ايران و آمريکا در نبرد برجام
سيدعلي خرم.استاد حقوق بينالملل
از ابتداي تصويب برجام تاکنون، ايران و آمريکا بهعنوان دو بازيگر فعال و اصلي اين صحنه، تاکتيکها و استراتژيهايي به کار گرفتهاند که در برخي شاهد موفقيت و در برخي ديگر دچار اشتباه محاسباتي شدهاند. ارزيابي منصفانه اين گامها و بررسي نقاط ضعف و قوت هريک ميتواند چراغي فراراه آينده باشد. با تصويب برجام، جهان يکپارچه (بدون اسرائيل و اعراب) آماده پذيرش ايران در همه سطوح و ابعاد براي همکاري و گسترش روابط بودند. براي اولين بار، حکومتي در آمريکا برقرار بود که اعتقاد داشت از راه ديپلماتيک، مذاکره و همکاري با ايران ميتواند به نتيجه رسيده و دفتر خصومت گذشته با ايران را ببندد؛ اما در ايران برخي به دلیل اينکه از ابتدا مخالف نزديکي ايران و غرب و بهويژه به آمريکا بودند و برخي ديگر چون خودشان معمار و مهندس اين مذاکرات نبودند يا نزد مردم ايران به شکل ديگري تبليغ کرده بودند و اکنون بايستي برخلاف شعارهاي گذشته، رفتار ميکردند و برخي ديگر چون منافع مادي آنان در تحريمها و تداوم تنشها بود و...، همه و همه همداستان شدند به طريقي روند امور را رقم بزنند که برجام يک قدم هم جلو نرود، بلکه با کارشکني و استفادهنکردن از موقعيت
يا با نمايش يکهتازي در صحنه سياست خارجي، طوري عمل کنند که خود آمريکا و غرب از برداشتن گامهايي براي گشايش رفتار و روابط با جمهوري اسلامي منصرف شوند و بهاينترتيب گناه را گردن غرب و آمريکا بيندازند و در داخل هم سند و مدرک براي بيخاصيتبودن برجام داشته باشند. از قضا اين تلاشها و به قول برخي آن نمازشبها براي شکست برجام به نتيجه رسيد تا جايي که اروپاييها آشکارا گفتند هنگامي که خود شما در ايران با چنين فضايي مواجه هستيد، ما که دايه دلسوزتر از مادر نيستيم و سرمايههاي خود را در منطقهاي ناامن از ديدگاه برجام به خدمت نميگيريم. در ايران، مخالفان برجام و تندروها، رفتارهایی را که ساخته و پرداخته خودشان بود نادیده گرفته و به رخ مردم ايران و جهان کشيدند که غرب و آمريکا دروغ ميگفتند و نميخواهند قدمي در راه برجام بردارند. متأسفانه دو سال آخر دوره اوباما به اين طريق گذشت و در ايران تندروها و مخالفان برجام دست بالا را داشته و غرب را ترساندند و هُل دادند تا شاهد هيچ موفقيتي در زمينه دستاوردهاي برجام نباشيم و اصولا اجازه ندادند هيچ سازوکاري براي اجراي برجام در کشور فراهم شود. در عوض، دست به اتهامزنی به مجريان
مذاکرات برجام زدند تا يا نزد مردم منفور و منزوي شوند يا استحاله شده و خود به مخالفان برجام تبديل شده و زبان به انتقاد از اين دستاورد تاريخي بگشايند. از آن طرف، دولت اوباما همه تلاش خود را به کار برد که از اين موقعيت تاريخي براي کنارگذاشتن دشمني و گشايش فصل جديدي در روابط با ايران استفاده کند. به دليل نبود آمادگي، در داخل وصلت نداد؛ بنابراين اولين اشتباه، استفادهنکردن از اين موقعيت، پس از برجام و دوره دوساله اوباما بود. با سرکارآمدن دونالد ترامپ که اين خود باعث ايجاد دوگانگي در ساختار سياسي ايران شد و درحاليکه همه متخصصان و صاحبنظران قسم و آيه ميخوردند که هيلاري کلينتون بهتر از دونالد ترامپ براي منافع و امنيت ملي ايران است، عدهاي وعده ميدادند ترامپ بهتر است. ازقضا وقتي اين غول بيشاخودم از چراغ درآمد، همه طرفداران او در ايران وانمود کردند متعجب ماندهاند. برخي معتقدند آن عده در ايران بهخوبي ميدانستند که اگر ترامپ پيروز انتخابات شود، برجام را منتفي ميکند و اين آرزوي همان مخالفان برجام بود که به دست تواناي دونالد ترامپ انجام شد؛ حال اينکه عدهاي با اشتباه محاسبه يا با عنايت، از پيروزي دونالد
