ميزبان افراد زيادي از كشورهاي ديگر بوديم. اگر ما با اتباع كشورهاي ديگر اين‌طور رفتار مي‌كنيم، بايد ببينيم چقدر با مردم خودمان درست رفتار كرده‌ايم. نكته سوم اينكه در هر جاي دنيا، وقتي پديده‌اي اتفاق مي‌افتد، بازيگران صحنه بين‌المللي دنبال بيشينه‌كردن منافع ملي خودشان هستند. به نظرم در اين موضوع، روان‌كاوي، ارزيابي و آناليز رفتار آقاي ترودو، نخست‌وزير كانادا، اهمیت بسیاری دارد. چرا بايد نخست‌وزير كشور ديگری نسبت به اتباع كشور ديگر اين‌قدر حمايت و همدردي نشان بدهد و هر روز به يكي از خانواده‌ها سر بزند؟
آناليز شما از شخصيت و تحليل رفتارش چيست؟
به نظرم اين كار نشان مي‌دهد در صحنه روابط بين‌الملل چه موضوعاتي اولويت دارد و چه موضوعاتي باعث مي‌شود شما، حزب و كشورتان بيشتر مورد علاقه مردم خودتان و ديگر كشورها قرار بگيرید. به نظر من، كاري كه دولت كانادا مي‌كند، با كاري كه قبلا مي‌كرد، تفاوت بسیاری دارد. زماني من در بوستون بودم، كاردار ما در اوتاوا تماس گرفت و گفت مديركل وزارت خارجه كانادا آمده و بيرون سفارت راه مي‌رود و منتظر است درِ سفارت باز شود. زماني بود كه حزب دست‌‌‌راستي در كانادا سر كار بود. وقتي ساعت بازشدن درِ سفارت رسيد، بلافاصله نامه قطع روابطشان را داد و خيلي‌خيلي به مردم ايران ضرر وارد شد. يادم می‌آید آن‌ زمان 150 هزار ايراني مسائلي در بانك‌ها و جاهاي ديگر داشتند، نخست‌وزيرشان هم همان ساعت در مسكو و در مصاحبه‌اي، قطع روابط را اعلام كرد. الان هم برخي از صاحب‌نظران و دانشگاهيان ايراني در كانادا به دولت كانادا پيشنهاد داده‌اند روابط كنسولي محدودي را با ايران شروع كند؛ چون ايراني‌هاي زيادي آنجا هستند. دولت کانادا این را قبول نمي‌كند؛ اما به صورت مشخص براي تسليت به هر خانواده مي‌رود. نمي‌خواهم نتيجه بگيرم چقدر خوب هستند يا بد، مي‌خواهم نتيجه بگيرم موضوعاتي مثل مسائل انساني و محيط زيست، مسائلي است كه بايد خيلي به آنها توجه کرد.
نكته تکرارشده اين است كه در دو دهه گذشته، رابطه ايران و كانادا بيشتر بر سر موضوع يک شهروند يا بحث اتباع، چندين نوبت دچار بحران شده؛ از ماجراي مرگ خانم زهرا كاظمي تا اتفاق ناگواري که براي دكتر كاووس سيدامامي رخ داد و الان هم بحث هواپيماي اوكرايني. از آنجا كه شايد اتباع ايراني در كانادا جايگاه مهمي دارند، آقاي ترودو مي‌داند چه كند كه اين جمعيت را جذب و حفظ كند؟
كاملا درست است. ايراني‌هاي كانادا از يك لحاظ تحصيل‌كرده و از لحاظ ديگر داراي تخصص و حرفه در بخش‌هاي تجارت و بازرگاني هستند و وضعيت اقتصادي خوبي دارند. اينها مي‌توانند پشتيبانان و حمايت‌كننده‌هاي ايران و مسائل ايران در آمريكاي شمالي باشند؛ مثل كاري كه اتباع هندي در ‌خارج از كشورشان انجام مي‌دهند يا در سازمان‌هاي بين‌المللي افراد زيادي از اروپاي شمالي داريم که طبيعي است در عين حال كه كارشان را به صورت مستقل انجام مي‌دهند، منافع كشورشان را هم پيش مي‌برند و اين در همه جاي دنيا هست.
نكته آخر اينكه در تاريخ، ما سردمدار اين كار بوده‌ايم. بعضي جاهاي دنيا كه مي‌رويد، مي‌بينيد فقط يك ايراني به تنهايي جايي رفته و باعث تحولات بزرگي در آنجا شده است؛ مثلا با تجربه كمي كه دارم، در شبه‌جزيره بالكان برخي ايراني‌ها هستند‌ و كروات‌ها خودشان را ايراني مي‌دانند. در چچن يا داغستان روسيه، اينگوش و جاهاي ديگر نیز مي‌بينيد فرهنگ ايراني وجود دارد؛ چون ايراني‌ها آنجا حضور دارند. در بانكوك مزاري به نام شيخ احمد قمي هست كه فردي درستكار و احتمالا تاجر بوده و مراتب علمي هم داشته و با مردم درست رفتار مي‌كرده و جالب است بودايي‌ها هم به مزار ايشان مي‌روند و به نوعي به ايشان اعتقاد دارند. در تانزانيا و زنگبار هم نمازي‌ها از شيراز رفته بودند و اولين حمام را آنجا ساخته‌اند. در سودان و مصر نیز چنين مواردي هست. اگر يكي از دوستان يا دانشجويان به من بگويد از ايران مي‌روم، سرزنشش نمي‌كنم؛ چون مهاجرت و سفر، موضوعاتي است كه در انديشه ايراني و اسلامي به آن بهای بسیاری داده شده است. وقتي در خارج از كشور هستيد، هر چيز جديد و زيبايي که مي‌بينيد، بلافاصله به اين فكر مي‌كنيد كه اگر در ايران بود، چقدر خوب بود؛ حتي كتاب، موضوعات فلسفي و علمي يا جنگل، كوه، رودخانه. ما ايراني‌ها اين‌‌گونه هستيم.
خيلي از مردم منتقد نحوه برخورد دولت و حاكميت با موضوع هواپيماي اوكرايني از زمان اطلاع‌رساني تا اتفاقات بعد و اعتراض‌های مردم شدند. به ‌نظر کدام برخورد و اشتباه باعث شد جامعه ايراني اين‌گونه معترض شود؟ دروغ؟ ديرگفتن؟ خطاهايي که روي هم تلنبار شده بود؟ چطور مي‌شد اين موضوع را بهتر مديريت كرد؟
به دليل اينكه از خانواده من هم در هواپيما بودند، ساعت 7:30 صبح به محوطه‌اي كه اين اتفاق افتاده بود، رسيدم. صحنه‌هاي عجيبي بود؛ اشيا و اجسام، نيمه‌سوخته و در حال سوختن بودند. وضعيت بسيار بدي بود. هيچ‌وقت يادم نمي‌رود. بعد پليس و گارد ضدشورش آمد و مردم را عقب زد. همان زمان به آقاي عابدزاده تلفن كردم كه جواب‌گو نبود؛ اما حدود ظهر جواب من را داد. از آنجا به بهشت‌زهرا رفتيم. يادم می‌آید گفتند به پزشكي قانوني محل بايد برويم. به پزشكي قانوني شهريار رفتيم كه گفتند به بايد به كهريزك برويد. در همه اين مراحل، ديدم همه مي‌خواهند كمك كنند. نديدم كسي‌ نخواهد كمكی كند. پزشك‌ها، اورژانس و راننده‌ها همه كمك مي‌كردند. شايد باورتان نشود، همان صبح با آقاي آخوندي صحبت كردم؛ ايشان الان در وزارت راه نيست. به ايشان گفتم برخي علائم نشان مي‌دهد موشك است كه ايشان گفت امكان ندارد. در همه اين مراحل، خلوص را ديدم. نكته ديگر اينكه پيش از اين با چنين مسئله‌اي به اين صورت مواجه نشده بوديم. البته در جنگ ايران و عراق چند مسئله در منطقه و نزديكي تهران به وجود آمده بود كه آن زمان به دلیل اينكه مسئله جنگ بر همه فعاليت‌هاي كشور تسلط داشت، اين مسائل خيلي مطرح نشد. بُعد انساني اين مسئله بسیار بيشتر بود. بيشتر كساني كه در اين هواپيما بودند، جواناني بودند كه دنبال آينده بهتر و تحصيلات مي‌ر‌فتند. كساني هم منتظر بودند كه خبر نشستن هواپيما را بشنوند؛ بنابراين جريان رسانه‌اي آنها بيشتر از بقيه قشرهاي مردم است. افرادي كه در اين هواپيما بودند، دوستان و نزديكاني داشتند که دستشان به رسانه‌ها مي‌رسيد و كساني بودند كه اطلاع‌رساني مي‌كردند.
