|

برنامه ايران پس از پيروزي ترامپ

رضا نصري .حقوق‌دان و تحليلگر بين‌المللي

از زمان به قدرت رسيدن ترامپ، جريان‌ ايران‌ستيز در واشنگتن موفق شد تقريبا تمام برنامه‌هاي خود را عملي کند؛ حتي برنامه‌هايي که تحقق آنها براي بسياري از کارشناسان و دولتمردان آمريکايي و اروپايي، دور از ذهن به نظر مي‌رسید. در واقع، جريان ايران‌ستيز -به واسطه برخي دولتمردان (مانند مايک پمپئو) و شبکه‌ عظيم لابي‌هاي نوظهور (مانند اف‌دي‌دي)- موفق شد ابتدا دولت ترامپ را به خروج از برجام ترغيب کرده و سپس از طريق اِعمال فشارهاي رسمي و غيررسمي، شرکت‌هاي اروپايي (ازجمله SWIFT) و آسياي شرقي را از کار با ايران منصرف کند؛ بعد از آن توانست تحريم «نفت» را به دستگاه سياسي آمريکا بقبولاند، «سپاه پاسداران» را -که نيروي نظامي رسمي يک دولت عضو سازمان ملل است- در فهرست «سازمان‌هاي تروريستي خارجي» وزارت خارجه ايالات متحده قرار دهد و متعاقب با اين اقدام، محمدجواد ظريف، «وزير امور خارجه ايران» را برخلاف قوانين بين‌المللي و قرارداد دوجانبه آمريکا با «سازمان ملل»، در فهرست افراد تحريم‌شده قرار داد و از صدور ويزا براي شرکت او در جلسه‌ شوراي امنيت خودداري کرد و سپس،‌ در اقدامي خطرناک و غيرقانوني، سردار قاسم سليماني را در يک کشور ثالث -‌برخلاف قوانين بين‌المللي و معاهدات في‌مابين با عراق‌- به شهادت برساند. البته ميزان نفوذ اين جريان بر رئيس‌جمهور آمريکا و نظام سياسي اين کشور فقط محدود به موضوع «ايران» نبوده است؛ اين جريان توانسته -باز‌هم برخلاف تمام عُرف، منطق، قطع‌نامه‌هاي شوراي امنيت و قوانين بين‌المللي‌- ترامپ را به ‌رسميت‌‌بخشيدن به بيت‌المقدس به‌عنوان پايتخت اسرائيل، تحميل «معامله قرن» و بسياری از اقدامات استثنائي مشابه وادار کند.
از‌اين‌رو، در قدرت نفوذ و قابليت اين جريان برای تحقق‌بخشيدن به برنامه‌هاي خطرناک و نامتعارف خود، ترديدی نيست؛ اما پرسشي که مطرح مي‌شود، اين است که در صورت پيروزي مجدد ترامپ در انتخابات رياست‌جمهوري ۲۰۲۰، برنامه ايران براي خنثي‌سازي طرح‌ها و برنامه‌هاي آينده اين جريان چيست؟ چنانچه اين جريان موفق شود در دور دوم ترامپ، کشورهاي اروپايي را با خود همسو کند و ايران را مجدد در انزوايی بين‌المللي، سياسي و اقتصادي قرار دهد، رويکرد ايران بايد چگونه باشد؟ حقيقت اين است که احتمال پيروزي ترامپ در انتخابات سال آينده زياد است و او از فرداي پيروزي خود، به حداقل ملاحظات انتخاباتي نيز -‌که در دور اول تنها عامل تعديل رفتارهايش بود‌- پايبند نخواهد ماند. جريان ايران‌ستيز نيز روي «دولت دوم ترامپ» حساب ويژه‌اي باز کرده است و قصد دارد در چهار سال پيش‌رو، يک بار براي هميشه «معضل ايران» را حل‌وفصل کند! از‌اين‌رو، چنانچه ايران