ترامپ استقبال ميکردند؛ فرقي در نتيجه داستان نميکند. در فاصله شش ماه اول رياستجمهوري ترامپ، او با کيم جونگ اون ملاقات صوري کرد؛ ولي حاصل آن فقط در صحنه تبليغات استفاده شد؛ اما براي کرهشمالي گشايشي بود که به چين و روسيه اجازه داد فشار سياسي و اقتصادي خود را کاهش دهند و کرهشمالي بدون دادن امتيازي، از زندگي بهتري برخوردار شود. آنگاه ترامپ متوجه ايران شد و همين درخواست براي مذاکره يا ملاقات تبليغاتي را به ايران داد؛ ولي ايران با تصور اينکه اين يک مذاکره جدي ديپلماتيک است، آن را قاطعانه رد کرد. ترامپ بهاينترتيب سراغ برجام رفت و گفت اگر ايران حاضر به مذاکره و ملاقات نشود، از برجام بيرون ميآيد. ايران باز اين تهديد را جدي نگرفت و ترامپ دومينوي دشمني آشکار با ايران را رقم زد و با خروج از برجام و اعمال تحريمهاي بيسابقه در تاريخ جهان عليه ايران، شرايطي را به وجود آورد که امروز بارها از سوي مسئولان ايراني گفته شده که ترامپ تحريمها را کنار بگذارد و به برجام برگردد که ايران آماده مذاکره است. سؤال اين است که چرا در همان شش ماه اول دوران ترامپ، سخن و توصيه صاحبنظران ايراني مبني بر مذاکره صوري را مدنظر قرار
ندادند و بدون شرايط تحريم، به ميز مذاکره صوري و ملاقات تبليغاتي نرفتند که امروز تبديل به خواسته رسمي شده است؟ بنابراين دومين اشتباه مسئولان امر، عدم ارزيابي موقعيت و روانشناسي ترامپ است که اين همه خسارت به مردم و اقتصاد ايران وارد آمده که اين پنجمين کشور ثروتمند با محدوديتهاي جدي در همه حوزهها حتي دارو مواجه شود و در بودجه 99، گرفتن ماليات و عوارض سنگين از جيب مردم، منبع تأمين هزينههاي اداره کشور باشد.
هنگامي که دونالد ترامپ و مشاورانش استراتژي خروج از برجام و اعمال تحريمهاي مهلک را اتخاذ کردند، تصورشان این بود که در شش ماه جمهوري اسلامي فروميپاشد و آنان در پي اين اشتباه محاسبه و مشاهدهنکردن نتيجه مدنظر دچار عصبيت بيشتري شده و به حرکات مذبوحانه گوناگون روي آوردند. استراتژي آمريکا بر فروپاشي دروني نظام تعلق گرفته بود که يک بال آن فشار اقتصادي در بالاترين سطح و بال ديگر آن، افزايش نارضايتي و اعتراضات داخلي بهعنوان زمينهساز فروپاشي بود. اين استراتژي را ريگان، رئيسجمهور اسبق آمريکا، درباره اتحاد جماهير شوروي به کار بست؛ اما تاکنون درباره ايران نتيجهبخش نبوده است؛ اگرچه فشارهاي اقتصادي و فشارهاي سياسي اجتماعي روي مردم به حداکثر رسيده و کسي نبايد از احتمالهاي تابع آن، غافل شود.
در اين رابطه، استراتژي دونالد ترامپ، پرهيز از جنگ مستقيم با ايران بوده تا باعث بسيج و تجهيز احساسات و افکار عمومي مردم ايران نشود. در عوض، دو بال استراتژي آمريکا باعث شده در صحنه خارجي، تعديلهايي از سوي ايران صورت بگيرد. آمريکا در ارتباط با ايران سعي کرده از عمليات نظامي صرفا بهعنوان کاتاليزور استفاده کند و در عوض، استراتژي تقابل خود را به کانالها و روشهاي ديگر هدايت کند. در يک سال گذشته ساقطکردن پهپاد رادارگريز آمريکا به دست ايران، واقعه دردناکي براي آمريکا بود؛ ولي استراتژي اتخاذشده، آمريکا را منع ميکرد که به تقابل نظامي با ايران بپردازد؛ بنابراین از جنگ سايبري استفاده کرد. به دنبال آن، حمله به نفتکشها و موشکباران تأسيسات نفتي آمريکایي- عربستاني آرامکو، از يک طرف دل آمريکایيها را به درد آورد و از سوي ديگر زهرچشمي از کشورهاي منطقه از اسرائيل گرفته تا عربستان، امارات و بقيه محسوب شد. آمريکا هنوز به اين استراتژي اشتباه خود مبني بر فروپاشي ايران از درون پايبند است و هنوز اعتقاد دارد بالاخره اين استراتژي به نتيجه ميرسد؛ بنابراین هيچ تغييري در سياستهاي رفتاري خود در قبال ايران اعمال نکرده است.
