|

تولد حادثه از خاکستر حادثه

مهدی رحمانیان.مدیرمسئول

بشر همواره با دو دسته از مصائب روبه‌رو بوده است؛ مصائبی که خود آن را به وجود آورده و مصائبی که ناخواسته گرفتارش شده است. مواجهه با این مصائب خواسته یا ناخواسته، انسان را ناگزیر کرده است تا با شیوه عقلانی به حل این مسائل بپردازد. مسائل و مصائب سیاسی و اجتماعی نیز بالطبع از این قاعده مستثنا نیستند؛ با این تفاوت که حل این‌گونه مسائل به تدابیر بیشتری نیاز دارد؛ چراکه هرگونه برخورد نسنجیده با مشکلات و حوادث سیاسی و اجتماعی زنجیروار، به حوادث بغرنج‌تر و لاینحل‌تری منتهی می‌شود. شاهد عینی این مدعا، حوادث سال ۹۸ است که خواسته یا ناخواسته گریبان‌گیر کشور شد؛ اما تحلیل مواجهه مسئولان با این مسائل، جای درنگ دارد. با نیم‌نگاهی به حوادث این سال‌ها، پی می‌بریم از حل این آزمون‌ها چندان موفق بیرون نیامده‌ایم. بهار ۹۸ با سیل آغاز شد؛ سیلی ویرانگر در مناطق مختلف کشور که نعمت‌ها را به نقمت تبدیل کرد. این حادثه سه وجه داشت؛ پیشا‌حادثه، حین حادثه و پسا‌حادثه. متأسفانه به دلیل رعایت‌نکردن ضوابط آبخیزداری و آبخوانداری، از‌بین‌بردن مراتع و جنگل‌ها، تغییر مسیر رودها و ایراداتی در مکان‌یابی سدها، پیشا‌حادثه مدیریت نشد، حین حادثه غافلگیری رخ داد و در پسا‌حادثه نیز همچنان آسیب ناشی از ویرانی‌ها رفع نشده است.
اگرچه تابستان نسبتا آرامی را پشت سر گذاشتیم، ولی پاییز ناآرام و حوادث پی‌درپی‌اش، نفس جامعه را گرفت. هر حادثه از حادثه قبلی بزرگ‌تر و آسیب‌زاتر بود و توالی آن، جامعه را دچار نوعی کرختی کرد و مردم نمی‌‌دانستند چه واکنشی باید به این حجم از حوادث نشان دهند. این حوادث نشان می‌دهد مدیران کشور به شکل مستقیم یا غیر‌مستقیم، خواسته یا ناخواسته، در بروز، مدیریت و کاهش یا افزایش تبعات آن نقش داشته‌اند؛ یا تمهیدات لازم برای پیشگیری از آنها را پیش‌بینی نکرده‌اند یا در زمان وقوع حوادث‌، آمادگی مواجهه مؤثر وجود نداشته یا اینکه پس از بحران، آسیب‌شناسی درست برای جلوگیری از تکرار آن، به فراموشی سپرده شده است. ازجمله این حوادث، افزایش نرخ بنزین است. تقریبا 19 بار در تاریخ ایران، قبل و بعد از انقلاب، نرخ بنزین افزایش پیدا کرده است که سه بار بدون اطلاع‌رسانی به مردم بوده و هر سه بار (یک بار قبل و دو بار بعد از انقلاب) به ناآرامی‌ها و حوادث ناگواری منجر شده است. در آبان 98 نیز به‌جای اطلاع‌رسانی و بسترسازی اجتماعی، مردم ناگهان بامداد جمعه 24 آبان، با افزایش 200‌درصدی قیمت بنزین نسبت به قیمت قبل مواجه شدند. متعاقب این افزایش قیمتِ درخور توجه، مردم به‌ویژه اقشار فرودست، به خیابان‌ها آمدند و اعتراض خود را به این تصمیم ناگهانیِ مجموعۀ حکمرانی نشان دادند. نکته شایان تأمل این است که هم گستردگی اعتراض‌ها و هم شکل آن، بسیار متفاوت از اعتراض‌های پیشین بود. اعتراض‌هایی که با خشونت همراه بود و کسانی که کف خیابان آمدند، اصرار به تخریب، آتش‌زدن و درگیری با مأموران داشتند. این‌گونه اعتراض‌ها، نوعی اعتراض بدون ‌سر است و نبود هدایتگر در آن، کنترل و مدیریت تظاهرات را دشوار