نتواند با هوشمندي و به‌کارگيري همه اهرم‌هاي موجود، توطئه‌ها و برنامه‌هاي اين جريان را به موقع خنثي‌ کند، به احتمال زياد اقدامات خصومت‌آميز امنيتي (از قبيل ايجاد آشوب‌هاي مسلحانه در داخل کشور)،‌ هجمه‌هاي نظامي و شبه‌‌نظامي (از قبيل هدف‌گيري نظاميان ايران در داخل و خارج از کشور)، اقدامات سياسي (از قبيل اخراج ديپلمات‌ها و نمايندگي‌هاي ايران)، اقدامات اقتصادي (اعم از خرابکاري و تشديد تحريم‌ها) و همچنين اقدامات جنگ رواني افزايش چشمگيري خواهند يافت. با توجه به وابستگي‌هاي سياسي و اقتصادي اروپا به ايالات متحده ‌و با عنايت به عملکرد ضعيف اروپا در مهار اقدامات غيرقانوني آمريکا و اجراي تعهدات برجامي خود در دو سال گذشته‌، همچنين با توجه به خروج بريتانيا از اتحاديه اروپا و نزديکي بيش از پيش لندن به واشنگتن، به احتمال زياد «دور دوم ترامپ» فضاي مناسبت‌تري را براي جريان‌ ايران‌ستيز و تحقق برنامه‌هاي آن‌ ازجمله استفاده ابزاري از شوراي امنيت عليه ايران ايجاد خواهد کرد. از سوي ديگر، تجربه عهدشکني آمريکا در قضيه برجام و همچنين ترور سردار سليماني، فضاي سياسي داخل ايران را براي مذاکره و حل‌وفصل ديپلماتيک معضلات بين‌المللي کشور، نامساعد کرده است و موجب شده افکار عمومي چشم‌انداز مشخصي از آينده در صورت پيروزي مجدد ترامپ نداشته باشد. در واقع، نبود برنامه‌ای مشخص و واضح براي مواجهه با «سناريوي پيروزي ترامپ»، موجب شده انتخابات سال آينده ايالات متحده براي ايران و افکار عمومي کشور اهميت تعيين‌کننده‌اي پيدا کند.
بالطبع، تداوم اين وضعيت نمي‌تواند به نفع کشور باشد. حتي پيشبرد طرح ارزشمند «اقتصاد مقاومتي» نيز که راه‌حلی بلندمدت براي مشکلات ساختاري کشور است، مستلزم وجود فضاي آرام امنيتي، نظامي و سياسي است که در دور دوم ترامپ از ايران دريغ خواهد شد. بي‌ثباتي و هزينه سنگين تداوم اين وضعيت فرسايشي با ايالات متحده نيز در سال‌هاي آينده ايران را از يک توسعه اقتصادي پايدار و ابراز وجود در اين حوزه رقابتي محروم کرده و حتي برتري نظامي کشور را در منطقه بلاموضوع خواهد کرد. در نتيجه، لازم است از هم‌اکنون فضاي داخلي و افکار عمومي را براي پياده‌سازي يک طرح جامع ديپلماتيک آماده کرد تا در صورت پيروزي ترامپ، نظام و دستگاه ديپلماسي کشور -‌چه در دولت کنوني روحاني و چه در دولت آينده‌- براي حل مسالمت‌آميز معضلات بين‌المللي ايران در زنجير «سياست داخلي» گرفتار نمانند. در واقع، لازم است جامعه و دولتمردان کشور از نظر رواني و سياسي آمادگي پذيرش راهکارهايي را پيدا کنند که در نهايت موجب خنثي‌سازي «جريان ايران‌ستيز» در واشنگتن و به تبع تنش‌زدايي مؤثر با آمريکا و جهان غرب شود. اين آمادگي نيز از واژه‌ای به نام «دِتانت» (Détente) مي‌گذرد.