همزمان تحول ديگري در استراتژيهاي نظامي آمريکا رخ داده که در ارتباط با ايران هم اعمال شده است. دخالت نظامي آمريکا در عراق، بهنوعي پايان پيادهکردن سرباز آمريکايي در ديگر کشورها بود. نتايج اين دخالت نظامي در عراق، آمريکا را قانع کرد که ديگر نبايد سربازان آمريکايي را با اتباع ديگر کشورها درگير کرد تا کينه و نفرت به وجود آيد و در عمل موجب شکست آمريکا شود. به دنبال همين تغيير استراتژي، آمريکا تلاش کرد از سوريه، افغانستان و سپس از عراق خارج شود؛ زيرا در اين سه کشور، سربازان آمريکايي مستقيما با مردم محلي در تقابل قرار ميگرفتند. از سوي ديگر، با پيشرفت علم و تکنولوژي، محققان آمريکایي جنگهاي جايگزيني براي نبرد نظامي آمريکا پيشنهاد کردند که ازجمله آن، جنگ سايبري يا الکترونيک بود؛ ولي هنوز جهان و بهويژه ايران، آن را بهعنوان آلترناتيوی تمامعيار به جاي جنگهاي نظامي جدي نگرفته يا نميخواهد خود را مخاطب آن قرار دهد.
در اوايل سالهاي 2000، بازي کامپيوتريای به بازار آمد که نشان ميداد در نبرد دو گروه، گروهي با دستکاري سايبري در رادار طرف ديگر، دو اشکال براي او به وجود ميآورد؛ اول اينکه هواپيماي مسافربري را موشک ميبيند و دوم اینکه تعداد موشکها بهجاي يکي، هشت موشک بود و بهاينترتيب طرف مقابل با اشتباهديدن موشک دشمن، به سمت هواپيماي مسافربري شليک ميکرد و چون يکي از موشکها واقعي و هفت موشک ديگر مجازي بودند، هيچگاه قادر نبود جلوي هواپيماها و موشکهاي دشمن را بگيرد. اولين بار اين بازي کامپيوتري در سال 2007 وارد ارتش آمريکا و درباره حمله موشکي به سوريه، به اتهام کاربرد سلاح شيميایي در زمان اوباما به کار گرفته شد و ارتش سوريه قادر نبود به هيچکدام از موشکهاي آمريکا صدمه بزند. بار دوم، اسرائيل از همين جنگ الکترونيک استفاده کرد و با عبور سالم جنگندههاي خود از فضاي سوريه، باعث شد ارتش سوريه هواپيماي باري روسيه را هدف قرار دهد. بار سوم، در نبرد اخير ترامپ در سوريه از اين ترفند استفاده شد و هيچکدام از ضدهواييهاي روسيه و سوريه قادر به مقابله با موشکهاي کروز آمريکايي نشدند.
درپي شهادت سردار سليماني، نيروهاي سپاه همراه با جنگ الکترونيک، به عينالاسد حمله موشکي کرده که موفقيتآميز بود؛ ولي برخلاف انتظار، ترامپ از حمله متقابل موشکي استفاده نکرد. درحاليکه آمريکا به دنبال جنگ الکترونيک عليه ايران بوده و هست، جمهوري اسلامي بايد باور کند آمريکا ديگر قصد ندارد جنگهایي با موشک کروز و سلاحهاي متعارف عليه ديگر کشورها راه بيندازد؛ برعکس از جنگ سايبري، جنگ بيولوژيک، تحريمها و جنگ اقتصادي استفاده ميکند تا رقباي خود مانند ايران، چين، روسيه و ديگران را از پاي درآورد و جمهوري اسلامي بايد خود را براي چنين جنگهایي آماده کند. البته مقصود اين نيست که نيروهاي نظامي کشورمان آمادگي خود را در زمينه جنگهاي کلاسيک از دست بدهند؛ ولي با حفظ هوشياري، بايد به تغييرات استراتژي آمريکا و حوزههاي جديد توجه کافي مبذول کنند.