نكته سوم اينكه كلا مسائل در كشور و جهان به اين صورت است كه بايد به مردم توضيح داد؛ يعني صراحت و شفافيت، بخشي جدي در همه بخش‌هاي جامعه است؛ به‌ویژه بخش رابطه دولت و ملت كه نمي‌توان آن را ناديده گرفت. نمي‌توانیم كاري كنیم كه مشخص نشود و به همين دليل از كساني كه مسئوليت مي‌پذيرند، بيشتر بايد تقدير شود. در گذشته مي‌توانستند مسئولیتی داشته باشند و با مردم كاري نداشته باشند؛ مثل مهندسي كه در خط لوله مسئوليتش اين است كه گاز در لوله يخ نزند و نيازي نيست با مردم عادي روبه‌رو شود؛ اما الان كساني كه در سياست خارجي، پزشكي و... هستند، بايد با مردم روبه‌رو شوند. در تاريخ خوانده‌ايم که برخي از مسئولان و پادشاهان را كسي نمي‌ديد و ملازم صحبت‌ها را انتقال مي‌داد.
اگر ظهر چهارشنبه جمهوري اسلامي مسئوليت ساقط کردن هواپيما را بر عهده مي‌گرفت، تفاوت زيادي بين افكار عمومي و جامعه ايجاد مي‌شد؟
بله خيلي زياد. فراموش نكنيد در هر موضوعي، كسي كه در وسط حادثه است، بايد تصميم بگيرد. شايد برخي موضوعات براي رسيدن به نتيجه بهتر و بهينه، كمي ديرتر به ذهن بيايد؛ اما این به آن معنا نيست كه مسئوليت‌ها را لوث كنيم و بگوييم ايرادي به كار آن فرد نيست. گاهي شما زمان تصادف به‌شدت دنبال اين هستيد كه شماره تلفني را پيدا كنيد، بعد يادتان مي‌افتد كه در جيبتان بوده است؛ اما به نظرم هيچ‌كدام از اينها، مسئوليت مدني دولت را عقب نمي‌اندازد.
به سياست خارجي برگرديم. در حال از‌دست‌دادن برجام هستيم؟ از ارديبهشت گام‌هاي كاهش تعهدات هسته‌اي به تناوب دو ماه برداشته شد و در دي‌‌ماه آخرين گام برداشته شد و تقريبا اکنون هيچ محدوديتي نداريم. شما فکر مي‌کنيد چيزي از برجام مانده است؟
برنامه جامع اقدام مشترك همان‌طور كه از نامش معلوم است، يك برنامه بود. اين يك موافقت‌نامه يا پيمان و عهدنامه نبود. به اين معنا نيست كه زحمات و خدمات بخش‌هايي كه اين كار را كرده‌اند، كم است؛ بدون هيچ ترديدي و در مهم‌ترين بخش، بايد ياد كنيم از زحمات شبانه‌روزي دكتر ظريف؛ اما هر ظرفي تا اندازه‌اي ظرفيت دارد و ظرفيت برجام نیز اين بود. به نظرم ايران بايد طرفي باشد که از برجام خارج نشود. من با خروج از ان‌پي‌تي (پيمان عدم گسترش سلاح‌ هسته‌اي) و برجام مخالف هستم؛ اما به صورت موازي باید در كنار برجام مسير ديگر يا مسيرهاي ديگري را نیز باز كنيم. اتفاقا در سياست‌گذاري عمومي، جريان‌هاي چندگانه تئوري خيلي معروفی است.
نظر من اين است که چه عيبي دارد پرنس چارلز از ايران بازديد كند؟ يا جريان‌هاي ديگري را با آلمان‌ها شروع كنيم؟ اين اتفاق‌ها سال‌ها اميد و آرزوي ايراني‌ها بوده است. هيچ كشوري به اندازه ايران با فناوري، تكنولوژي و علم آلماني نزديك نبوده است. ما بايد اولين دانشگاه مشترك ايران و آلمان را راه مي‌انداختيم. يا ايران با فرانسه سال‌ها رابطه داشته‌اند؛ از دوره آق‌قويونلوها. ممكن است شما بگوييد ما مي‌خواهيم كار كنيم و آنها نمي‌خواهند. اين به مسئله رفتاري كشورها برمي‌گردد كه مثل رفتار انسان‌هاست. شما گاهي مي‌توانيد كسي را جذب كنيد و گاهي نمي‌توانيد. يكي از دلايل موفق‌نشدن، مي‌تواند اين باشد كه روش درستي را انتخاب نكرده‌ايد. كسي نمي‌تواند ادعا كند كه آنها با ما خوب رفتار كرده‌اند. هيچ كشوري قدر ايران را ندانست. شايد حدود هزار بازيگر بين‌المللي، 200 كشور، سازمان‌هاي بين‌المللي، افراد و «ان‌جی‌او»‌‌ها و رسانه‌ها را داریم؛ جالب است ايران در اين ميان، تنهايي استراتژيك دارد؛ اما قرار نبود اين تنهايي به اين معنا باشد كه با تمام دنيا دعوا كنيم. ما خوبي مي‌كنيم و اگر جوابمان را دادند، ادامه مي‌دهيم؛ وگرنه با ديگري وارد رابطه مي‌شويم. وقتي وارد اين فاز با كشورهاي ديگر مي‌شويد، مي‌بينيد چقدر فرصت براي ايران هست. تا حالا نبوده در جايي با كسي گفت‌وگو کنم که وقتي مي‌گويم ايران، يك‌دفعه برانگيخته نشود كه ايران چه جاي خوبي است. در روابط بين‌الملل مهم است كه شما چه روشي داشته باشيد.
به نظرم برجام ديگر ظرفيت ندارد؛ اما به اين معنا نيست كه با كشورها كار نكنيم. اتفاقا كشورهاي جديد، بزرگ‌تر از اندازه خود نقش دارند. تركيه، قطر، عمان و كشورهاي تازه به اتحاديه اروپا پيوسته‌ای مثل بلغارستان و مجارستان، بعضي‌ها دولت‌هاي دست‌‌راستي دارند؛ اما به‌طور كلي كشورهايي هستند كه نمي‌توان فراموششان كرد.
اين فرمايش شما که مي‌شود مسيرهاي موازي را با كشورهاي ديگر دنبال كرد، دلگرم‌کننده است؛ اما خيلي‌ها در سياست خارجي ايران وقتي مي‌خواهند طرح يا فكري را مطرح كنند، همه چيز را گره‌زده به واشنگتن و رابطه تهران- واشنگتن مي‌بينند؛ به‌ويژه به دليل تحريم‌ها و فضاسازي‌ای كه انجام مي‌شود. به نظرتان مي‌توانيم بدون حل مسئله با واشنگتن، به رايزني و ايجاد رابطه مثبت با ديگر كشورها بپردازيم؟
نيويورك از واشنگتن مهم‌تر است. اي‌كاش در واشنگتن و نيويورك نمايندگاني داشتيم كه وظيفه‌شان اين بود كه تا مي‌توانند با نمايندگان كنگره صحبت كنند كه ايران را ببينند، شهرهاي ايران را ببينند؛ اصلا چرا شهرهاي ايران، حتي كويرها و آسمان ايران را هم ببينند، كافي است. بااین‌حال، همان‌طور كه گفتيد، به نظر من آمريكاي فعلي، ابرقدرت بعد از جنگ جهاني دوم و سال‌هاي دهه 1960 و 70 ميلادي نيست. آقاي استفن والد و بقيه كتاب‌هايي دارند كه افول آمريكا را گوشزد مي‌كنند. البته به روابط ايران و آمريكا خوش‌بين هستم و به نظرم بالاخره اين روابط درست مي‌شود.
چطور؟
اگر شما در كاليفرنيا باشيد، بيشتر احساس مي‌كنيد در تهران هستيد تا در شهری اروپايي. ميان مردم آمريكا، نفرتي را كه در مسئولانشان هست، نمي‌بينيم؛ اما مسئله اساسي اين است كه چرا سفير ما در لندن كه دوست من هم هست، به مجلس عوام نمي‌رود كه مثلا هديه ببرد، صحبت كند و ارتباط برقرار كند؛ مثلا از آنها براي ديدن بقاياي شركت زيگلر كه شركت اوليه فرش در اراك بود، دعوت كند يا اسب تركمني را نشان دهد، معماري‌ها را نشان دهد. يا در فرانسه چرا دوست عزيزم اين كار را نمي‌كند؟ چرا مصاحبه نمي‌كنند؟ چرا كنفرانسي آنجا برگزار نمي‌كنند؟ چرا يك بار سفير محترم در آلمان با تتمه فرش‌فروشان ديدار نمي‌كند؟ البته سفراي فعالي هم در اين زمينه داشته‌ايم؛ مثلا دكتر سنايي در روسيه كه زبان روسي مي‌دانست.
