سرگيجه آنکارا در موازنه قدرت ميان کرملين و کاخ سفيد
احمد وخشيته . استاد دانشگاه ملي اوراسيا
پس از آنکه ترکيه سامانه اس400 را از روسيه خريداري کرد و رجب طيب اردوغان، رئيسجمهوري اين کشور در سفر به مسکو و ديدار با ولاديمير پوتين، همتاي روساش در نمايشگاه هوايي ماکس سخن از خريد سوخو۳۵ و سوخو۵۷ در برابر جنگنده اف۳۵ آمريکا به ميان آورد، شايد بسيار دور از ذهن بود که کمتر از شش ماه، آنکارا به دنبال اختلاف تاکتيکي با روسيه در سوريه نگاهش به سمت آمريکا و ناتو چرخش داشته باشد؛ چرخشي که البته در نهايت به نظر ميرسد با نرمش بار ديگر به کرملين ختم ميشود.
بدون شک جغرافيا و قدرت در نظام بينالملل همواره با يکديگر آميخته شدهاند و از همين رو است که در سادهترين شکل آن ايجاد پايگاه نظامي در منطقه و حتي پيشروي ساده نيز ميتواند زمينهساز دگرگوني ژئوپليتيکي در يک منطقه باشد که تأثيرات فرامنطقهاي نيز ممکن است دربر داشته باشد. از همين رو هنگامي که رئاليستها سخن از موازنه قدرت به ميان ميآورند، مقصودشان رهيافتي است که به موجب آن استراتژيهاي بلندمدت شکل ميگيرد.
با شکلگيري بحران سوريه در سال ۲۰۱۲، ترکيه به عنوان بازيگر نزديک به ايالات متحده در منطقه طبيعتا رويکردي تقابلي با دمشق اتخاذ کرد؛ اما با کمرنگشدن نقش آمريکا در سوريه پس از سال ۲۰۱۷، آنکارا دريافت که اگر به دنبال کسب برتري در منطقه است، بايد به مسکو نزديک شود و اين نزديکي تا آنجا پيش رفت که از يک سو اس400 جايگزين پاتريوت شد و از سوي ديگر خط لوله ترکاستريم ميان دو کشور به بهرهبرداري رسيد؛ تا جايي که سخن از تحريمهاي کاخ سفيد عليه آنکارا به ميان آمد.
ترکيه ميان مسکو و واشنگتن
حال پرسش اينجاست که چه ميشود که ترکيه اردوغان يکباره زير قول و قرارهاي خود با پوتين در نشست سوچي ميزند و از آمريکا و ناتو درخواست ميکند که براي حل بحران ادلب وارد اين پرونده شوند؟
واقعگرايان بر اين باور هستند بازيگراني که روند قدرتيابي آنها تحت تأثير همکاريهاي بينالمللي قرار دارد، پس از مدتي تلاش ميکنند به قدرت هژمونيک منطقه تبديل شوند و از همين رو است که شاهد اين هستيم گاهي قدرتهاي بزرگ با متحدان امنيتي دوران گذشته خود درگير ميشوند.
در اين ميان به نظر ميرسد اردوغان از يک سو به دنبال احياي ترکيهاي نزديک به عثماني است و از سوي ديگر البته رهيافتي مبتني بر هيجان را در موازنه قدرت ميان بازيگران فرامنطقهاي جستوجو ميکند. رويکردي که به دنبال آن از يک سو روسيه را تهديد ميکند که از سر راه ترکيه کنار برود و از سوي ديگر غرب را تهديد به بازگشايي دروازههاي ورود به اروپا براي چند صد مهاجر سوري و عراقي ميکند.