در آخرين پرده نمايش برجام، آمريکا با تحت فشار قراردادن رسمي و آشکار سه دولت اروپايي بريتانيا، فرانسه و آلمان، آنها را وادار کرد از سيستم ماشه استفاده کنند تا راه براي فشار بيشتر بر ايران و در غير اين صورت اعاده تحريمهاي شوراي امنيت عليه ايران فراهم شود. نهتنها اروپاييها، بلکه روسيه و چين نیز توانایي مقابله با آمريکا نه در حوزههاي اقتصاد و سياست و نه در حوزههاي تکنولوژيک ندارند. اروپاييها هم مثل چين نگران هستند يا آمريکا آنها را نقرهداغ کرده و بر صادرات کالاهاي آنها تعرفههاي سنگين وضع کند يا مثل چين خلقالساعه با ويروس کرونا روبهرو شوند و صدها برابر آنچه قرار بود به آمريکا تخفيف دهند، خسارت ببينند. چين، ابرقدرت آينده، در تنگناي بحران ويروس کرونا قبول کرد تعرفه ورود کالاهاي آمريکایي را که بالغ بر دو تريليون دلار ميشد، به نصف کاهش دهد و بهاينترتيب به قول معروف ضمير مرجع خود را پيدا کرد. اروپاييها هم قصد نداشتند مقابل آمريکا کوتاه بيايند؛ چون در نظام حقوق بينالمللي بر ساختاري به نام برجام توافق کرده بودند که هرگونه تزلزل در آن، از يکسو مشروعيت تعهدات بينالمللي آنها را زير سؤال ميبرد و از
سوي ديگر، خطر گسترش سلاحهاي هستهاي وجود دارد که به دلایل مختلف موجب اختلال در امنيت بينالمللي و امنيت ملي آنان ميشود؛ اما اروپاييها گام به گام متوجه ضعف خود شدند و اينکه قادر نيستند هزينه سنگين ايستادگي در مقابل آمريکا را بپردازند. ازاينرو، همه ساختارهايي را که براي نجات برجام پيشنهاد کرده بودند که آخرين آن اينستکس بود، شکستخورده مشاهده کردند. البته نگرانيهايي که درباره روابط دوجانبه و سياستهاي منطقهاي جمهوري اسلامي هم داشتند، در کنار نحوه برخورد با ناآراميهاي ايران به پيچيدهترشدن موضوع افزود و تعهدات آنها را سست کرد. خروج بريتانيا از اتحاديه اروپا، بر همبستگي درون اين اتحاديه نيز تأثير فراواني گذاشته است و ديگر اين سه کشور اروپايي مانند «سه يار دبستاني» نميتوانند پشت به پشت هم، سياستهاي مستقل اروپايي را رقم بزنند و اين دقيقا خواست دونالد ترامپ بود که ميخواست اختلال در ساختار اتحاديه اروپا به وجود آورد تا اروپاييها قادر نباشند يک بلوک مستقل از آمريکا در جهان تشکيل دهند و بهجاي فکرکردن به ناتوي آمريکایي، به ناتوي مستقل اروپايي بينديشند. اکنون که بريتانيا از اتحاديه اروپا خارج شده، طبيعتا
براي حفظ قدرت خود، تکيه بيشتري به آمريکا ميکند و فرانسه و آلمان سختي بيشتري خواهند داشت که سياستهاي اروپا را از تأثيرات آمريکایي دور نگه دارند؛ اما تا همينجا هم سه کشور اروپايي سيستم ماشه را در هالهاي از ابهام قرار دادهاند؛ يعني ضمن اينکه به تهديد آمريکا پاسخ مثبت دادهاند، درعینحال اجازه ندادهاند به اين زودي سير پرونده برجام به سمت احيای تحريمهاي
شوراي امنيت برود.
جمهوري اسلامي در پنجمين گام براي رهایي از تعهدات خود در برجام، وارد فضایي شد که يک طرف آن خروج از انپيتي و طرف ديگر آن بازگشت تحريمهاي شوراي امنيت است. اگر نارضايتيهاي داخلي به اوج نرسيده بود، شايد عبور از اين مرحله ميتوانست بهسلامتي انجام شود؛ ولي درشرایط حاضر، اوضاع تا حدودی شکننده است که بايد کاملا محتاط بود.
بعد از به نتيجه نرسيدن استيضاح دونالد ترامپ در مجلس سنا که از قبل قابل پيشبيني بود، اکنون ترامپ احساس غرور کاذب دارد و در اعمال سياستهاي خود جسورتر عمل خواهد کرد. بعيد است در انتخابات رياستجمهوري پایيز آينده هم دونالد ترامپ شکست بخورد، مگر اينکه واقعه غيرمنتظرهاي رخ دهد؛ بنابراين جمهوري اسلامي بايد با فرض بودن ترامپ براي پنج سال آينده در مسند رياستجمهوري ايالات متحده آمريکا، برنامه و سياستهاي خود را تنظيم کند. در اين رابطه، پاشنهآشيل وضعيت، نارضايتي داخلي است که ميتواند موجي شود که آمريکا بر آن سوار شود. انتخابات مجلس يک فرصت بود که میتوانست با افزایش نرخ مشارکت جلوی این موجسواری را بگیرد که سياستهاي نظارتی باعث سردشدن آن شد؛ درحاليکه بايد فشارهاي داخلي را بسيار کاهش داد. اين فشارها در ابعاد اجتماعي و آزاديها تا فشار اقتصادي و افزايش بيرويه مالياتها و عوارض گوناگون و گراني سرسامآور کالاها را -شامل ميشود.