می‌کند. افزایش خشونت، آفات دیگری را به همراه دارد. در بخش پیشا‌اعتراض، بی‌تدبیری برای شیوه افزایش قیمت بنزین و راه‌های جایگزین در بخش‌های دیگر و عدم اطلاع‌رسانی و گفت‌وگوی اقناعی به‌خوبی خود را نشان داد و کار به بدترین شکل ممکن انجام شد. این اعتراض‌ها حتما نیازمند آسیب‌شناسی دقیق است؛ چرا‌که برخوردها می‌توانست بسیار بهتر از آنی باشد که در آبان و آذر مشاهده شد. در مرحله پسا‌حادثه نیز مسئولان نیازمند آسیب‌شناسی و یافتن خلأ‌های زمینه‌ساز بحران هستند. به‌راستی به‌جز افزایش قیمت بنزین، چه عواملی باعث این حجم عظیم از تخریب و خشونت شد؟ از یک سو، این بررسی تا‌کنون صورت نگرفته یا حداقل اطلاع‌رسانی درستی درباره ابعاد حادثه انجام نشده و از سوی دیگر، جامعه شاهد پاس‌کاری دستگاه‌ها در این حوزه است. رئیس‌جمهور می‌گوید پزشکی قانونی مسئول اعلام تعداد کشته‌شدگان است، پزشکی قانونی می‌گوید وظیفه دولت است و عده‌ای هم می‌‌گویند شورای امنیت باید آمار جان‌باختگان را تفکیک‌شده اعلام کند. گروهی هم ارائه این آمار را وظیفه دستگاه قضا می‌‌دانند. به بیان دیگر، در هیچ‌‌یک از این سه مرحله، مدیریت درست اعمال نشده است. این از نکاتی است که می‌تواند در صورت وقوع حوادث مشابه، آینده ایران را با مشکلات بیشتری مواجه کند.
با ترور سردار سلیمانی در 13 دی 98، زمستان امسال نیز تلخ و دلهره‌آور آغاز شد. جهان چند سالی است با پدیده نوظهوری به نام ترامپ در قامت ریاست‌جمهوری آمریکا مواجه است که به هیچ اصلی از اصول انسانی پایبند نیست؛ فردی که هر روز گوشه‌ای از جهان را با سیاست‌هایش متلاطم می‌کند. او از پیمان‌های مهم بین‌المللی مانند برجام، معاهده پاریس، نفتا، پیمان منع موشک‌های میان‌برد و... خارج شده و با همه دنیا، جنگ تعرفه راه انداخته است. آخرین بی‌خردی او، ترور سردار شهید قاسم سلیمانی در خاک کشوری دیگر است. این نخستین‌بار است که دولتمردان آمریکا این‌طور بی‌پروا دست به ترور دولتی می‌زنند و مسئولیت آن را می‌پذیرند. حضور چند‌میلیونی مردم در شهرهای مختلف در تشییع پیکر سردار، می‌رفت که تا حدودی آلام فقدان ایشان را کاهش دهد؛ اما در تشییع پیکر ایشان در شهر کرمان، آن حادثه تلخ رخ داد و با جان‌باختن تعداد زیادی از تشییع‌کنندگان، بار دیگر هم‌وطنان‌مان داغدار شدند. پاسخ به بی‌خردی ایالات متحده، در اقدامی بجا، با موشک‌باران پایگاه عین‌الاسد انجام شد؛ اما سلسله‌اتفاقات ناخوشایند را پایانی نبود و شیرینی آن با هدف قرار‌گرفتن هواپیمای مسافربری اوکراینی و جان‌باختن تعداد زیادی از هم‌وطنان عزیز و نخبه و اتباع چند کشور دیگر توسط موشک خودی، به تلخی گرایید. این تلخی زمانی مضاعف شد که مدیریت نادرست صحنه پس از سقوط و اطلاع‌رسانی نامناسب از دلیل سقوط هواپیما، فضا را دوباره متشنج کرد. درعین‌حال، پذیرش رسمی و دیرهنگام اشتباه در هدف‌گرفتن هواپیما به‌‌جای موشک کروز نیز اعتراض‌هایی را در سطح برخی شهرها به‌ویژه تهران در پی داشت. ایرانیان از داغ این حادثه گذر نکرده بودند که جامعه بین‌الملل با یک میهمان ناخوانده به نام ویروس کرونا مواجه شد؛ ویروسی