سپهر روسيه و ترکيه در ادلب
ايستادگي ايجابي مسکو در مقابل رويکرد هيجاني آنکارا سبب شد ترکيه يکي به ميخ بزند و يکي به نعل و شايد همين رفتارش نيز سبب شد که دستاوردي از نگاه به ناتو و آمريکا نتواند داشته باشد. برايند گفتوگوي اردوغان با پوتين و هيئت مذاکرهکننده روسيه در ترکيه نشان ميدهد آنکارا همچنان در محور روسيه-ايران-ترکيه باقي خواهد ماند. وزارت خارجه روسيه در بيانيهاي اعلام کرد در مذاکرات انجامشده طرفين بر حفاظت از غيرنظاميان در داخل و خارج منطقه کاهش تنش تأکيد کردند و از اين رو به نظر ميرسد اگر همچنان توافق انجامشده ميان رؤساي جمهور دو کشور در سوچي فصلالخطاب باشد، ترکيه نميتواند به بهانه مبارزه با تروريسم به گروههاي مخالف خود در ادلب حمله کند و حملات نظامي با هماهنگي روسيه و تنها عليه النصره و داعش ميتواند صورت گيرد.
به هر حال بايد توجه داشت که پس از پيدايش تنشها ميان مسکو و آنکار در ادلب، سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه در کنفرانس امنيتي مونيخ تأکيد کرد که رابطه روسيه و ترکيه با وجود اختلافها بسيار خوب است؛ موضوعي که اردوغان نيز در نشست مونيخ در ديدار با همتاي روس خود بر آن تأکيد کرده بود. از سوي ديگر بايد پذيرفت که سالهاي اخير ترکيه ميزبان سيل عظيمي از آوارگان به خاک کشورش بوده که حتما مشکلات ناشي از آن سبب ميشود گاهي آنکارا به دنبال کسب امتيازهاي بينالمللي دست به تصميمهايي هيجاني بزند.
البته در اين ميان اين پرسش نيز وجود دارد که آيا آنکارا پس از ايجاد اين همه هياهو در يک ماه گذشته، بدون هيچ درخواستي از مسکو به نقطه قبل بازخواهد گشت؟ به نظر ميرسد پاسخ اين سؤال در ديدار احتمالي روز پنجشنبه يا جمعه پيشرو ميان پوتين و اردوغان مشخص خواهد شد که در شمارههاي بعدي در حوالي ميدان سرخ به آن خواهم پرداخت.
پس از آنکه ترکيه سامانه اس400 را از روسيه خريداري کرد و رجب طيب اردوغان، رئيسجمهوري اين کشور در سفر به مسکو و ديدار با ولاديمير پوتين، همتاي روساش در نمايشگاه هوايي ماکس سخن از خريد سوخو۳۵ و سوخو۵۷ در برابر جنگنده اف۳۵ آمريکا به ميان آورد، شايد بسيار دور از ذهن بود که کمتر از شش ماه، آنکارا به دنبال اختلاف تاکتيکي با روسيه در سوريه نگاهش به سمت آمريکا و ناتو چرخش داشته باشد؛ چرخشي که البته در نهايت به نظر ميرسد با نرمش بار ديگر به کرملين ختم ميشود.
بدون شک جغرافيا و قدرت در نظام بينالملل همواره با يکديگر آميخته شدهاند و از همين رو است که در سادهترين شکل آن ايجاد پايگاه نظامي در منطقه و حتي پيشروي ساده نيز ميتواند زمينهساز دگرگوني ژئوپليتيکي در يک منطقه باشد که تأثيرات فرامنطقهاي نيز ممکن است دربر داشته باشد. از همين رو هنگامي که رئاليستها سخن از موازنه قدرت به ميان ميآورند، مقصودشان رهيافتي است که به موجب آن استراتژيهاي بلندمدت شکل ميگيرد.
با شکلگيري بحران سوريه در سال ۲۰۱۲، ترکيه به عنوان بازيگر نزديک به ايالات متحده در منطقه طبيعتا رويکردي تقابلي با دمشق اتخاذ کرد؛ اما با کمرنگشدن نقش آمريکا در سوريه پس از سال ۲۰۱۷، آنکارا دريافت که اگر به دنبال کسب برتري در منطقه است، بايد به مسکو نزديک شود و اين نزديکي تا آنجا پيش رفت که از يک سو اس400 جايگزين پاتريوت شد و از سوي ديگر خط لوله ترکاستريم ميان دو کشور به بهرهبرداري رسيد؛ تا جايي که سخن از تحريمهاي کاخ سفيد عليه آنکارا به ميان آمد.