از ابتداي تصويب برجام تاکنون، ايران و آمريکا بهعنوان دو بازيگر فعال و اصلي اين صحنه، تاکتيکها و استراتژيهايي به کار گرفتهاند که در برخي شاهد موفقيت و در برخي ديگر دچار اشتباه محاسباتي شدهاند. ارزيابي منصفانه اين گامها و بررسي نقاط ضعف و قوت هريک ميتواند چراغي فراراه آينده باشد. با تصويب برجام، جهان يکپارچه (بدون اسرائيل و اعراب) آماده پذيرش ايران در همه سطوح و ابعاد براي همکاري و گسترش روابط بودند. براي اولين بار، حکومتي در آمريکا برقرار بود که اعتقاد داشت از راه ديپلماتيک، مذاکره و همکاري با ايران ميتواند به نتيجه رسيده و دفتر خصومت گذشته با ايران را ببندد؛ اما در ايران برخي به دلیل اينکه از ابتدا مخالف نزديکي ايران و غرب و بهويژه به آمريکا بودند و برخي ديگر چون خودشان معمار و مهندس اين مذاکرات نبودند يا نزد مردم ايران به شکل ديگري تبليغ کرده بودند و اکنون بايستي برخلاف شعارهاي گذشته، رفتار ميکردند و برخي ديگر چون منافع مادي آنان در تحريمها و تداوم تنشها بود و...، همه و همه همداستان شدند به طريقي روند امور را رقم بزنند که برجام يک قدم هم جلو نرود، بلکه با کارشکني و استفادهنکردن از موقعيت
يا با نمايش يکهتازي در صحنه سياست خارجي، طوري عمل کنند که خود آمريکا و غرب از برداشتن گامهايي براي گشايش رفتار و روابط با جمهوري اسلامي منصرف شوند و بهاينترتيب گناه را گردن غرب و آمريکا بيندازند و در داخل هم سند و مدرک براي بيخاصيتبودن برجام داشته باشند. از قضا اين تلاشها و به قول برخي آن نمازشبها براي شکست برجام به نتيجه رسيد تا جايي که اروپاييها آشکارا گفتند هنگامي که خود شما در ايران با چنين فضايي مواجه هستيد، ما که دايه دلسوزتر از مادر نيستيم و سرمايههاي خود را در منطقهاي ناامن از ديدگاه برجام به خدمت نميگيريم. در ايران، مخالفان برجام و تندروها، رفتارهایی را که ساخته و پرداخته خودشان بود نادیده گرفته و به رخ مردم ايران و جهان کشيدند که غرب و آمريکا دروغ ميگفتند و نميخواهند قدمي در راه برجام بردارند. متأسفانه دو سال آخر دوره اوباما به اين طريق گذشت و در ايران تندروها و مخالفان برجام دست بالا را داشته و غرب را ترساندند و هُل دادند تا شاهد هيچ موفقيتي در زمينه دستاوردهاي برجام نباشيم و اصولا اجازه ندادند هيچ سازوکاري براي اجراي برجام در کشور فراهم شود. در عوض، دست به اتهامزنی به مجريان
مذاکرات برجام زدند تا يا نزد مردم منفور و منزوي شوند يا استحاله شده و خود به مخالفان برجام تبديل شده و زبان به انتقاد از اين دستاورد تاريخي بگشايند. از آن طرف، دولت اوباما همه تلاش خود را به کار برد که از اين موقعيت تاريخي براي کنارگذاشتن دشمني و گشايش فصل جديدي در روابط با ايران استفاده کند. به دليل نبود آمادگي، در داخل وصلت نداد؛ بنابراين اولين اشتباه، استفادهنکردن از اين موقعيت، پس از برجام و دوره دوساله اوباما بود. با سرکارآمدن دونالد ترامپ که اين خود باعث ايجاد دوگانگي در ساختار سياسي ايران شد و درحاليکه همه متخصصان و صاحبنظران قسم و آيه ميخوردند که هيلاري کلينتون بهتر از دونالد ترامپ براي منافع و امنيت ملي ايران است، عدهاي وعده ميدادند ترامپ بهتر است. ازقضا وقتي اين غول بيشاخودم از چراغ درآمد، همه طرفداران او در ايران وانمود کردند متعجب ماندهاند. برخي معتقدند آن عده در ايران بهخوبي ميدانستند که اگر ترامپ پيروز انتخابات شود، برجام را منتفي ميکند و اين آرزوي همان مخالفان برجام بود که به دست تواناي دونالد ترامپ انجام شد؛ حال اينکه عدهاي با اشتباه محاسبه يا با عنايت، از پيروزي دونالد