خوش‌بيني شما به رابطه ايران و آمريكا با نگاه كوتاه‌مدت است يا بلندمدت؟
مثالي مي‌زنم؛ هندي‌ها در بلوك شرق بودند و حزب خانم گاندي هم حزب سوسياليستي بود و برخي از ايالت‌هاي هند نیز از سوی احزاب كمونيستي اداره مي‌شد، مثل كلكته كه تا چند سال قبل خيلي مهم بود؛ اما در دوره‌اي به‌تدريج به اين نتيجه رسيدند كه بايد با تمام دنيا روابط نزديكي داشته باشند و فعاليت‌هاي علمي‌ هم داشتند.
بالاخره در سال 1998 هندي‌ها سلاح هسته‌اي‌شان را آزمايش كردند؛ بلافاصله آمريكا هند را تحريم كرد، ولي هند به‌قدري با تمام دنيا روابط وسيعي داشت كه در سال 2001،‌ آمريكا و هند پيمان استراتژيك همكار‌هاي علمي، تكنولوژيك، سياسي و اقتصادي امضا كردند و الان اگر به آمريكا برويد، در اكثريت قريب‌به‌اتفاق لابراتوارها و دانشگاه‌هاي آن، هندي‌ها سرآمد هستند و روابط بسيار نزديكي دارند. تنها قرينه‌اي كه براي ايران مي‌بينم، همين است. در هر دانشگاهي، به‌خصوص در آمريكا برويد، يكي، دو ايراني سرآمد در گروه‌ها هستند؛ نه به اندازه هند، به اندازه خودمان. ايراني‌هاي كمي هستند كه در آمريكاي شمالي شغل‌هايي با درآمد كم داشته باشند. بنابراين زيرساخت‌هاي اين كار فراهم است. مسئله واشنگتن و دولت راست‌گراي آقاي ترامپ، بالاخره حل مي‌شود؛ به اين دليل كه برخي از كارهايشان نه‌تنها با منافع ملي ايران سازگار نيست، بلکه با منافع ملي خودشان نیز سازگاری ندارد و به نظرم در آينده نزديك مشخص خواهد شد. ما بايد چند كار كنيم؛ اول از همه صبور باشيم و كار را رها نكنيم و كار را با بقيه كشورها جلو ببريم. از در راه ندادند، از پنجره داخل شويم. قضيه خيلي جدي است. دوره‌اي درباره كشورهاي آفريقايي به‌شدت فعال بوديم و الان نيستيم. كارهايي را كه در منطقه بايد انجام دهيم، نبايد فراموش كنيم. به نظرم آمريكا منحصر به دولت يا شخص ترامپ نيست؛ آنجا اركان ديگري هم دارد مثل مطبوعات، روشنفكران، دانشگاهيان و صنايع.
در بخش صنعت هم مسئله انرژي مطرح مي‌شود. با تمام مشكلاتي كه براي ايران پيش آمده، بازهم يكي از جذاب‌ترين نقاط براي سرمايه‌گذاري نفت و گاز است؛ به شرطي كه ما هم مقدمات را درست كنيم. مجمع تشخيص مصلحت نظام مصوبه‌اي براي قانون تشويق سرمايه‌گذاري خارجي دارد كه به نظرم مبناي خوبي است. من هم مي‌د‌انم وضعيت چطور است؛ اما اجازه دهيد خوش‌بين بمانم.
درباره هند كه مثال زديد، برخي معتقدند ما در سياست خارجي ايدئولوژي را بيشتر از سياست خارجي اولويت قرار داده‌ايم. سياست خارجي‌اي كه شايد هند يا كشور ديگري كه دنبال مي‌كند، نگاه ايدئولوژيك نداشته، در‌حالي‌كه ما اين نگاه را داريم.
براي كساني كه نمي‌توانند سياست خارجي ايران را درست تحليل كنند، راحت‌ترين راه اين است كه بگويند سياست خارجي ايدئولوژيك است؛ اما اين‌طور نيست. سياست خارجي ايران اتفاقا به نظرم واقع‌گرايانه است و عنصر ايدئولوژي تنها يكي از منابع فكري سياست خارجي است. از مهم‌ترين منابع تغذيه‌كننده سياست خارجي ايران، یکی جغرافيا و تاريخ آن است؛ ايران هميشه بزرگ بوده و دیگری قانون اساسي ايران است. اينها الهام‌گيرنده از اسلام بوده‌اند؛ اما به اين معني نيست كه موضعی خشك و بدون هيچ انعطافی در قبال چيزهايي داشته باشيد كه مربوط به زمان حاضر است. مثلا ما نسبت به مسلمانان دنيا نگران هستيم؛ اما به اين معنا نيست كه به غيرمسلمانان اهميتي ندهيم. همه مي‌دانند برخي از جاهايي كه با ما رابطه خوبی دارند، مسلمان نيستند؛ برای مثال، رابطه ما با كره‌شمالي يا روسيه بر اساس اسلام نيست. درباره چچن، مسلمان‌ها در دوره‌اي خيلي تحت فشار بودند؛ اما ايران چيزي نگفت. يك بار جوهر دودايف به من گفت به آقاي خاتمي بگو من آن دنيا جلوي جدت جلوي تو را مي‌گيرم، تو به ما كمك نكردي؛ چون مصلحت كشور در آن دوره اين بود كه در اين زمينه دخالت نكنيم و واقعا نمي‌دانستيم قضيه چچن به چه سمتي مي‌رود. در مسجد بابري در هند اعتراض كرديم؛ اما يك بار ديگر اتفاقي در هند افتاد كه ايران اعتراض نكرد. نمي‌خواهم بگويم اسلام در سياست خارجي ما نقشي ندارد، اتفاقا من مقاله‌اي درباره سياست خارجي اسلام دارم؛ اما اسلام به معناي درست و عقلايي‌اش كه منافع ملي كشور ما بايد حتما در نظر گرفته شود. در بوسني زماني به مسلمانان كمك مي‌كرديم و الان نمي‌توانيم كمك زيادي داشته باشيم. اين‌طور نيست كه از اسلام دور شده باشيم. كساني كه در قانون اساسي مشخص شده منافع ملي كشور را تشخيص دهند، مشخص مي‌كنند چه زماني بايد چه کار كرد.
شايد بهتر است اين بحث را محدود كنيم به ايدئولوژي‌ها يا ارزش‌هايي كه جمهوري اسلامي را معنا مي‌دهد؛ مثلا همين الان پس از شهادت سردار سليماني مبحث دوگانه مقاومت- مذاكره تشديد شده است. بياييد بحث را درباره اين دوگانه كاناليزه كنيم. آيا اين دوگانه ما را به نتيجه مي‌رساند؟
به نظر من، همان جريان‌هاي موازي اينجا هم هست؛ هم مقاومت و هم مذاكره. در جاهايي بايد مقاومت كرد. برخي از حملاتي كه اسرائيل به سوريه يا بخش‌هايي از عراق كرده و حملات عراق، هرطور كه حساب كنيم، هيچ منطقي جز اينكه آمريكا و اسرائيل دنبال اين هستند كه اين دو كشور سامان نگيرند، ندارد. واقعا اين‌طور است. آنجا بايد مقاومت كرد.