مرموز که منشأ انتشار آن چین است و برخی تحلیل‌ها آن را ویروس دست‌ساز آمریکایی و برخی چینی می‌دانند. اینجا هم بی‌تدبیری دیگری رخ داد و پیشگیری، کنترل پروازها از چین و اتباع چینی و اطلاع‌‌رسانی فوری، عملا جدی گرفته نشد. قرنطینه‌نشدن مرکز شیوع موجب شد این بیماری دامان استان‌های دیگر را هم بگیرد، تا امروز که مسئله به چالشی ملی بدل شده است. همه این حوادث، سال 98 را سال بسیار متفاوتی کرد؛ تا حدی که می‌توان آن را «سال سختی‌ها» نامید که به اعتقاد برخی به درازای چندین سال است. سال 98، هر بار حادثه‌ای از خاکستر حادثه‌ای دیگر بیرون آمد. در کنار همه اینها، در سالی که همدلی و نشاط سیاسی عمومی، امری حیاتی برای عبور ایران از بحران‌ها بود، عملکرد ناظر انتخابات باعث شد بسیاری از چهره‌های توانمند، اساسا رغبت حضور در انتخابات را نداشته و تعداد زیادی هم با عدم احراز صلاحیت مواجه شوند و مشارکت زیر 50 درصدی انتخابات، پرسش‌های بسیاری درباره دلایل این نوع برخورد با سلایق مختلف سیاسی را پررنگ کرده است. مورد عجیب ورود هیئت عالی مجمع به نپیوستن ایران به توافق‌نامه‌های بین‌‌المللی گروه اقدام مالی موسوم به FATF و تصمیم این نهاد بین‌المللی برای بازگرداندن ایران به لیست سیاه، شرایط بغرنجی را پیش‌روی کشور قرار داده که حاکی از نوعی انسجام‌نداشتن در تصمیم‌گیری برای عبور از بحران‌هاست. به باور نگارنده، فقدان صلاحیت فنی در بخش زیادی از مدیران کشور، از اصلی‌ترین دلایل وضع موجود است که به تداوم و تکرار بحران و چرخه ناکارآمدی که تالی آن فساد گسترده است، دامن می‌‌زند و دورنمای چند سال آتی را مبهم‌تر از هر زمان دیگری کرده است. در آستانه سال نو، باید ابراز امیدواری کرد که ققنوس ایران از خاکستر این حوادث، حیات دوباره‌ای آغاز کند.

بشر همواره با دو دسته از مصائب روبه‌رو بوده است؛ مصائبی که خود آن را به وجود آورده و مصائبی که ناخواسته گرفتارش شده است. مواجهه با این مصائب خواسته یا ناخواسته، انسان را ناگزیر کرده است تا با شیوه عقلانی به حل این مسائل بپردازد. مسائل و مصائب سیاسی و اجتماعی نیز بالطبع از این قاعده مستثنا نیستند؛ با این تفاوت که حل این‌گونه مسائل به تدابیر بیشتری نیاز دارد؛ چراکه هرگونه برخورد نسنجیده با مشکلات و حوادث سیاسی و اجتماعی زنجیروار، به حوادث بغرنج‌تر و لاینحل‌تری منتهی می‌شود. شاهد عینی این مدعا، حوادث سال ۹۸ است که خواسته یا ناخواسته گریبان‌گیر کشور شد؛ اما تحلیل مواجهه مسئولان با این مسائل، جای درنگ دارد. با نیم‌نگاهی به حوادث این سال‌ها، پی می‌بریم از حل این آزمون‌ها چندان موفق بیرون نیامده‌ایم. بهار ۹۸ با سیل آغاز شد؛ سیلی ویرانگر در مناطق مختلف کشور که نعمت‌ها را به نقمت تبدیل کرد. این حادثه سه وجه داشت؛ پیشا‌حادثه، حین حادثه و پسا‌حادثه. متأسفانه به دلیل رعایت‌نکردن ضوابط آبخیزداری و آبخوانداری، از‌بین‌بردن مراتع و جنگل‌ها، تغییر مسیر رودها و ایراداتی در مکان‌یابی سدها، پیشا‌حادثه مدیریت نشد، حین حادثه غافلگیری رخ داد و در پسا‌حادثه نیز همچنان آسیب ناشی از ویرانی‌ها رفع نشده است.