ترامپ استقبال ميکردند؛ فرقي در نتيجه داستان نميکند. در فاصله شش ماه اول رياستجمهوري ترامپ، او با کيم جونگ اون ملاقات صوري کرد؛ ولي حاصل آن فقط در صحنه تبليغات استفاده شد؛ اما براي کرهشمالي گشايشي بود که به چين و روسيه اجازه داد فشار سياسي و اقتصادي خود را کاهش دهند و کرهشمالي بدون دادن امتيازي، از زندگي بهتري برخوردار شود. آنگاه ترامپ متوجه ايران شد و همين درخواست براي مذاکره يا ملاقات تبليغاتي را به ايران داد؛ ولي ايران با تصور اينکه اين يک مذاکره جدي ديپلماتيک است، آن را قاطعانه رد کرد. ترامپ بهاينترتيب سراغ برجام رفت و گفت اگر ايران حاضر به مذاکره و ملاقات نشود، از برجام بيرون ميآيد. ايران باز اين تهديد را جدي نگرفت و ترامپ دومينوي دشمني آشکار با ايران را رقم زد و با خروج از برجام و اعمال تحريمهاي بيسابقه در تاريخ جهان عليه ايران، شرايطي را به وجود آورد که امروز بارها از سوي مسئولان ايراني گفته شده که ترامپ تحريمها را کنار بگذارد و به برجام برگردد که ايران آماده مذاکره است. سؤال اين است که چرا در همان شش ماه اول دوران ترامپ، سخن و توصيه صاحبنظران ايراني مبني بر مذاکره صوري را مدنظر قرار
ندادند و بدون شرايط تحريم، به ميز مذاکره صوري و ملاقات تبليغاتي نرفتند که امروز تبديل به خواسته رسمي شده است؟ بنابراين دومين اشتباه مسئولان امر، عدم ارزيابي موقعيت و روانشناسي ترامپ است که اين همه خسارت به مردم و اقتصاد ايران وارد آمده که اين پنجمين کشور ثروتمند با محدوديتهاي جدي در همه حوزهها حتي دارو مواجه شود و در بودجه 99، گرفتن ماليات و عوارض سنگين از جيب مردم، منبع تأمين هزينههاي اداره کشور باشد.
هنگامي که دونالد ترامپ و مشاورانش استراتژي خروج از برجام و اعمال تحريمهاي مهلک را اتخاذ کردند، تصورشان این بود که در شش ماه جمهوري اسلامي فروميپاشد و آنان در پي اين اشتباه محاسبه و مشاهدهنکردن نتيجه مدنظر دچار عصبيت بيشتري شده و به حرکات مذبوحانه گوناگون روي آوردند. استراتژي آمريکا بر فروپاشي دروني نظام تعلق گرفته بود که يک بال آن فشار اقتصادي در بالاترين سطح و بال ديگر آن، افزايش نارضايتي و اعتراضات داخلي بهعنوان زمينهساز فروپاشي بود. اين استراتژي را ريگان، رئيسجمهور اسبق آمريکا، درباره اتحاد جماهير شوروي به کار بست؛ اما تاکنون درباره ايران نتيجهبخش نبوده است؛ اگرچه فشارهاي اقتصادي و فشارهاي سياسي اجتماعي روي مردم به حداکثر رسيده و کسي نبايد از احتمالهاي تابع آن، غافل شود.
در اين رابطه، استراتژي دونالد ترامپ، پرهيز از جنگ مستقيم با ايران بوده تا باعث بسيج و تجهيز احساسات و افکار عمومي مردم ايران نشود. در عوض، دو بال استراتژي آمريکا باعث شده در صحنه خارجي، تعديلهايي از سوي ايران صورت بگيرد. آمريکا در ارتباط با ايران سعي کرده از عمليات نظامي صرفا بهعنوان کاتاليزور استفاده کند و در عوض، استراتژي تقابل خود را به کانالها و روشهاي ديگر هدايت کند. در يک سال گذشته ساقطکردن پهپاد رادارگريز آمريکا به دست ايران، واقعه دردناکي براي آمريکا بود؛ ولي استراتژي اتخاذشده، آمريکا را منع ميکرد که به تقابل نظامي با ايران بپردازد؛ بنابراین از جنگ سايبري استفاده کرد. به دنبال آن، حمله به نفتکشها و موشکباران تأسيسات نفتي آمريکایي- عربستاني آرامکو، از يک طرف دل آمريکایيها را به درد آورد و از سوي ديگر زهرچشمي از کشورهاي منطقه از اسرائيل گرفته تا عربستان، امارات و بقيه محسوب شد. آمريکا هنوز به اين استراتژي اشتباه خود مبني بر فروپاشي ايران از درون پايبند است و هنوز اعتقاد دارد بالاخره اين استراتژي به نتيجه ميرسد؛ بنابراین هيچ تغييري در سياستهاي رفتاري خود در قبال ايران اعمال نکرده است.
