واکنش خارجی به انعطاف داخلی
دو خط موازی
زينب اسماعيليسيويري
در روزهاي آغازين سال 99 ميخواهم روايتي از چند سال گذشته را مرور کنم؛ مهر 93؛ زماني که مردم کشور، اقتصاد و دولتمردان مشتاقانه دنبال دستيابي به توافق هستهاي با کشورهاي 1+5 بودند، اما در هر نوبتِ مذاکره ايران با 1+5 گرهي در کار ميافتاد. هفتم مهر 93، در روزهاي برگزاري شصتونهمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل در نيويورک، محمدجواد ظريف که آنروزها بيباکانهتر در مجامع سخن ميگفت، از فرصت پاسخدادن به پرسشی که او را با شتاب به اظهارنظر در حوزه داخلي پرتاب ميکرد، استفاده و واقعيتي تاريخي را گوشزد کرد. آن واقعيت درباره واکنشهاي خارجي به انعطاف داخلي ايران بود و اين نکته که اگر از فرصت انعطاف ايران استفاده نشود، فضاي داخلي ايران ديگر اين فرصت را تکرار نخواهد کرد. سؤالي که از ظريف پرسيده شد، اين بود: «آيا شکست در مذاکرات هستهاي، بر سياست خارجي ايران تأثيرگذار خواهد بود؟ اگر بله، چگونه؟ تأثير اين شکست بر سياست داخلي چطور؟». جمله ظريف در پاسخ اين بود: «بيترديد همينطور است؛ زيرا ما روندي را شروع کردهايم که هدف از آن، تغيير فضاي سياست خارجي کشور است. اگر با وجود تلاشهاي ما براي تعامل، اين تلاشها بينتيجه بماند، مردم ايران اين فرصت را خواهند داشت تا ۱۶ ماه ديگر که انتخابات پارلماني در ايران برگزار ميشود، به اين عملکرد ما (با آراي خود) پاسخ دهند».
او به ماجراي واکنش بينالمللي به توافق سعدآباد در سال 2004 نيز اشاره کرد و آنچه نتيجهاش شد؛ تغيير دولت از اصلاحات و گفتوگوي تمدنها به دولت محمود احمدينژاد که رويکردي متفاوت با جهان را دنبال ميکرد. از مهر 93 تا تير 94 فرصتي بود که بالاخره مذاکرات هستهاي به نتيجه رسيد و به دنبال آن، با فضاي اميدي که در کشور ايجاد شده بود، انتخابات پارلماني اشارهشده از سوی ظريف نيز با پيروزي اميديهاي حمايتشده از سوي اصلاحطلبان برگزار شد. اما ورق برگشت؛ وقتي ترامپ از برجام خارج شد، تحريمها را بازگرداند و وضعيت اقتصادي و اجتماعي کشور با مسائل متفاوت و کمرشکن مواجه شد. دونالد ترامپ نيز دنبال حل مسائل داخلي کشور خودش است؛ مسائلي از آن دست که به جمهوريخواهان نشان دهد او پاي توافقي که دموکراتها به دستش آوردهاند، نميماند. با همه اين اوصاف، بايد اين جمله محمدجواد ظريف در همان جلسه مهر 93 را براي آمريکاييها و اروپاييها تکرار کرد؛ «جامعه بينالمللي، بهويژه غرب، بايد در پيامي که ميخواهد به ايران منتقل کند، بسيار دقت کند. بايد ديد تعامل از جانب ايران و تلاش ايران براي بازبودن و نگاه به آينده داشتن، با پاسخ مثبت مواجه
ميشود يا اينکه بار ديگر رد ميشود».
اين شماي گردونهاي است که در آن به بند افتادهايم؛ تعامل نميکنيم و نميکنيم و زماني که تعامل ميکنيم، با واکنش چندان مثبتي مواجه نميشويم؛ آنگاه دوباره در فضاي داخلي درگير بحرانهاي موازي و بحث بر سر این رویکرد یا آن رویکرد ميشويم.
سال 98، بحرانهاي کموبيش زيادي داشتيم که هرکدام ميتواند در بهبود يا تخريب فضاي رابطه ايران با جهان تأثير بگذارد؛ از حوادث آبان تا ترور سردار سليماني، حمله به پايگاه آمريکايي در عراق و البته ساقطشدن هواپيماي اوکرايني که آخرين آن نقطهعطفي خواهد بود در تعاملهاي بينالمللي. اميد که گامهايي با تأمل بيشتر و عاقلانهتر
برداشته شود.