بااین‌حال، جاهايي هم بايد مذاكره كرد. با دولت عراق، لبنان و سوريه مذاكره مي‌كنيم. به دولت عربستان هم گفتيم؛ خب ما اشتباه كرديم. نمي‌خواهم تقصير را گردن كسي بيندازم؛ اما ما در آتش‌زدن سفارت عربستان اشتباه كرديم و شايد الان که متوجه اين اشتباه شده‌ايم، مي‌دانيم که بايد همان روز اول عذرخواهي مي‌كرديم. درباره سفارت انگلستان نیز آقاي دكتر صالحي که آن زمان وزير بودند، گفتند همان روز اول عذرخواهي كردم. درباره سفارت آمريكا هم همين‌طور. آقاي ابراهيم اصغرزاده و دیگران چطور تصميم گرفتند اين كار را انجام دهند؟ من آن زمان خيلي جوان و خام بودم؛ اما متوجه مي‌شدم اين كار اشتباه است. اتفاقا يكي از بزرگ‌ترين سعادت‌هايم اين است كه با افراد خيلي آگاه نزديك بودم. آقاي مهدوي‌كني، پشت بيسيم گفتند جلوي اين افراد را بگيريد و در مصاحبه‌ خود هم گفته‌اند كه مخالف هستم. من در دانشگاه صنعتي شريف درس مي‌خواندم، سال 56 شاه دستور داد اين دانشگاه به اصفهان برود و دانشگاه صنعتي اصفهان را ساختند. دانشگاه به ما گفت مي‌توانيد از هر دانشگاهي در خارج از كشور پذيرش بگيريد. يكي از دوستانم براي من و خودش‌ از دانشگاه استنفورد پذيرش گرفت. من روز آخر ترديد داشتم. سال 56 بود و مي‌ديدم تحولاتي در ايران رخ مي‌دهد تا 17 شهريور سال 57 مانديم؛ مي‌خواستند پدرم و عده‌اي از روحانيون تهران از‌‌جمله دكتر بهشتي را دستگير كنند كه مخفي شدند. به دوستم گفتم نزد ايشان برويم و بپرسيم. من گفتم آقا من مي‌گويم بمانيم، مبارزات در حال رسيدن به جايي است و دوستم مي‌گويد برويم درس بخوانيم. ايشان گفتند چه درسي مي‌خوانيد؟ گفتم من مكانيك و دوستم شيمي كه روي هم رفته هشت سال طول مي‌كشد. ايشان دستي به ريششان كشيدند و گفتند شما برويد؛ اولا با اين ضربه‌اي كه رژيم به مردم در 17 شهريور زد، به نظرم 12 تا 15 سال طول مي‌كشد تا به روز قبل از 17 شهريور برسيم كه بتوانيم مردم را تهييج كنيم كه به خيابان‌ها بيايند؛ بنابراين وقت هست. دوم اينكه ما به متخصصاني نياز داريم كه كشور را بگردانند، شما برويد. دوستم رفت؛ اما من نرفتم. انقطاعي كه شما مي‌گوييد شايد به اين دليل بود كه انقلاب ايران خيلي سريع رخ داد؛ شايد بايد بيشتر طول مي‌كشيد. از اولِ صحبتمان از دولت صحبت كرديم، درحالی‌که بايد درباره مردم و خودمان هم صحبت كنيم. ما هم جاهايي كمبودها و نواقصي داريم. اگر فقط انتقادها به نظام يا سيستم و دولت را ببينيم، دچار اشكال مي‌شويم. تغيير بنيادين و فرهنگي مردم كاري است كه همه اميدوار بودند در انقلاب انجام شود كه كم‌و‌بيش هم انجام شد.
از اوايل مذاكرات، هميشه درباره اهميت توافق كه مطرح شد، صحبت كرديد و هميشه هم گفته‌ايد كه برجام و توافق همين‌قدر ظرفيت دارد. اگر الان به نماي پيش‌رو نگاه كنيم، بالاخره يك روز بايد اين مشكل حل شود؛ آيا در تابستاني كه گذشت فرصت را براي مذاكره با ترامپ از دست داديم؟ به‌عنوان يك آينده‌پژوه، اگر قرار است روز ديگري مسئله ايران و آمريكا حل شود، بايد دنبال چه چيزي باشيم؟
اگر بخواهيم دوباره مذاكرات را شروع كنيم، چند پيش‌نياز احتياج داريم؛ اول اينكه حتما افراد يا مؤسسات و مراكزي درست كنيم كه بتوانند با كساني كه در آمريكا مؤثر هستند، اعم از نمايندگان كنگره، رسانه‌ها، دانشگاهيان و نخبگانشان، تماس بگيرند و به آنها نزديك شوند و آنها را با واقعيت‌هاي جامعه ايران آشنا كنند. دوم اينكه بايد به‌نوعي در مسائل منطقه، به‌خصوص خاورميانه و نقاطي كه به نفع منافع ملي ايران است، به آمريكايي‌ها اطمينان دهيم كه نمي‌خواهيم با آنها سر جنگ داشته باشيم. مثلا داعش مسئله‌اي بود كه با هم مشترك بوديم يا طالبان. در كنفرانس بن سال 2001 و ادامه‌اش در 2002 هم واقعا همكاري ايران بي‌نظير بود؛ گرچه دولت بوش خرابش كرد؛ اما هميشه اين‌طور نيست، ممكن است مثل دوره اوباما متوجه كار ايران شوند. پس مي‌توان از دشمني‌هاي بي‌مورد كسان ديگر كاست.
به نظرم 10 سال نياز داريم از 1400 تا 1410 كه به خودمان برسيم و وضعيت علمي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي را درست كنيم. اين مسائل باعث مشكلات زيادي مي‌شود. نمي‌شود بدون هيچ مشكلي زندگي كنيد. اگر در تهران زندگي كنيد، مسكن، خريد يخچال، تعمير ماشين رختشويي، رفت‌و‌آمد و... مواردي هستند كه در گذشته به‌راحتي انجام مي‌شدند؛ اما الان واقعا اگر حتي پول هم داشته باشيد، نمي‌توانيد اين كارها را انجام دهيد. چطور شد كه اين‌قدر گره در كارها افتاده است؟ اين مربوط به داخل خودمان مي‌شود كه بايد درست كنيم. بايد تصدي‌گري دولت كم شود. به نظرم كشورها مثل انسان‌ها هستند، همیشه عصباني و قهر نيستند. فقط صبر نياز است؛ همان چيزي كه در گفته‌هاي بزرگان بوده و در فرهنگ ايراني هم به صبر توصيه شده است.
تابستان 98 فرصت مناسب مذاكره را از دست نداديم؟
خير؛ وقتي آمريكا در سال 1992 تصميم گرفت به عراق حمله كند، مذاكراتي بين طارق عزيز و جيمز بيكر بود. طارق عزيز مي‌گويد آمريكا در رسانه‌ها گفت حاضريم مذاكره كنيم و مشكلات را حل كنيم. همان زماني كه خودشان را آماده كرده بودند كه مشكلشان را با روش ديگري حل كنند، در ژنو آقاي بيكر با من دست داد و وقتي خبرنگاران از اتاق بيرون رفتند، پرونده‌اش را بست و بدون خداحافظي با من رفت. اين يك كار تخصصي است. ايران، عراق نيست و آقاي ظريف كه طارق عزيز نيست. آقاي ظريف كسي است كه بيشترين زمان وزير خارجه كشوري مثل آمريکا را در يک شهر و يک هتل نگه داشته تا به توافق برسند. آنها بخشي از رسانه‌ها را دارند و همه حرفشان راست نيست؛ اما دليل نمي‌شود آنها را پس بزنيم. آمادگي داريم كار را جلو ببريم؛ اما گاهي بايد بگوييم پشت پرده چه مي‌گذرد. به نظرم امسال آقاي ترامپ خيال مذاكره نداشت و مي‌خواست حداكثر 12 شرط آقاي پمپئو را كسي براي ما بخواند که معلوم بود به نفع كشور نبود؛ اما هميشه اين‌طور نيست. ايران و تمدن ايراني در شيب پايين بوده و مطمئنم مثل ققنوس دوباره بلند خواهد شد.

هر مصاحبه‌اي يک تجربه ناب است؛ به‌ويژه وقتي مصاحبه‌شونده آميخته‌اي از تجربه، علم و آگاهي باشد. وقتي عباس ملکي به پرسشی درباره تنش تهران- واشنگتن پاسخ مي‌دهد، جوابش با علم به شرايط موجود، فرهنگ ايراني و اسلامي و با اطلاع از وضعيت امروز جهان است. وقتي جواب سؤالي درباره رابطه با ديگر کشورها را مي‌دهد، نگاهش از فراز‌و‌فرود بازار انرژي غافل نيست و... .
با استاد دانشکده انرژي دانشگاه شريف و ديپلمات اسبق وزارت خارجه درباره سياست خارجي، هواپيماي اوکرايني و نحوه برخورد حاکميت سخن گفتيم. عباس ملکي، عضو تيم مذاکره‌‌کننده قطع‌نامه 598، عضو اولين تيم مذاکرات خزر و بعدتر رئيس مرکز مطالعات وزارت خارجه بوده است. او هنوز در جلسات مشورتي وزير خارجه حضور دارد و از مشورت‌دهي در اين حوزه دريغ نمي‌کند. عصر يک روز زمستان در‌حالي‌که هنوز غم سقوط هواپيماي اوکرايني بر دل‌ها سنگيني مي‌کرد، گفت‌وگو را انجام داديم. با‌اين‌حال او به آينده و بهبود اوضاع اميدوار است؛ اما براي دستيابي به حال خوب، پيشنهادهایي دارد که مي‌توانيد در اين مصاحبه بخوانيد.

سال 98 رو به اتمام است؛ سالي كه حوادث زيادي در عرصه داخلي يا سياست خارجي تجربه كرديم. به نظر شما چه اتفاقي در سال 98 به تحولات سال پيش‌رو جهت مي‌دهد؟
بين نظريه‌پردازان روابط بين‌الملل و سياست خارجي، اين تعبير معروف است كه سياست‌ خارجي ادامه سياست داخلي است. هر كشور، سيستم و دولتي ديدگاه‌ها، بينش‌ها، مأموريت‌ها و اهدافي دارد كه سياست خارجي خود را مطابق آن شكل مي‌دهد. نكته دوم اينكه كشورها نیز مثل انسان‌ها هستند. از ديدگاه رفتاري، كشورها بعضي‌ حسود هستند، بعضي عصباني مي‌شوند، برخي طمع دارند و برخي آرام هستند كه در اين مورد، كتاب خوبي از رابرت جرويس ترجمه كرده‌ام كه بزرگ‌ترين نظريه‌پرداز روابط بين‌الملل از ديدگاه رفتاري است و همين بحث‌ها را در آن کتاب مطرح مي‌كند.