همزمان تحول ديگري در استراتژيهاي نظامي آمريکا رخ داده که در ارتباط با ايران هم اعمال شده است. دخالت نظامي آمريکا در عراق، بهنوعي پايان پيادهکردن سرباز آمريکايي در ديگر کشورها بود. نتايج اين دخالت نظامي در عراق، آمريکا را قانع کرد که ديگر نبايد سربازان آمريکايي را با اتباع ديگر کشورها درگير کرد تا کينه و نفرت به وجود آيد و در عمل موجب شکست آمريکا شود. به دنبال همين تغيير استراتژي، آمريکا تلاش کرد از سوريه، افغانستان و سپس از عراق خارج شود؛ زيرا در اين سه کشور، سربازان آمريکايي مستقيما با مردم محلي در تقابل قرار ميگرفتند. از سوي ديگر، با پيشرفت علم و تکنولوژي، محققان آمريکایي جنگهاي جايگزيني براي نبرد نظامي آمريکا پيشنهاد کردند که ازجمله آن، جنگ سايبري يا الکترونيک بود؛ ولي هنوز جهان و بهويژه ايران، آن را بهعنوان آلترناتيوی تمامعيار به جاي جنگهاي نظامي جدي نگرفته يا نميخواهد خود را مخاطب آن قرار دهد.
در اوايل سالهاي 2000، بازي کامپيوتريای به بازار آمد که نشان ميداد در نبرد دو گروه، گروهي با دستکاري سايبري در رادار طرف ديگر، دو اشکال براي او به وجود ميآورد؛ اول اينکه هواپيماي مسافربري را موشک ميبيند و دوم اینکه تعداد موشکها بهجاي يکي، هشت موشک بود و بهاينترتيب طرف مقابل با اشتباهديدن موشک دشمن، به سمت هواپيماي مسافربري شليک ميکرد و چون يکي از موشکها واقعي و هفت موشک ديگر مجازي بودند، هيچگاه قادر نبود جلوي هواپيماها و موشکهاي دشمن را بگيرد. اولين بار اين بازي کامپيوتري در سال 2007 وارد ارتش آمريکا و درباره حمله موشکي به سوريه، به اتهام کاربرد سلاح شيميایي در زمان اوباما به کار گرفته شد و ارتش سوريه قادر نبود به هيچکدام از موشکهاي آمريکا صدمه بزند. بار دوم، اسرائيل از همين جنگ الکترونيک استفاده کرد و با عبور سالم جنگندههاي خود از فضاي سوريه، باعث شد ارتش سوريه هواپيماي باري روسيه را هدف قرار دهد. بار سوم، در نبرد اخير ترامپ در سوريه از اين ترفند استفاده شد و هيچکدام از ضدهواييهاي روسيه و سوريه قادر به مقابله با موشکهاي کروز آمريکايي نشدند.
درپي شهادت سردار سليماني، نيروهاي سپاه همراه با جنگ الکترونيک، به عينالاسد حمله موشکي کرده که موفقيتآميز بود؛ ولي برخلاف انتظار، ترامپ از حمله متقابل موشکي استفاده نکرد. درحاليکه آمريکا به دنبال جنگ الکترونيک عليه ايران بوده و هست، جمهوري اسلامي بايد باور کند آمريکا ديگر قصد ندارد جنگهایي با موشک کروز و سلاحهاي متعارف عليه ديگر کشورها راه بيندازد؛ برعکس از جنگ سايبري، جنگ بيولوژيک، تحريمها و جنگ اقتصادي استفاده ميکند تا رقباي خود مانند ايران، چين، روسيه و ديگران را از پاي درآورد و جمهوري اسلامي بايد خود را براي چنين جنگهایي آماده کند. البته مقصود اين نيست که نيروهاي نظامي کشورمان آمادگي خود را در زمينه جنگهاي کلاسيک از دست بدهند؛ ولي با حفظ هوشياري، بايد به تغييرات استراتژي آمريکا و حوزههاي جديد توجه کافي مبذول کنند.