دِتانت چيست؟
اصطلاح «دتانت» (Détente) در روابط بين‌الملل به روند و وضعيت کاهش يا تعليق تنش ميان دو قدرت اشاره دارد. دوره دتانت مي‌تواند بر اثر انعقاد يک معاهده تحقق يابد يا به واسطه ايجاد سازوکارهاي تنش‌زدايي (De-escalation) -مانند کانال‌هاي گفت‌وگو- شکل بگيرد. براي مثال، در دهه ۱۹۶۰ -در اوج رقابت‌هاي ايدئولوژيک، نظامي و راهبردي جنگ سرد- دوره‌اي «دتانت» در روابط ميان آمريکا و شوروي، به‌عنوان دو ابرقدرت جهان، ايجاد شد تا اين دو کشور به تقابل مستقيم با يکديگر کشيده نشوند. در واقع، آغاز دوره «دِتانت» محصول اين درک مشترک است که هر نوع تقابل مستقيم ميان دو «قدرت مؤثر»، مي‌تواند نه‌‌تنها به نابودي آنها، بلکه به نابودي بخش درخور ملاحظه‌اي از کره زمين منجر شود و از‌اين‌رو، ضرورت حل‌وفصل منازعات جدي ميان اين دو قدرت در چارچوب سازوکارهاي ديپلماتيک و مذاکراتي به رسميت شناخته مي‌شود. در دوره دتانت ميان آمريکا و شوروي، معاهداتي مانند NPT، معاهده محدود‌سازي جنگ‌افزار راهبردي (SALT)، کنوانسيون منع سلاح‌هاي بيولوژيک، معاهده ABM و توافق هلسينکي (که متشکل از توافق‌هاي اقتصادي و سياسي متعدد بود) شکل گرفتند تا فضايي براي همزيستي ميان دو قدرتي که هريک توان تخريبي بالايي داشتند، ايجاد شود. حال اگر بپذيريم و افکار عمومي و دولتمردان را قانع کنيم که ايران امروز نيز به يک «قدرت مؤثر» تبديل شده است و اگر بپذيريم که تقابل مستقيم ميان ايران و آمريکا -به‌عنوان دو قدرت مؤثر‌- براي هر دو کشور و براي بشريت تبعات سنگين و آسيب‌هاي جبران‌ناپذیري در پي خواهد داشت و اگر قبول کنيم تداوم نزاع فرسايشي با آمريکا، براي ايران حاوي تهديد‌هاي فراوانی در حوزه امنيت ملي و مانع مهمي بر سر راه توسعه اقتصادي -حتی يک اقتصادي ملي‌- است، مي‌توان نتيجه گرفت که ترويج «گفتمان دتانت» و سپس اِعمال «سياست دتانت»، بهترين راهکار براي مواجهه با سناريوي پيروزي ترامپ خواهد بود. در اصل، لازم است براي مواجهه با پيروزي ترامپ، اين حقيقت را به افکار عمومي و دولتمردان (اعم از اصلاح‌طلب و اصولگرا، ‌از دولت کنوني گرفته تا دولت آينده) بياموزيم که هرچه توان کشورها در صحنه بين‌المللي افزايش يابد، به تبع نياز آن کشورها به گفت‌وگو براي مرزکشي، تعيين قلمرو و حوزه نفوذ، کاهش احتمال رويارويي ویرانگر و ايجاد تعادل و موازنه به همان نسبت افزايش مي‌يابد. به بيان ديگر، هرچه قدرت کشورهاي رقيب افزايش يابد، به همان نسبت نياز امنيتي و راهبردي آنها به ايجاد «دتانت» نيز بيشتر مي‌شود؛ يعني اگر امروز خود را يک قدرت مؤثر جهاني -‌در سطح چين‌- مي‌دانيم، لازم است مانند يک قدرت مؤثر جهاني فکر کنيم و با استفاده از شيوه‌هاي متناسب با چنين جايگاهی در عرصه بين‌المللي حضور پيدا کنيم. نمي‌شود يک «قدرت مؤثر» بود و با ساير قدرت‌هاي هم‌تراز به نوعي «تعادل» و «تقسيم حوزه نفوذ» نرسيد. لازم است جريان‌هاي مختلف سياسي در داخل کشور -‌چه جريان حاکم