ترکيه ميان مسکو و واشنگتن
حال پرسش اينجاست که چه ميشود که ترکيه اردوغان يکباره زير قول و قرارهاي خود با پوتين در نشست سوچي ميزند و از آمريکا و ناتو درخواست ميکند که براي حل بحران ادلب وارد اين پرونده شوند؟
واقعگرايان بر اين باور هستند بازيگراني که روند قدرتيابي آنها تحت تأثير همکاريهاي بينالمللي قرار دارد، پس از مدتي تلاش ميکنند به قدرت هژمونيک منطقه تبديل شوند و از همين رو است که شاهد اين هستيم گاهي قدرتهاي بزرگ با متحدان امنيتي دوران گذشته خود درگير ميشوند.
در اين ميان به نظر ميرسد اردوغان از يک سو به دنبال احياي ترکيهاي نزديک به عثماني است و از سوي ديگر البته رهيافتي مبتني بر هيجان را در موازنه قدرت ميان بازيگران فرامنطقهاي جستوجو ميکند. رويکردي که به دنبال آن از يک سو روسيه را تهديد ميکند که از سر راه ترکيه کنار برود و از سوي ديگر غرب را تهديد به بازگشايي دروازههاي ورود به اروپا براي چند صد مهاجر سوري و عراقي ميکند.
سپهر روسيه و ترکيه در ادلب
ايستادگي ايجابي مسکو در مقابل رويکرد هيجاني آنکارا سبب شد ترکيه يکي به ميخ بزند و يکي به نعل و شايد همين رفتارش نيز سبب شد که دستاوردي از نگاه به ناتو و آمريکا نتواند داشته باشد. برايند گفتوگوي اردوغان با پوتين و هيئت مذاکرهکننده روسيه در ترکيه نشان ميدهد آنکارا همچنان در محور روسيه-ايران-ترکيه باقي خواهد ماند. وزارت خارجه روسيه در بيانيهاي اعلام کرد در مذاکرات انجامشده طرفين بر حفاظت از غيرنظاميان در داخل و خارج منطقه کاهش تنش تأکيد کردند و از اين رو به نظر ميرسد اگر همچنان توافق انجامشده ميان رؤساي جمهور دو کشور در سوچي فصلالخطاب باشد، ترکيه نميتواند به بهانه مبارزه با تروريسم به گروههاي مخالف خود در ادلب حمله کند و حملات نظامي با هماهنگي روسيه و تنها عليه النصره و داعش ميتواند صورت گيرد.
به هر حال بايد توجه داشت که پس از پيدايش تنشها ميان مسکو و آنکار در ادلب، سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه در کنفرانس امنيتي مونيخ تأکيد کرد که رابطه روسيه و ترکيه با وجود اختلافها بسيار خوب است؛ موضوعي که اردوغان نيز در نشست مونيخ در ديدار با همتاي روس خود بر آن تأکيد کرده بود. از سوي ديگر بايد پذيرفت که سالهاي اخير ترکيه ميزبان سيل عظيمي از آوارگان به خاک کشورش بوده که حتما مشکلات ناشي از آن سبب ميشود گاهي آنکارا به دنبال کسب امتيازهاي بينالمللي دست به تصميمهايي هيجاني بزند.
البته در اين ميان اين پرسش نيز وجود دارد که آيا آنکارا پس از ايجاد اين همه هياهو در يک ماه گذشته، بدون هيچ درخواستي از مسکو به نقطه قبل بازخواهد گشت؟ به نظر ميرسد پاسخ اين سؤال در ديدار احتمالي روز پنجشنبه يا جمعه پيشرو ميان پوتين و اردوغان مشخص خواهد شد که در شمارههاي بعدي در حوالي ميدان سرخ به آن خواهم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.