اگرچه تابستان نسبتا آرامی را پشت سر گذاشتیم، ولی پاییز ناآرام و حوادث پی‌درپی‌اش، نفس جامعه را گرفت. هر حادثه از حادثه قبلی بزرگ‌تر و آسیب‌زاتر بود و توالی آن، جامعه را دچار نوعی کرختی کرد و مردم نمی‌‌دانستند چه واکنشی باید به این حجم از حوادث نشان دهند. این حوادث نشان می‌دهد مدیران کشور به شکل مستقیم یا غیر‌مستقیم، خواسته یا ناخواسته، در بروز، مدیریت و کاهش یا افزایش تبعات آن نقش داشته‌اند؛ یا تمهیدات لازم برای پیشگیری از آنها را پیش‌بینی نکرده‌اند یا در زمان وقوع حوادث‌، آمادگی مواجهه مؤثر وجود نداشته یا اینکه پس از بحران، آسیب‌شناسی درست برای جلوگیری از تکرار آن، به فراموشی سپرده شده است. ازجمله این حوادث، افزایش نرخ بنزین است. تقریبا 19 بار در تاریخ ایران، قبل و بعد از انقلاب، نرخ بنزین افزایش پیدا کرده است که سه بار بدون اطلاع‌رسانی به مردم بوده و هر سه بار (یک بار قبل و دو بار بعد از انقلاب) به ناآرامی‌ها و حوادث ناگواری منجر شده است. در آبان 98 نیز به‌جای اطلاع‌رسانی و بسترسازی اجتماعی، مردم ناگهان بامداد جمعه 24 آبان، با افزایش 200‌درصدی قیمت بنزین نسبت به قیمت قبل مواجه شدند. متعاقب این افزایش قیمتِ درخور توجه، مردم به‌ویژه اقشار فرودست، به خیابان‌ها آمدند و اعتراض خود را به این تصمیم ناگهانیِ مجموعۀ حکمرانی نشان دادند. نکته شایان تأمل این است که هم گستردگی اعتراض‌ها و هم شکل آن، بسیار متفاوت از اعتراض‌های پیشین بود. اعتراض‌هایی که با خشونت همراه بود و کسانی که کف خیابان آمدند، اصرار به تخریب، آتش‌زدن و درگیری با مأموران داشتند. این‌گونه اعتراض‌ها، نوعی اعتراض بدون ‌سر است و نبود هدایتگر در آن، کنترل و مدیریت تظاهرات را دشوار می‌کند. افزایش خشونت، آفات دیگری را به همراه دارد. در بخش پیشا‌اعتراض، بی‌تدبیری برای شیوه افزایش قیمت بنزین و راه‌های جایگزین در بخش‌های دیگر و عدم اطلاع‌رسانی و گفت‌وگوی اقناعی به‌خوبی خود را نشان داد و کار به بدترین شکل ممکن انجام شد. این اعتراض‌ها حتما نیازمند آسیب‌شناسی دقیق است؛ چرا‌که برخوردها می‌توانست بسیار بهتر از آنی باشد که در آبان و آذر مشاهده شد. در مرحله پسا‌حادثه نیز مسئولان نیازمند آسیب‌شناسی و یافتن خلأ‌های زمینه‌ساز بحران هستند. به‌راستی به‌جز افزایش قیمت بنزین، چه عواملی باعث این حجم عظیم از تخریب و خشونت شد؟ از یک سو، این بررسی تا‌کنون صورت نگرفته یا حداقل اطلاع‌رسانی درستی درباره ابعاد حادثه انجام نشده و از سوی دیگر، جامعه شاهد پاس‌کاری دستگاه‌ها در این حوزه است. رئیس‌جمهور می‌گوید پزشکی قانونی مسئول اعلام تعداد کشته‌شدگان است، پزشکی قانونی می‌گوید وظیفه دولت است و عده‌ای هم می‌‌گویند شورای امنیت باید آمار جان‌باختگان را تفکیک‌شده اعلام کند. گروهی هم ارائه این آمار را وظیفه دستگاه قضا می‌‌دانند. به بیان دیگر، در هیچ‌‌یک از این سه مرحله، مدیریت درست اعمال نشده است. این از نکاتی است که می‌تواند در صورت وقوع حوادث مشابه، آینده ایران را با مشکلات بیشتری مواجه کند.