کنوني و چه جرياني که انگيزه رسيدن به کاخ رياست‌جمهوري را دارد‌- با جديت بيشتری به مقوله «دِتانت» بپردازند و تلاش کنند با بررسي و احيانا ترويج اين گفتمان، دست‌کم روزنه‌ای براي کاهش تنش مسالمت‌آميز در صورت پيروزي مجدد ترامپ باز بگذارند. در اين راستا، اولين پرسشي که بايد مطرح کنند، اين است که چرا جريان‌ ايران‌ستيز در واشنگتن تاکنون با چنين اراده و پشتکاري، مخالف هر نوع «دتانت» ميان ايران و ايالات متحده بوده است؟

از زمان به قدرت رسيدن ترامپ، جريان‌ ايران‌ستيز در واشنگتن موفق شد تقريبا تمام برنامه‌هاي خود را عملي کند؛ حتي برنامه‌هايي که تحقق آنها براي بسياري از کارشناسان و دولتمردان آمريکايي و اروپايي، دور از ذهن به نظر مي‌رسید. در واقع، جريان ايران‌ستيز -به واسطه برخي دولتمردان (مانند مايک پمپئو) و شبکه‌ عظيم لابي‌هاي نوظهور (مانند اف‌دي‌دي)- موفق شد ابتدا دولت ترامپ را به خروج از برجام ترغيب کرده و سپس از طريق اِعمال فشارهاي رسمي و غيررسمي، شرکت‌هاي اروپايي (ازجمله SWIFT) و آسياي شرقي را از کار با ايران منصرف کند؛ بعد از آن توانست تحريم «نفت» را به دستگاه سياسي آمريکا بقبولاند، «سپاه پاسداران» را -که نيروي نظامي رسمي يک دولت عضو سازمان ملل است- در فهرست «سازمان‌هاي تروريستي خارجي» وزارت خارجه ايالات متحده قرار دهد و متعاقب با اين اقدام، محمدجواد ظريف، «وزير امور خارجه ايران» را برخلاف قوانين بين‌المللي و قرارداد دوجانبه آمريکا با «سازمان ملل»، در فهرست افراد تحريم‌شده قرار داد و از صدور ويزا براي شرکت او در جلسه‌ شوراي امنيت خودداري کرد و سپس،‌ در اقدامي خطرناک و غيرقانوني، سردار قاسم سليماني را در يک کشور ثالث -‌برخلاف قوانين بين‌المللي و معاهدات في‌مابين با عراق‌- به شهادت برساند. البته ميزان نفوذ اين جريان بر رئيس‌جمهور آمريکا و نظام سياسي اين کشور فقط محدود به موضوع «ايران» نبوده است؛ اين جريان توانسته -باز‌هم برخلاف تمام عُرف، منطق، قطع‌نامه‌هاي شوراي امنيت و قوانين بين‌المللي‌- ترامپ را به ‌رسميت‌‌بخشيدن به بيت‌المقدس به‌عنوان پايتخت اسرائيل، تحميل «معامله قرن» و بسياری از اقدامات استثنائي مشابه وادار کند.
از‌اين‌رو، در قدرت نفوذ و قابليت اين جريان برای تحقق‌بخشيدن به برنامه‌هاي خطرناک و نامتعارف خود، ترديدی نيست؛ اما پرسشي که مطرح مي‌شود، اين است که در صورت پيروزي مجدد ترامپ در انتخابات رياست‌جمهوري ۲۰۲۰، برنامه ايران براي خنثي‌سازي طرح‌ها و برنامه‌هاي آينده اين جريان چيست؟ چنانچه اين جريان موفق شود در دور دوم ترامپ، کشورهاي اروپايي را با خود همسو کند و ايران را مجدد در انزوايی بين‌المللي، سياسي و اقتصادي قرار دهد، رويکرد ايران بايد چگونه باشد؟ حقيقت اين است که احتمال پيروزي ترامپ در انتخابات سال آينده زياد است و او از فرداي پيروزي خود، به حداقل ملاحظات انتخاباتي نيز -‌که در دور اول تنها عامل تعديل رفتارهايش بود‌- پايبند نخواهد ماند. جريان ايران‌ستيز نيز روي «دولت دوم ترامپ» حساب ويژه‌اي باز کرده است و قصد دارد در چهار سال پيش‌رو، يک بار براي هميشه «معضل ايران» را حل‌وفصل کند! از‌اين‌رو، چنانچه ايران نتواند با هوشمندي و به‌کارگيري همه اهرم‌هاي موجود، توطئه‌ها و برنامه‌هاي اين جريان را به موقع خنثي‌ کند، به احتمال زياد اقدامات خصومت‌آميز امنيتي (از قبيل ايجاد آشوب‌هاي مسلحانه در داخل کشور)،‌ هجمه‌هاي نظامي و شبه‌‌نظامي (از قبيل هدف‌گيري نظاميان ايران در داخل و خارج از کشور)، اقدامات سياسي (از قبيل اخراج ديپلمات‌ها و نمايندگي‌هاي ايران)، اقدامات اقتصادي (اعم از خرابکاري و تشديد تحريم‌ها) و همچنين اقدامات جنگ رواني افزايش چشمگيري خواهند يافت. با توجه به وابستگي‌هاي سياسي و اقتصادي اروپا به ايالات متحده ‌و با عنايت به عملکرد ضعيف اروپا در مهار اقدامات غيرقانوني آمريکا و اجراي تعهدات برجامي خود در دو سال گذشته‌، همچنين با توجه به خروج بريتانيا از اتحاديه اروپا و نزديکي بيش از پيش لندن به واشنگتن، به احتمال زياد «دور دوم ترامپ» فضاي مناسبت‌تري را براي جريان‌ ايران‌ستيز و تحقق برنامه‌هاي آن‌ ازجمله استفاده ابزاري از شوراي امنيت عليه ايران ايجاد خواهد کرد. از سوي ديگر، تجربه عهدشکني آمريکا در قضيه برجام و همچنين ترور سردار سليماني، فضاي سياسي داخل ايران را براي مذاکره و حل‌وفصل ديپلماتيک معضلات بين‌المللي کشور، نامساعد کرده است و موجب شده افکار عمومي چشم‌انداز مشخصي از آينده در صورت پيروزي مجدد ترامپ نداشته باشد. در واقع، نبود برنامه‌ای مشخص و واضح براي مواجهه با «سناريوي پيروزي ترامپ»، موجب شده انتخابات سال آينده ايالات متحده براي ايران و افکار عمومي کشور اهميت تعيين‌کننده‌اي پيدا کند.
بالطبع، تداوم اين وضعيت نمي‌تواند به نفع کشور باشد. حتي پيشبرد طرح ارزشمند «اقتصاد مقاومتي» نيز که راه‌حلی بلندمدت براي مشکلات ساختاري کشور است، مستلزم وجود فضاي آرام امنيتي، نظامي و سياسي است که در دور دوم ترامپ از ايران دريغ خواهد شد. بي‌ثباتي و هزينه سنگين تداوم اين وضعيت فرسايشي با ايالات متحده نيز در سال‌هاي آينده ايران را از يک توسعه اقتصادي پايدار و ابراز وجود در اين حوزه رقابتي محروم کرده و حتي برتري نظامي کشور را در منطقه بلاموضوع خواهد کرد. در نتيجه، لازم است از هم‌اکنون فضاي داخلي و افکار عمومي را براي پياده‌سازي يک طرح جامع ديپلماتيک آماده کرد تا در صورت پيروزي ترامپ، نظام و دستگاه ديپلماسي کشور -‌چه در دولت کنوني روحاني و چه در دولت آينده‌- براي حل مسالمت‌آميز معضلات بين‌المللي ايران در زنجير «سياست داخلي» گرفتار نمانند. در واقع، لازم است جامعه و دولتمردان کشور از نظر رواني و سياسي آمادگي پذيرش راهکارهايي را پيدا کنند که در نهايت موجب خنثي‌سازي «جريان ايران‌ستيز» در واشنگتن و به تبع تنش‌زدايي مؤثر با آمريکا و جهان غرب شود. اين آمادگي نيز از واژه‌ای به نام «دِتانت» (Détente) مي‌گذرد.