در روزهاي آغازين سال 99 ميخواهم روايتي از چند سال گذشته را مرور کنم؛ مهر 93؛ زماني که مردم کشور، اقتصاد و دولتمردان مشتاقانه دنبال دستيابي به توافق هستهاي با کشورهاي 1+5 بودند، اما در هر نوبتِ مذاکره ايران با 1+5 گرهي در کار ميافتاد. هفتم مهر 93، در روزهاي برگزاري شصتونهمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل در نيويورک، محمدجواد ظريف که آنروزها بيباکانهتر در مجامع سخن ميگفت، از فرصت پاسخدادن به پرسشی که او را با شتاب به اظهارنظر در حوزه داخلي پرتاب ميکرد، استفاده و واقعيتي تاريخي را گوشزد کرد. آن واقعيت درباره واکنشهاي خارجي به انعطاف داخلي ايران بود و اين نکته که اگر از فرصت انعطاف ايران استفاده نشود، فضاي داخلي ايران ديگر اين فرصت را تکرار نخواهد کرد. سؤالي که از ظريف پرسيده شد، اين بود: «آيا شکست در مذاکرات هستهاي، بر سياست خارجي ايران تأثيرگذار خواهد بود؟ اگر بله، چگونه؟ تأثير اين شکست بر سياست داخلي چطور؟». جمله ظريف در پاسخ اين بود: «بيترديد همينطور است؛ زيرا ما روندي را شروع کردهايم که هدف از آن، تغيير فضاي سياست خارجي کشور است. اگر با وجود تلاشهاي ما براي تعامل، اين تلاشها بينتيجه بماند، مردم ايران اين فرصت را خواهند داشت تا ۱۶ ماه ديگر که انتخابات پارلماني در ايران برگزار ميشود، به اين عملکرد ما (با آراي خود) پاسخ دهند».
او به ماجراي واکنش بينالمللي به توافق سعدآباد در سال 2004 نيز اشاره کرد و آنچه نتيجهاش شد؛ تغيير دولت از اصلاحات و گفتوگوي تمدنها به دولت محمود احمدينژاد که رويکردي متفاوت با جهان را دنبال ميکرد. از مهر 93 تا تير 94 فرصتي بود که بالاخره مذاکرات هستهاي به نتيجه رسيد و به دنبال آن، با فضاي اميدي که در کشور ايجاد شده بود، انتخابات پارلماني اشارهشده از سوی ظريف نيز با پيروزي اميديهاي حمايتشده از سوي اصلاحطلبان برگزار شد. اما ورق برگشت؛ وقتي ترامپ از برجام خارج شد، تحريمها را بازگرداند و وضعيت اقتصادي و اجتماعي کشور با مسائل متفاوت و کمرشکن مواجه شد. دونالد ترامپ نيز دنبال حل مسائل داخلي کشور خودش است؛ مسائلي از آن دست که به جمهوريخواهان نشان دهد او پاي توافقي که دموکراتها به دستش آوردهاند، نميماند. با همه اين اوصاف، بايد اين جمله محمدجواد ظريف در همان جلسه مهر 93 را براي آمريکاييها و اروپاييها تکرار کرد؛ «جامعه بينالمللي، بهويژه غرب، بايد در پيامي که ميخواهد به ايران منتقل کند، بسيار دقت کند. بايد ديد تعامل از جانب ايران و تلاش ايران براي بازبودن و نگاه به آينده داشتن، با پاسخ مثبت مواجه
ميشود يا اينکه بار ديگر رد ميشود».
اين شماي گردونهاي است که در آن به بند افتادهايم؛ تعامل نميکنيم و نميکنيم و زماني که تعامل ميکنيم، با واکنش چندان مثبتي مواجه نميشويم؛ آنگاه دوباره در فضاي داخلي درگير بحرانهاي موازي و بحث بر سر این رویکرد یا آن رویکرد ميشويم.
سال 98، بحرانهاي کموبيش زيادي داشتيم که هرکدام ميتواند در بهبود يا تخريب فضاي رابطه ايران با جهان تأثير بگذارد؛ از حوادث آبان تا ترور سردار سليماني، حمله به پايگاه آمريکايي در عراق و البته ساقطشدن هواپيماي اوکرايني که آخرين آن نقطهعطفي خواهد بود در تعاملهاي بينالمللي. اميد که گامهايي با تأمل بيشتر و عاقلانهتر
برداشته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.