با ترور سردار سلیمانی در 13 دی 98، زمستان امسال نیز تلخ و دلهره‌آور آغاز شد. جهان چند سالی است با پدیده نوظهوری به نام ترامپ در قامت ریاست‌جمهوری آمریکا مواجه است که به هیچ اصلی از اصول انسانی پایبند نیست؛ فردی که هر روز گوشه‌ای از جهان را با سیاست‌هایش متلاطم می‌کند. او از پیمان‌های مهم بین‌المللی مانند برجام، معاهده پاریس، نفتا، پیمان منع موشک‌های میان‌برد و... خارج شده و با همه دنیا، جنگ تعرفه راه انداخته است. آخرین بی‌خردی او، ترور سردار شهید قاسم سلیمانی در خاک کشوری دیگر است. این نخستین‌بار است که دولتمردان آمریکا این‌طور بی‌پروا دست به ترور دولتی می‌زنند و مسئولیت آن را می‌پذیرند. حضور چند‌میلیونی مردم در شهرهای مختلف در تشییع پیکر سردار، می‌رفت که تا حدودی آلام فقدان ایشان را کاهش دهد؛ اما در تشییع پیکر ایشان در شهر کرمان، آن حادثه تلخ رخ داد و با جان‌باختن تعداد زیادی از تشییع‌کنندگان، بار دیگر هم‌وطنان‌مان داغدار شدند. پاسخ به بی‌خردی ایالات متحده، در اقدامی بجا، با موشک‌باران پایگاه عین‌الاسد انجام شد؛ اما سلسله‌اتفاقات ناخوشایند را پایانی نبود و شیرینی آن با هدف قرار‌گرفتن هواپیمای مسافربری اوکراینی و جان‌باختن تعداد زیادی از هم‌وطنان عزیز و نخبه و اتباع چند کشور دیگر توسط موشک خودی، به تلخی گرایید. این تلخی زمانی مضاعف شد که مدیریت نادرست صحنه پس از سقوط و اطلاع‌رسانی نامناسب از دلیل سقوط هواپیما، فضا را دوباره متشنج کرد. درعین‌حال، پذیرش رسمی و دیرهنگام اشتباه در هدف‌گرفتن هواپیما به‌‌جای موشک کروز نیز اعتراض‌هایی را در سطح برخی شهرها به‌ویژه تهران در پی داشت. ایرانیان از داغ این حادثه گذر نکرده بودند که جامعه بین‌الملل با یک میهمان ناخوانده به نام ویروس کرونا مواجه شد؛ ویروسی مرموز که منشأ انتشار آن چین است و برخی تحلیل‌ها آن را ویروس دست‌ساز آمریکایی و برخی چینی می‌دانند. اینجا هم بی‌تدبیری دیگری رخ داد و پیشگیری، کنترل پروازها از چین و اتباع چینی و اطلاع‌‌رسانی فوری، عملا جدی گرفته نشد. قرنطینه‌نشدن مرکز شیوع موجب شد این بیماری دامان استان‌های دیگر را هم بگیرد، تا امروز که مسئله به چالشی ملی بدل شده است. همه این حوادث، سال 98 را سال بسیار متفاوتی کرد؛ تا حدی که می‌توان آن را «سال سختی‌ها» نامید که به اعتقاد برخی به درازای چندین سال است. سال 98، هر بار حادثه‌ای از خاکستر حادثه‌ای دیگر بیرون آمد. در کنار همه اینها، در سالی که همدلی و نشاط سیاسی عمومی، امری حیاتی برای عبور ایران از بحران‌ها بود، عملکرد ناظر انتخابات باعث شد بسیاری از چهره‌های توانمند، اساسا رغبت حضور در انتخابات را نداشته و تعداد زیادی هم با عدم احراز صلاحیت مواجه شوند و مشارکت زیر 50 درصدی انتخابات، پرسش‌های بسیاری درباره دلایل این نوع برخورد با سلایق مختلف سیاسی را پررنگ کرده است. مورد عجیب ورود هیئت عالی مجمع به نپیوستن ایران به توافق‌نامه‌های بین‌‌المللی گروه اقدام مالی موسوم به FATF و تصمیم این نهاد بین‌المللی برای بازگرداندن ایران به لیست سیاه، شرایط بغرنجی را پیش‌روی کشور قرار داده که حاکی از نوعی انسجام‌نداشتن در تصمیم‌گیری برای عبور از بحران‌هاست. به باور نگارنده، فقدان صلاحیت فنی در بخش زیادی از مدیران کشور، از اصلی‌ترین دلایل وضع موجود است که به تداوم و تکرار بحران و چرخه ناکارآمدی که تالی آن فساد گسترده است، دامن می‌‌زند و دورنمای چند سال آتی را مبهم‌تر از هر زمان دیگری کرده است. در آستانه سال نو، باید ابراز امیدواری کرد که ققنوس ایران از خاکستر این حوادث، حیات دوباره‌ای آغاز کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.