سومين نكته اين است كه اگر بپذيريم قواعد رفتاري بر سياست بين‌الملل حاكم است، به اين نتيجه مي‌رسيم که همان‌طور كه يك انسان به لحاظ عقلايي هيچ‌وقت كار غيرمعمول و پر از رنج و محنتی براي اندام بدنش نمي‌كند، كشورها هم با طبقات اجتماعي و لايه‌هاي مختلف طوري رفتار مي‌كنند كه بتوانند بيشترين منافع را در روابط بين‌الملل داشته باشند. اگر اين سه را در كنار هم بگذاريم، به نظرم سقوط هواپيماي 752 هواپیمایی اوكراين مهم‌ترين مسئله در سياست خارجي ايران است؛ يكي اينكه مردم ايران داغدار شدند و مورد عجيبي كه ديدم اين بود كه انگار از هر فرد ايراني، يك نفر در اين هواپيما بوده است. تا امروز كسي را نديده‌ام كه بگويد من با اين هواپيما فاصله داشته‌ام؛ از هر رده و طبقه‌اي و به‌خصوص كساني كه در كار دانشگاهي بوده‌اند.
نكته دوم درباره انعكاس اين موضوع و عكس‌العمل‌هايي بود كه يك دولت ملي در اين مسئله انجام داد و مسئوليت‌هايي که دولت در برابر اتباع خودش و اتباع ديگر كشورها دارد. تا قبل از اين مسئله، ما كشوري با كارنامه خوب بوديم؛ مثلا خاطرم می‌آید در حمله دوم آمریکا به عراق که به صدام حسين فشار مي‌آورد، صدام به كردهاي عراق فشار مي‌آورد و وزارت كشور ايران دستور داده بود به هيچ كُردي اجازه عبور از مرزها را ندهيد. يادم می‌آید تا 500 هزار نفر آمدند. مسئولان مرزداري مي‌گفتند وقتي مي‌بينيم خانمي با چند بچه به مرز مي‌آيد، با بخش‌نامه وزير كشور نمي‌توانيم به آنها اجازه عبور ندهيم. يا در مورد افغان‌ها يا مسئله درگیری ارامنه با آذري‌ها در قضيه قره‌باغ نیز ميزبان افراد زيادي از كشورهاي ديگر بوديم. اگر ما با اتباع كشورهاي ديگر اين‌طور رفتار مي‌كنيم، بايد ببينيم چقدر با مردم خودمان درست رفتار كرده‌ايم. نكته سوم اينكه در هر جاي دنيا، وقتي پديده‌اي اتفاق مي‌افتد، بازيگران صحنه بين‌المللي دنبال بيشينه‌كردن منافع ملي خودشان هستند. به نظرم در اين موضوع، روان‌كاوي، ارزيابي و آناليز رفتار آقاي ترودو، نخست‌وزير كانادا، اهمیت بسیاری دارد. چرا بايد نخست‌وزير كشور ديگری نسبت به اتباع كشور ديگر اين‌قدر حمايت و همدردي نشان بدهد و هر روز به يكي از خانواده‌ها سر بزند؟
آناليز شما از شخصيت و تحليل رفتارش چيست؟
به نظرم اين كار نشان مي‌دهد در صحنه روابط بين‌الملل چه موضوعاتي اولويت دارد و چه موضوعاتي باعث مي‌شود شما، حزب و كشورتان بيشتر مورد علاقه مردم خودتان و ديگر كشورها قرار بگيرید. به نظر من، كاري كه دولت كانادا مي‌كند، با كاري كه قبلا مي‌كرد، تفاوت بسیاری دارد. زماني من در بوستون بودم، كاردار ما در اوتاوا تماس گرفت و گفت مديركل وزارت خارجه كانادا آمده و بيرون سفارت راه مي‌رود و منتظر است درِ سفارت باز شود. زماني بود كه حزب دست‌‌‌راستي در كانادا سر كار بود. وقتي ساعت بازشدن درِ سفارت رسيد، بلافاصله نامه قطع روابطشان را داد و خيلي‌خيلي به مردم ايران ضرر وارد شد. يادم می‌آید آن‌ زمان 150 هزار ايراني مسائلي در بانك‌ها و جاهاي ديگر داشتند، نخست‌وزيرشان هم همان ساعت در مسكو و در مصاحبه‌اي، قطع روابط را اعلام كرد. الان هم برخي از صاحب‌نظران و دانشگاهيان ايراني در كانادا به دولت كانادا پيشنهاد داده‌اند روابط كنسولي محدودي را با ايران شروع كند؛ چون ايراني‌هاي زيادي آنجا هستند. دولت کانادا این را قبول نمي‌كند؛ اما به صورت مشخص براي تسليت به هر خانواده مي‌رود. نمي‌خواهم نتيجه بگيرم چقدر خوب هستند يا بد، مي‌خواهم نتيجه بگيرم موضوعاتي مثل مسائل انساني و محيط زيست، مسائلي است كه بايد خيلي به آنها توجه کرد.
نكته تکرارشده اين است كه در دو دهه گذشته، رابطه ايران و كانادا بيشتر بر سر موضوع يک شهروند يا بحث اتباع، چندين نوبت دچار بحران شده؛ از ماجراي مرگ خانم زهرا كاظمي تا اتفاق ناگواري که براي دكتر كاووس سيدامامي رخ داد و الان هم بحث هواپيماي اوكرايني. از آنجا كه شايد اتباع ايراني در كانادا جايگاه مهمي دارند، آقاي ترودو مي‌داند چه كند كه اين جمعيت را جذب و حفظ كند؟
كاملا درست است. ايراني‌هاي كانادا از يك لحاظ تحصيل‌كرده و از لحاظ ديگر داراي تخصص و حرفه در بخش‌هاي تجارت و بازرگاني هستند و وضعيت اقتصادي خوبي دارند. اينها مي‌توانند پشتيبانان و حمايت‌كننده‌هاي ايران و مسائل ايران در آمريكاي شمالي باشند؛ مثل كاري كه اتباع هندي در ‌خارج از كشورشان انجام مي‌دهند يا در سازمان‌هاي بين‌المللي افراد زيادي از اروپاي شمالي داريم که طبيعي است در عين حال كه كارشان را به صورت مستقل انجام مي‌دهند، منافع كشورشان را هم پيش مي‌برند و اين در همه جاي دنيا هست.
نكته آخر اينكه در تاريخ، ما سردمدار اين كار بوده‌ايم. بعضي جاهاي دنيا كه مي‌رويد، مي‌بينيد فقط يك ايراني به تنهايي جايي رفته و باعث تحولات بزرگي در آنجا شده است؛ مثلا با تجربه كمي كه دارم، در شبه‌جزيره بالكان برخي ايراني‌ها هستند‌ و كروات‌ها خودشان را ايراني مي‌دانند. در چچن يا داغستان روسيه، اينگوش و جاهاي ديگر نیز مي‌بينيد فرهنگ ايراني وجود دارد؛ چون ايراني‌ها آنجا حضور دارند. در بانكوك مزاري به نام شيخ احمد قمي هست كه فردي درستكار و احتمالا تاجر بوده و مراتب علمي هم داشته و با مردم درست رفتار مي‌كرده و جالب است بودايي‌ها هم به مزار ايشان مي‌روند و به نوعي به ايشان اعتقاد دارند. در تانزانيا و زنگبار هم نمازي‌ها از شيراز رفته بودند و اولين حمام را آنجا ساخته‌اند. در سودان و مصر نیز چنين مواردي هست. اگر يكي از دوستان يا دانشجويان به من بگويد از ايران مي‌روم، سرزنشش نمي‌كنم؛ چون مهاجرت و سفر، موضوعاتي است كه در انديشه ايراني و اسلامي به آن بهای بسیاری داده شده است. وقتي در خارج از كشور هستيد، هر چيز جديد و زيبايي که مي‌بينيد، بلافاصله به اين فكر مي‌كنيد كه اگر در ايران بود، چقدر خوب بود؛ حتي كتاب، موضوعات فلسفي و علمي يا جنگل، كوه، رودخانه. ما ايراني‌ها اين‌‌گونه هستيم.