دِتانت چيست؟
اصطلاح «دتانت» (Détente) در روابط بين‌الملل به روند و وضعيت کاهش يا تعليق تنش ميان دو قدرت اشاره دارد. دوره دتانت مي‌تواند بر اثر انعقاد يک معاهده تحقق يابد يا به واسطه ايجاد سازوکارهاي تنش‌زدايي (De-escalation) -مانند کانال‌هاي گفت‌وگو- شکل بگيرد. براي مثال، در دهه ۱۹۶۰ -در اوج رقابت‌هاي ايدئولوژيک، نظامي و راهبردي جنگ سرد- دوره‌اي «دتانت» در روابط ميان آمريکا و شوروي، به‌عنوان دو ابرقدرت جهان، ايجاد شد تا اين دو کشور به تقابل مستقيم با يکديگر کشيده نشوند. در واقع، آغاز دوره «دِتانت» محصول اين درک مشترک است که هر نوع تقابل مستقيم ميان دو «قدرت مؤثر»، مي‌تواند نه‌‌تنها به نابودي آنها، بلکه به نابودي بخش درخور ملاحظه‌اي از کره زمين منجر شود و از‌اين‌رو، ضرورت حل‌وفصل منازعات جدي ميان اين دو قدرت در چارچوب سازوکارهاي ديپلماتيک و مذاکراتي به رسميت شناخته مي‌شود. در دوره دتانت ميان آمريکا و شوروي، معاهداتي مانند NPT، معاهده محدود‌سازي جنگ‌افزار راهبردي (SALT)، کنوانسيون منع سلاح‌هاي بيولوژيک، معاهده ABM و توافق هلسينکي (که متشکل از توافق‌هاي اقتصادي و سياسي متعدد بود) شکل گرفتند تا فضايي براي همزيستي ميان دو قدرتي که هريک توان تخريبي بالايي داشتند، ايجاد شود. حال اگر بپذيريم و افکار عمومي و دولتمردان را قانع کنيم که ايران امروز نيز به يک «قدرت مؤثر» تبديل شده است و اگر بپذيريم که تقابل مستقيم ميان ايران و آمريکا -به‌عنوان دو قدرت مؤثر‌- براي هر دو کشور و براي بشريت تبعات سنگين و آسيب‌هاي جبران‌ناپذیري در پي خواهد داشت و اگر قبول کنيم تداوم نزاع فرسايشي با آمريکا، براي ايران حاوي تهديد‌هاي فراوانی در حوزه امنيت ملي و مانع مهمي بر سر راه توسعه اقتصادي -حتی يک اقتصادي ملي‌- است، مي‌توان نتيجه گرفت که ترويج «گفتمان دتانت» و سپس اِعمال «سياست دتانت»، بهترين راهکار براي مواجهه با سناريوي پيروزي ترامپ خواهد بود. در اصل، لازم است براي مواجهه با پيروزي ترامپ، اين حقيقت را به افکار عمومي و دولتمردان (اعم از اصلاح‌طلب و اصولگرا، ‌از دولت کنوني گرفته تا دولت آينده) بياموزيم که هرچه توان کشورها در صحنه بين‌المللي افزايش يابد، به تبع نياز آن کشورها به گفت‌وگو براي مرزکشي، تعيين قلمرو و حوزه نفوذ، کاهش احتمال رويارويي ویرانگر و ايجاد تعادل و موازنه به همان نسبت افزايش مي‌يابد. به بيان ديگر، هرچه قدرت کشورهاي رقيب افزايش يابد، به همان نسبت نياز امنيتي و راهبردي آنها به ايجاد «دتانت» نيز بيشتر مي‌شود؛ يعني اگر امروز خود را يک قدرت مؤثر جهاني -‌در سطح چين‌- مي‌دانيم، لازم است مانند يک قدرت مؤثر جهاني فکر کنيم و با استفاده از شيوه‌هاي متناسب با چنين جايگاهی در عرصه بين‌المللي حضور پيدا کنيم. نمي‌شود يک «قدرت مؤثر» بود و با ساير قدرت‌هاي هم‌تراز به نوعي «تعادل» و «تقسيم حوزه نفوذ» نرسيد. لازم است جريان‌هاي مختلف سياسي در داخل کشور -‌چه جريان حاکم کنوني و چه جرياني که انگيزه رسيدن به کاخ رياست‌جمهوري را دارد‌- با جديت بيشتری به مقوله «دِتانت» بپردازند و تلاش کنند با بررسي و احيانا ترويج اين گفتمان، دست‌کم روزنه‌ای براي کاهش تنش مسالمت‌آميز در صورت پيروزي مجدد ترامپ باز بگذارند. در اين راستا، اولين پرسشي که بايد مطرح کنند، اين است که چرا جريان‌ ايران‌ستيز در واشنگتن تاکنون با چنين اراده و پشتکاري، مخالف هر نوع «دتانت» ميان ايران و ايالات متحده بوده است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.