در آخرين پرده نمايش برجام، آمريکا با تحت فشار قراردادن رسمي و آشکار سه دولت اروپايي بريتانيا، فرانسه و آلمان، آنها را وادار کرد از سيستم ماشه استفاده کنند تا راه براي فشار بيشتر بر ايران و در غير اين صورت اعاده تحريمهاي شوراي امنيت عليه ايران فراهم شود. نهتنها اروپاييها، بلکه روسيه و چين نیز توانایي مقابله با آمريکا نه در حوزههاي اقتصاد و سياست و نه در حوزههاي تکنولوژيک ندارند. اروپاييها هم مثل چين نگران هستند يا آمريکا آنها را نقرهداغ کرده و بر صادرات کالاهاي آنها تعرفههاي سنگين وضع کند يا مثل چين خلقالساعه با ويروس کرونا روبهرو شوند و صدها برابر آنچه قرار بود به آمريکا تخفيف دهند، خسارت ببينند. چين، ابرقدرت آينده، در تنگناي بحران ويروس کرونا قبول کرد تعرفه ورود کالاهاي آمريکایي را که بالغ بر دو تريليون دلار ميشد، به نصف کاهش دهد و بهاينترتيب به قول معروف ضمير مرجع خود را پيدا کرد. اروپاييها هم قصد نداشتند مقابل آمريکا کوتاه بيايند؛ چون در نظام حقوق بينالمللي بر ساختاري به نام برجام توافق کرده بودند که هرگونه تزلزل در آن، از يکسو مشروعيت تعهدات بينالمللي آنها را زير سؤال ميبرد و از
سوي ديگر، خطر گسترش سلاحهاي هستهاي وجود دارد که به دلایل مختلف موجب اختلال در امنيت بينالمللي و امنيت ملي آنان ميشود؛ اما اروپاييها گام به گام متوجه ضعف خود شدند و اينکه قادر نيستند هزينه سنگين ايستادگي در مقابل آمريکا را بپردازند. ازاينرو، همه ساختارهايي را که براي نجات برجام پيشنهاد کرده بودند که آخرين آن اينستکس بود، شکستخورده مشاهده کردند. البته نگرانيهايي که درباره روابط دوجانبه و سياستهاي منطقهاي جمهوري اسلامي هم داشتند، در کنار نحوه برخورد با ناآراميهاي ايران به پيچيدهترشدن موضوع افزود و تعهدات آنها را سست کرد. خروج بريتانيا از اتحاديه اروپا، بر همبستگي درون اين اتحاديه نيز تأثير فراواني گذاشته است و ديگر اين سه کشور اروپايي مانند «سه يار دبستاني» نميتوانند پشت به پشت هم، سياستهاي مستقل اروپايي را رقم بزنند و اين دقيقا خواست دونالد ترامپ بود که ميخواست اختلال در ساختار اتحاديه اروپا به وجود آورد تا اروپاييها قادر نباشند يک بلوک مستقل از آمريکا در جهان تشکيل دهند و بهجاي فکرکردن به ناتوي آمريکایي، به ناتوي مستقل اروپايي بينديشند. اکنون که بريتانيا از اتحاديه اروپا خارج شده، طبيعتا
براي حفظ قدرت خود، تکيه بيشتري به آمريکا ميکند و فرانسه و آلمان سختي بيشتري خواهند داشت که سياستهاي اروپا را از تأثيرات آمريکایي دور نگه دارند؛ اما تا همينجا هم سه کشور اروپايي سيستم ماشه را در هالهاي از ابهام قرار دادهاند؛ يعني ضمن اينکه به تهديد آمريکا پاسخ مثبت دادهاند، درعینحال اجازه ندادهاند به اين زودي سير پرونده برجام به سمت احيای تحريمهاي
شوراي امنيت برود.
جمهوري اسلامي در پنجمين گام براي رهایي از تعهدات خود در برجام، وارد فضایي شد که يک طرف آن خروج از انپيتي و طرف ديگر آن بازگشت تحريمهاي شوراي امنيت است. اگر نارضايتيهاي داخلي به اوج نرسيده بود، شايد عبور از اين مرحله ميتوانست بهسلامتي انجام شود؛ ولي درشرایط حاضر، اوضاع تا حدودی شکننده است که بايد کاملا محتاط بود.
بعد از به نتيجه نرسيدن استيضاح دونالد ترامپ در مجلس سنا که از قبل قابل پيشبيني بود، اکنون ترامپ احساس غرور کاذب دارد و در اعمال سياستهاي خود جسورتر عمل خواهد کرد. بعيد است در انتخابات رياستجمهوري پایيز آينده هم دونالد ترامپ شکست بخورد، مگر اينکه واقعه غيرمنتظرهاي رخ دهد؛ بنابراين جمهوري اسلامي بايد با فرض بودن ترامپ براي پنج سال آينده در مسند رياستجمهوري ايالات متحده آمريکا، برنامه و سياستهاي خود را تنظيم کند. در اين رابطه، پاشنهآشيل وضعيت، نارضايتي داخلي است که ميتواند موجي شود که آمريکا بر آن سوار شود. انتخابات مجلس يک فرصت بود که میتوانست با افزایش نرخ مشارکت جلوی این موجسواری را بگیرد که سياستهاي نظارتی باعث سردشدن آن شد؛ درحاليکه بايد فشارهاي داخلي را بسيار کاهش داد. اين فشارها در ابعاد اجتماعي و آزاديها تا فشار اقتصادي و افزايش بيرويه مالياتها و عوارض گوناگون و گراني سرسامآور کالاها را -شامل ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.