خيلي از مردم منتقد نحوه برخورد دولت و حاكميت با موضوع هواپيماي اوكرايني از زمان اطلاع‌رساني تا اتفاقات بعد و اعتراض‌های مردم شدند. به ‌نظر کدام برخورد و اشتباه باعث شد جامعه ايراني اين‌گونه معترض شود؟ دروغ؟ ديرگفتن؟ خطاهايي که روي هم تلنبار شده بود؟ چطور مي‌شد اين موضوع را بهتر مديريت كرد؟
به دليل اينكه از خانواده من هم در هواپيما بودند، ساعت 7:30 صبح به محوطه‌اي كه اين اتفاق افتاده بود، رسيدم. صحنه‌هاي عجيبي بود؛ اشيا و اجسام، نيمه‌سوخته و در حال سوختن بودند. وضعيت بسيار بدي بود. هيچ‌وقت يادم نمي‌رود. بعد پليس و گارد ضدشورش آمد و مردم را عقب زد. همان زمان به آقاي عابدزاده تلفن كردم كه جواب‌گو نبود؛ اما حدود ظهر جواب من را داد. از آنجا به بهشت‌زهرا رفتيم. يادم می‌آید گفتند به پزشكي قانوني محل بايد برويم. به پزشكي قانوني شهريار رفتيم كه گفتند به بايد به كهريزك برويد. در همه اين مراحل، ديدم همه مي‌خواهند كمك كنند. نديدم كسي‌ نخواهد كمكی كند. پزشك‌ها، اورژانس و راننده‌ها همه كمك مي‌كردند. شايد باورتان نشود، همان صبح با آقاي آخوندي صحبت كردم؛ ايشان الان در وزارت راه نيست. به ايشان گفتم برخي علائم نشان مي‌دهد موشك است كه ايشان گفت امكان ندارد. در همه اين مراحل، خلوص را ديدم. نكته ديگر اينكه پيش از اين با چنين مسئله‌اي به اين صورت مواجه نشده بوديم. البته در جنگ ايران و عراق چند مسئله در منطقه و نزديكي تهران به وجود آمده بود كه آن زمان به دلیل اينكه مسئله جنگ بر همه فعاليت‌هاي كشور تسلط داشت، اين مسائل خيلي مطرح نشد. بُعد انساني اين مسئله بسیار بيشتر بود. بيشتر كساني كه در اين هواپيما بودند، جواناني بودند كه دنبال آينده بهتر و تحصيلات مي‌ر‌فتند. كساني هم منتظر بودند كه خبر نشستن هواپيما را بشنوند؛ بنابراين جريان رسانه‌اي آنها بيشتر از بقيه قشرهاي مردم است. افرادي كه در اين هواپيما بودند، دوستان و نزديكاني داشتند که دستشان به رسانه‌ها مي‌رسيد و كساني بودند كه اطلاع‌رساني مي‌كردند.
نكته سوم اينكه كلا مسائل در كشور و جهان به اين صورت است كه بايد به مردم توضيح داد؛ يعني صراحت و شفافيت، بخشي جدي در همه بخش‌هاي جامعه است؛ به‌ویژه بخش رابطه دولت و ملت كه نمي‌توان آن را ناديده گرفت. نمي‌توانیم كاري كنیم كه مشخص نشود و به همين دليل از كساني كه مسئوليت مي‌پذيرند، بيشتر بايد تقدير شود. در گذشته مي‌توانستند مسئولیتی داشته باشند و با مردم كاري نداشته باشند؛ مثل مهندسي كه در خط لوله مسئوليتش اين است كه گاز در لوله يخ نزند و نيازي نيست با مردم عادي روبه‌رو شود؛ اما الان كساني كه در سياست خارجي، پزشكي و... هستند، بايد با مردم روبه‌رو شوند. در تاريخ خوانده‌ايم که برخي از مسئولان و پادشاهان را كسي نمي‌ديد و ملازم صحبت‌ها را انتقال مي‌داد.
اگر ظهر چهارشنبه جمهوري اسلامي مسئوليت ساقط کردن هواپيما را بر عهده مي‌گرفت، تفاوت زيادي بين افكار عمومي و جامعه ايجاد مي‌شد؟
بله خيلي زياد. فراموش نكنيد در هر موضوعي، كسي كه در وسط حادثه است، بايد تصميم بگيرد. شايد برخي موضوعات براي رسيدن به نتيجه بهتر و بهينه، كمي ديرتر به ذهن بيايد؛ اما این به آن معنا نيست كه مسئوليت‌ها را لوث كنيم و بگوييم ايرادي به كار آن فرد نيست. گاهي شما زمان تصادف به‌شدت دنبال اين هستيد كه شماره تلفني را پيدا كنيد، بعد يادتان مي‌افتد كه در جيبتان بوده است؛ اما به نظرم هيچ‌كدام از اينها، مسئوليت مدني دولت را عقب نمي‌اندازد.
به سياست خارجي برگرديم. در حال از‌دست‌دادن برجام هستيم؟ از ارديبهشت گام‌هاي كاهش تعهدات هسته‌اي به تناوب دو ماه برداشته شد و در دي‌‌ماه آخرين گام برداشته شد و تقريبا اکنون هيچ محدوديتي نداريم. شما فکر مي‌کنيد چيزي از برجام مانده است؟
برنامه جامع اقدام مشترك همان‌طور كه از نامش معلوم است، يك برنامه بود. اين يك موافقت‌نامه يا پيمان و عهدنامه نبود. به اين معنا نيست كه زحمات و خدمات بخش‌هايي كه اين كار را كرده‌اند، كم است؛ بدون هيچ ترديدي و در مهم‌ترين بخش، بايد ياد كنيم از زحمات شبانه‌روزي دكتر ظريف؛ اما هر ظرفي تا اندازه‌اي ظرفيت دارد و ظرفيت برجام نیز اين بود. به نظرم ايران بايد طرفي باشد که از برجام خارج نشود. من با خروج از ان‌پي‌تي (پيمان عدم گسترش سلاح‌ هسته‌اي) و برجام مخالف هستم؛ اما به صورت موازي باید در كنار برجام مسير ديگر يا مسيرهاي ديگري را نیز باز كنيم. اتفاقا در سياست‌گذاري عمومي، جريان‌هاي چندگانه تئوري خيلي معروفی است.
نظر من اين است که چه عيبي دارد پرنس چارلز از ايران بازديد كند؟ يا جريان‌هاي ديگري را با آلمان‌ها شروع كنيم؟ اين اتفاق‌ها سال‌ها اميد و آرزوي ايراني‌ها بوده است. هيچ كشوري به اندازه ايران با فناوري، تكنولوژي و علم آلماني نزديك نبوده است. ما بايد اولين دانشگاه مشترك ايران و آلمان را راه مي‌انداختيم. يا ايران با فرانسه سال‌ها رابطه داشته‌اند؛ از دوره آق‌قويونلوها. ممكن است شما بگوييد ما مي‌خواهيم كار كنيم و آنها نمي‌خواهند. اين به مسئله رفتاري كشورها برمي‌گردد كه مثل رفتار انسان‌هاست. شما گاهي مي‌توانيد كسي را جذب كنيد و گاهي نمي‌توانيد. يكي از دلايل موفق‌نشدن، مي‌تواند اين باشد كه روش درستي را انتخاب نكرده‌ايد. كسي نمي‌تواند ادعا كند كه آنها با ما خوب رفتار كرده‌اند. هيچ كشوري قدر ايران را ندانست. شايد حدود هزار بازيگر بين‌المللي، 200 كشور، سازمان‌هاي بين‌المللي، افراد و «ان‌جی‌او»‌‌ها و رسانه‌ها را داریم؛ جالب است ايران در اين ميان، تنهايي استراتژيك دارد؛ اما قرار نبود اين تنهايي به اين معنا باشد كه با تمام دنيا دعوا كنيم. ما خوبي مي‌كنيم و اگر جوابمان را دادند، ادامه مي‌دهيم؛ وگرنه با ديگري وارد رابطه مي‌شويم. وقتي وارد اين فاز با كشورهاي ديگر مي‌شويد، مي‌بينيد چقدر فرصت براي ايران هست. تا حالا نبوده در جايي با كسي گفت‌وگو کنم که وقتي مي‌گويم ايران، يك‌دفعه برانگيخته نشود كه ايران چه جاي خوبي است. در روابط بين‌الملل مهم است كه شما چه روشي داشته باشيد.
به نظرم برجام ديگر ظرفيت ندارد؛ اما به اين معنا نيست كه با كشورها كار نكنيم. اتفاقا كشورهاي جديد، بزرگ‌تر از اندازه خود نقش دارند. تركيه، قطر، عمان و كشورهاي تازه به اتحاديه اروپا پيوسته‌ای مثل بلغارستان و مجارستان، بعضي‌ها دولت‌هاي دست‌‌راستي دارند؛ اما به‌طور كلي كشورهايي هستند كه نمي‌توان فراموششان كرد.
اين فرمايش شما که مي‌شود مسيرهاي موازي را با كشورهاي ديگر دنبال كرد، دلگرم‌کننده است؛ اما خيلي‌ها در سياست خارجي ايران وقتي مي‌خواهند طرح يا فكري را مطرح كنند، همه چيز را گره‌زده به واشنگتن و رابطه تهران- واشنگتن مي‌بينند؛ به‌ويژه به دليل تحريم‌ها و فضاسازي‌ای كه انجام مي‌شود. به نظرتان مي‌توانيم بدون حل مسئله با واشنگتن، به رايزني و ايجاد رابطه مثبت با ديگر كشورها بپردازيم؟
نيويورك از واشنگتن مهم‌تر است. اي‌كاش در واشنگتن و نيويورك نمايندگاني داشتيم كه وظيفه‌شان اين بود كه تا مي‌توانند با نمايندگان كنگره صحبت كنند كه ايران را ببينند، شهرهاي ايران را ببينند؛ اصلا چرا شهرهاي ايران، حتي كويرها و آسمان ايران را هم ببينند، كافي است. بااین‌حال، همان‌طور كه گفتيد، به نظر من آمريكاي فعلي، ابرقدرت بعد از جنگ جهاني دوم و سال‌هاي دهه 1960 و 70 ميلادي نيست. آقاي استفن والد و بقيه كتاب‌هايي دارند كه افول آمريكا را گوشزد مي‌كنند. البته به روابط ايران و آمريكا خوش‌بين هستم و به نظرم بالاخره اين روابط درست مي‌شود.
چطور؟
اگر شما در كاليفرنيا باشيد، بيشتر احساس مي‌كنيد در تهران هستيد تا در شهری اروپايي. ميان مردم آمريكا، نفرتي را كه در مسئولانشان هست، نمي‌بينيم؛ اما مسئله اساسي اين است كه چرا سفير ما در لندن كه دوست من هم هست، به مجلس عوام نمي‌رود كه مثلا هديه ببرد، صحبت كند و ارتباط برقرار كند؛ مثلا از آنها براي ديدن بقاياي شركت زيگلر كه شركت اوليه فرش در اراك بود، دعوت كند يا اسب تركمني را نشان دهد، معماري‌ها را نشان دهد. يا در فرانسه چرا دوست عزيزم اين كار را نمي‌كند؟ چرا مصاحبه نمي‌كنند؟ چرا كنفرانسي آنجا برگزار نمي‌كنند؟ چرا يك بار سفير محترم در آلمان با تتمه فرش‌فروشان ديدار نمي‌كند؟ البته سفراي فعالي هم در اين زمينه داشته‌ايم؛ مثلا دكتر سنايي در روسيه كه زبان روسي مي‌دانست.
خوش‌بيني شما به رابطه ايران و آمريكا با نگاه كوتاه‌مدت است يا بلندمدت؟
مثالي مي‌زنم؛ هندي‌ها در بلوك شرق بودند و حزب خانم گاندي هم حزب سوسياليستي بود و برخي از ايالت‌هاي هند نیز از سوی احزاب كمونيستي اداره مي‌شد، مثل كلكته كه تا چند سال قبل خيلي مهم بود؛ اما در دوره‌اي به‌تدريج به اين نتيجه رسيدند كه بايد با تمام دنيا روابط نزديكي داشته باشند و فعاليت‌هاي علمي‌ هم داشتند.
بالاخره در سال 1998 هندي‌ها سلاح هسته‌اي‌شان را آزمايش كردند؛ بلافاصله آمريكا هند را تحريم كرد، ولي هند به‌قدري با تمام دنيا روابط وسيعي داشت كه در سال 2001،‌ آمريكا و هند پيمان استراتژيك همكار‌هاي علمي، تكنولوژيك، سياسي و اقتصادي امضا كردند و الان اگر به آمريكا برويد، در اكثريت قريب‌به‌اتفاق لابراتوارها و دانشگاه‌هاي آن، هندي‌ها سرآمد هستند و روابط بسيار نزديكي دارند. تنها قرينه‌اي كه براي ايران مي‌بينم، همين است. در هر دانشگاهي، به‌خصوص در آمريكا برويد، يكي، دو ايراني سرآمد در گروه‌ها هستند؛ نه به اندازه هند، به اندازه خودمان. ايراني‌هاي كمي هستند كه در آمريكاي شمالي شغل‌هايي با درآمد كم داشته باشند. بنابراين زيرساخت‌هاي اين كار فراهم است. مسئله واشنگتن و دولت راست‌گراي آقاي ترامپ، بالاخره حل مي‌شود؛ به اين دليل كه برخي از كارهايشان نه‌تنها با منافع ملي ايران سازگار نيست، بلکه با منافع ملي خودشان نیز سازگاری ندارد و به نظرم در آينده نزديك مشخص خواهد شد. ما بايد چند كار كنيم؛ اول از همه صبور باشيم و كار را رها نكنيم و كار را با بقيه كشورها جلو ببريم. از در راه ندادند، از پنجره داخل شويم. قضيه خيلي جدي است. دوره‌اي درباره كشورهاي آفريقايي به‌شدت فعال بوديم و الان نيستيم. كارهايي را كه در منطقه بايد انجام دهيم، نبايد فراموش كنيم. به نظرم آمريكا منحصر به دولت يا شخص ترامپ نيست؛ آنجا اركان ديگري هم دارد مثل مطبوعات، روشنفكران، دانشگاهيان و صنايع.
در بخش صنعت هم مسئله انرژي مطرح مي‌شود. با تمام مشكلاتي كه براي ايران پيش آمده، بازهم يكي از جذاب‌ترين نقاط براي سرمايه‌گذاري نفت و گاز است؛ به شرطي كه ما هم مقدمات را درست كنيم. مجمع تشخيص مصلحت نظام مصوبه‌اي براي قانون تشويق سرمايه‌گذاري خارجي دارد كه به نظرم مبناي خوبي است. من هم مي‌د‌انم وضعيت چطور است؛ اما اجازه دهيد خوش‌بين بمانم.
درباره هند كه مثال زديد، برخي معتقدند ما در سياست خارجي ايدئولوژي را بيشتر از سياست خارجي اولويت قرار داده‌ايم. سياست خارجي‌اي كه شايد هند يا كشور ديگري كه دنبال مي‌كند، نگاه ايدئولوژيك نداشته، در‌حالي‌كه ما اين نگاه را داريم.
براي كساني كه نمي‌توانند سياست خارجي ايران را درست تحليل كنند، راحت‌ترين راه اين است كه بگويند سياست خارجي ايدئولوژيك است؛ اما اين‌طور نيست. سياست خارجي ايران اتفاقا به نظرم واقع‌گرايانه است و عنصر ايدئولوژي تنها يكي از منابع فكري سياست خارجي است. از مهم‌ترين منابع تغذيه‌كننده سياست خارجي ايران، یکی جغرافيا و تاريخ آن است؛ ايران هميشه بزرگ بوده و دیگری قانون اساسي ايران است. اينها الهام‌گيرنده از اسلام بوده‌اند؛ اما به اين معني نيست كه موضعی خشك و بدون هيچ انعطافی در قبال چيزهايي داشته باشيد كه مربوط به زمان حاضر است. مثلا ما نسبت به مسلمانان دنيا نگران هستيم؛ اما به اين معنا نيست كه به غيرمسلمانان اهميتي ندهيم. همه مي‌دانند برخي از جاهايي كه با ما رابطه خوبی دارند، مسلمان نيستند؛ برای مثال، رابطه ما با كره‌شمالي يا روسيه بر اساس اسلام نيست. درباره چچن، مسلمان‌ها در دوره‌اي خيلي تحت فشار بودند؛ اما ايران چيزي نگفت. يك بار جوهر دودايف به من گفت به آقاي خاتمي بگو من آن دنيا جلوي جدت جلوي تو را مي‌گيرم، تو به ما كمك نكردي؛ چون مصلحت كشور در آن دوره اين بود كه در اين زمينه دخالت نكنيم و واقعا نمي‌دانستيم قضيه چچن به چه سمتي مي‌رود. در مسجد بابري در هند اعتراض كرديم؛ اما يك بار ديگر اتفاقي در هند افتاد كه ايران اعتراض نكرد. نمي‌خواهم بگويم اسلام در سياست خارجي ما نقشي ندارد، اتفاقا من مقاله‌اي درباره سياست خارجي اسلام دارم؛ اما اسلام به معناي درست و عقلايي‌اش كه منافع ملي كشور ما بايد حتما در نظر گرفته شود. در بوسني زماني به مسلمانان كمك مي‌كرديم و الان نمي‌توانيم كمك زيادي داشته باشيم. اين‌طور نيست كه از اسلام دور شده باشيم. كساني كه در قانون اساسي مشخص شده منافع ملي كشور را تشخيص دهند، مشخص مي‌كنند چه زماني بايد چه کار كرد.
شايد بهتر است اين بحث را محدود كنيم به ايدئولوژي‌ها يا ارزش‌هايي كه جمهوري اسلامي را معنا مي‌دهد؛ مثلا همين الان پس از شهادت سردار سليماني مبحث دوگانه مقاومت- مذاكره تشديد شده است. بياييد بحث را درباره اين دوگانه كاناليزه كنيم. آيا اين دوگانه ما را به نتيجه مي‌رساند؟
به نظر من، همان جريان‌هاي موازي اينجا هم هست؛ هم مقاومت و هم مذاكره. در جاهايي بايد مقاومت كرد. برخي از حملاتي كه اسرائيل به سوريه يا بخش‌هايي از عراق كرده و حملات عراق، هرطور كه حساب كنيم، هيچ منطقي جز اينكه آمريكا و اسرائيل دنبال اين هستند كه اين دو كشور سامان نگيرند، ندارد. واقعا اين‌طور است. آنجا بايد مقاومت كرد.
بااین‌حال، جاهايي هم بايد مذاكره كرد. با دولت عراق، لبنان و سوريه مذاكره مي‌كنيم. به دولت عربستان هم گفتيم؛ خب ما اشتباه كرديم. نمي‌خواهم تقصير را گردن كسي بيندازم؛ اما ما در آتش‌زدن سفارت عربستان اشتباه كرديم و شايد الان که متوجه اين اشتباه شده‌ايم، مي‌دانيم که بايد همان روز اول عذرخواهي مي‌كرديم. درباره سفارت انگلستان نیز آقاي دكتر صالحي که آن زمان وزير بودند، گفتند همان روز اول عذرخواهي كردم. درباره سفارت آمريكا هم همين‌طور. آقاي ابراهيم اصغرزاده و دیگران چطور تصميم گرفتند اين كار را انجام دهند؟ من آن زمان خيلي جوان و خام بودم؛ اما متوجه مي‌شدم اين كار اشتباه است. اتفاقا يكي از بزرگ‌ترين سعادت‌هايم اين است كه با افراد خيلي آگاه نزديك بودم. آقاي مهدوي‌كني، پشت بيسيم گفتند جلوي اين افراد را بگيريد و در مصاحبه‌ خود هم گفته‌اند كه مخالف هستم. من در دانشگاه صنعتي شريف درس مي‌خواندم، سال 56 شاه دستور داد اين دانشگاه به اصفهان برود و دانشگاه صنعتي اصفهان را ساختند. دانشگاه به ما گفت مي‌توانيد از هر دانشگاهي در خارج از كشور پذيرش بگيريد. يكي از دوستانم براي من و خودش‌ از دانشگاه استنفورد پذيرش گرفت. من روز آخر ترديد داشتم. سال 56 بود و مي‌ديدم تحولاتي در ايران رخ مي‌دهد تا 17 شهريور سال 57 مانديم؛ مي‌خواستند پدرم و عده‌اي از روحانيون تهران از‌‌جمله دكتر بهشتي را دستگير كنند كه مخفي شدند. به دوستم گفتم نزد ايشان برويم و بپرسيم. من گفتم آقا من مي‌گويم بمانيم، مبارزات در حال رسيدن به جايي است و دوستم مي‌گويد برويم درس بخوانيم. ايشان گفتند چه درسي مي‌خوانيد؟ گفتم من مكانيك و دوستم شيمي كه روي هم رفته هشت سال طول مي‌كشد. ايشان دستي به ريششان كشيدند و گفتند شما برويد؛ اولا با اين ضربه‌اي كه رژيم به مردم در 17 شهريور زد، به نظرم 12 تا 15 سال طول مي‌كشد تا به روز قبل از 17 شهريور برسيم كه بتوانيم مردم را تهييج كنيم كه به خيابان‌ها بيايند؛ بنابراين وقت هست. دوم اينكه ما به متخصصاني نياز داريم كه كشور را بگردانند، شما برويد. دوستم رفت؛ اما من نرفتم. انقطاعي كه شما مي‌گوييد شايد به اين دليل بود كه انقلاب ايران خيلي سريع رخ داد؛ شايد بايد بيشتر طول مي‌كشيد. از اولِ صحبتمان از دولت صحبت كرديم، درحالی‌که بايد درباره مردم و خودمان هم صحبت كنيم. ما هم جاهايي كمبودها و نواقصي داريم. اگر فقط انتقادها به نظام يا سيستم و دولت را ببينيم، دچار اشكال مي‌شويم. تغيير بنيادين و فرهنگي مردم كاري است كه همه اميدوار بودند در انقلاب انجام شود كه كم‌و‌بيش هم انجام شد.
از اوايل مذاكرات، هميشه درباره اهميت توافق كه مطرح شد، صحبت كرديد و هميشه هم گفته‌ايد كه برجام و توافق همين‌قدر ظرفيت دارد. اگر الان به نماي پيش‌رو نگاه كنيم، بالاخره يك روز بايد اين مشكل حل شود؛ آيا در تابستاني كه گذشت فرصت را براي مذاكره با ترامپ از دست داديم؟ به‌عنوان يك آينده‌پژوه، اگر قرار است روز ديگري مسئله ايران و آمريكا حل شود، بايد دنبال چه چيزي باشيم؟
اگر بخواهيم دوباره مذاكرات را شروع كنيم، چند پيش‌نياز احتياج داريم؛ اول اينكه حتما افراد يا مؤسسات و مراكزي درست كنيم كه بتوانند با كساني كه در آمريكا مؤثر هستند، اعم از نمايندگان كنگره، رسانه‌ها، دانشگاهيان و نخبگانشان، تماس بگيرند و به آنها نزديك شوند و آنها را با واقعيت‌هاي جامعه ايران آشنا كنند. دوم اينكه بايد به‌نوعي در مسائل منطقه، به‌خصوص خاورميانه و نقاطي كه به نفع منافع ملي ايران است، به آمريكايي‌ها اطمينان دهيم كه نمي‌خواهيم با آنها سر جنگ داشته باشيم. مثلا داعش مسئله‌اي بود كه با هم مشترك بوديم يا طالبان. در كنفرانس بن سال 2001 و ادامه‌اش در 2002 هم واقعا همكاري ايران بي‌نظير بود؛ گرچه دولت بوش خرابش كرد؛ اما هميشه اين‌طور نيست، ممكن است مثل دوره اوباما متوجه كار ايران شوند. پس مي‌توان از دشمني‌هاي بي‌مورد كسان ديگر كاست.
به نظرم 10 سال نياز داريم از 1400 تا 1410 كه به خودمان برسيم و وضعيت علمي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي را درست كنيم. اين مسائل باعث مشكلات زيادي مي‌شود. نمي‌شود بدون هيچ مشكلي زندگي كنيد. اگر در تهران زندگي كنيد، مسكن، خريد يخچال، تعمير ماشين رختشويي، رفت‌و‌آمد و... مواردي هستند كه در گذشته به‌راحتي انجام مي‌شدند؛ اما الان واقعا اگر حتي پول هم داشته باشيد، نمي‌توانيد اين كارها را انجام دهيد. چطور شد كه اين‌قدر گره در كارها افتاده است؟ اين مربوط به داخل خودمان مي‌شود كه بايد درست كنيم. بايد تصدي‌گري دولت كم شود. به نظرم كشورها مثل انسان‌ها هستند، همیشه عصباني و قهر نيستند. فقط صبر نياز است؛ همان چيزي كه در گفته‌هاي بزرگان بوده و در فرهنگ ايراني هم به صبر توصيه شده است.
تابستان 98 فرصت مناسب مذاكره را از دست نداديم؟
خير؛ وقتي آمريكا در سال 1992 تصميم گرفت به عراق حمله كند، مذاكراتي بين طارق عزيز و جيمز بيكر بود. طارق عزيز مي‌گويد آمريكا در رسانه‌ها گفت حاضريم مذاكره كنيم و مشكلات را حل كنيم. همان زماني كه خودشان را آماده كرده بودند كه مشكلشان را با روش ديگري حل كنند، در ژنو آقاي بيكر با من دست داد و وقتي خبرنگاران از اتاق بيرون رفتند، پرونده‌اش را بست و بدون خداحافظي با من رفت. اين يك كار تخصصي است. ايران، عراق نيست و آقاي ظريف كه طارق عزيز نيست. آقاي ظريف كسي است كه بيشترين زمان وزير خارجه كشوري مثل آمريکا را در يک شهر و يک هتل نگه داشته تا به توافق برسند. آنها بخشي از رسانه‌ها را دارند و همه حرفشان راست نيست؛ اما دليل نمي‌شود آنها را پس بزنيم. آمادگي داريم كار را جلو ببريم؛ اما گاهي بايد بگوييم پشت پرده چه مي‌گذرد. به نظرم امسال آقاي ترامپ خيال مذاكره نداشت و مي‌خواست حداكثر 12 شرط آقاي پمپئو را كسي براي ما بخواند که معلوم بود به نفع كشور نبود؛ اما هميشه اين‌طور نيست. ايران و تمدن ايراني در شيب پايين بوده و مطمئنم مثل ققنوس دوباره بلند خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.